Một tiết thao giảng ổn cần khoảng ba tuần: tuần đầu chọn bài, chọn lớp và viết kế hoạch bài dạy; tuần thứ hai dạy thử ít nhất một lần ở lớp khác và sửa; tuần cuối chỉ tinh chỉnh, chuẩn bị đồ dùng và để học sinh quen cách làm việc nhóm. Phần lớn tiết thao giảng hỏng không vì giáo viên thiếu ý tưởng, mà vì đến tối hôm trước mới in phiếu, mới thử máy chiếu, mới phát hiện hoạt động hai cần mười lăm phút chứ không phải bảy.
Bài này đi theo lịch đó từng tuần, kèm một kế hoạch bài dạy rút gọn cho tiết giả định của cô Hạnh dạy Văn lớp 7 ở Trường THCS A, danh sách đồ dùng cần có trên bàn, cách tổ chức buổi dạy thử và những chỗ người dự giờ hay góp ý nhất. Bạn dạy môn nào cũng áp được, chỉ cần thay nội dung hoạt động.
Chọn bài và chọn lớp: quyết định đúng từ đầu thì đỡ một nửa
Chọn bài có chỗ cho học sinh làm việc thật. Tiết thao giảng theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được nhìn qua hoạt động của học sinh, nên bài nào chỉ toàn khái niệm để ghi chép thì khó cho thấy điều đó. Bài luyện tập, bài thực hành, bài có một câu hỏi lớn để học sinh tranh luận thường dễ tổ chức hơn bài mở đầu chương.
Đừng chọn bài lạ với chính mình. Nhiều thầy cô chọn bài "khó cho đẹp" rồi mất hai tuần chỉ để hiểu nội dung. Chọn bài bạn đã dạy ít nhất một lần, biết học sinh hay vướng ở chỗ nào. Khi đã thuộc chỗ vướng, bạn mới có thời gian lo phần tổ chức.
Kiểm tra vị trí bài trong kế hoạch dạy học. Tiết thao giảng nên rơi đúng tuần theo phân phối chương trình của tổ. Dạy vượt hai ba bài để kịp ngày thao giảng làm học sinh hụt kiến thức nền, và người dự giờ thấy ngay.
Chọn lớp bạn hiểu, không phải lớp "ngoan nhất". Lớp ngoan mà ít nói sẽ làm tiết dạy im lặng. Lớp quen với cách bạn giao việc, quen nhóm, quen phiếu học tập mới là lớp tốt cho thao giảng.
Báo tổ chuyên môn sớm. Gửi tên bài, lớp, tiết, phòng học cho tổ trưởng trước ít nhất hai tuần để tổ sắp người dự và người góp ý cho bản kế hoạch.
Lịch ba tuần chuẩn bị, việc nào làm khi nào
Lịch dưới đây tính ngược từ ngày dạy. Nếu bạn chỉ có mười ngày, gộp tuần một và tuần hai, nhưng đừng bỏ buổi dạy thử.
| Thời điểm | Việc cần xong | Ai cùng làm |
|---|---|---|
| Tuần 1, đầu tuần | Chốt bài, lớp, phòng; đọc lại yêu cầu cần đạt của bài trong chương trình | Tổ trưởng |
| Tuần 1, cuối tuần | Viết bản kế hoạch bài dạy đầu tiên theo bốn hoạt động; soạn phiếu học tập nháp | Tự làm |
| Tuần 2, đầu tuần | Gửi bản kế hoạch cho một đồng nghiệp cùng môn đọc và gạch chỗ khó hiểu | Một đồng nghiệp |
| Tuần 2, giữa tuần | Dạy thử lần một ở lớp song song, có người dự, bấm giờ từng hoạt động | Một hoặc hai người dự |
| Tuần 2, cuối tuần | Sửa kế hoạch: cắt bớt, đổi thứ tự, viết lại câu hỏi chưa rõ | Tự làm |
| Tuần 3, đầu tuần | Dạy thử lần hai nếu sửa nhiều; in phiếu, chuẩn bị đồ dùng, thử thiết bị ở đúng phòng | Nhân viên thiết bị |
| Tuần 3, hai ngày trước | Cho lớp dạy chính làm quen nhóm, quen tín hiệu chuyển hoạt động bằng một tiết bình thường | Lớp dạy |
| Tối hôm trước | Đọc lại kế hoạch một lần, xếp đồ dùng theo thứ tự hoạt động, ngủ sớm | Tự làm |
Mốc quan trọng nhất là buổi dạy thử ở tuần hai. Mọi chỉnh sửa lớn phải xong trước tuần ba, vì tuần ba mà còn đổi hoạt động thì phiếu phải in lại, học sinh phải làm quen lại, và bạn sẽ đứng lớp với một kế hoạch chưa từng dạy.
Mẫu kế hoạch bài dạy rút gọn cho một tiết giả định
Khung dưới đây đi theo bốn hoạt động quen thuộc của kế hoạch bài dạy theo Công văn 5512 năm 2020: mở đầu, hình thành kiến thức, luyện tập, vận dụng. Tiết giả định: cô Hạnh dạy Văn lớp 7, bài "Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc về một người thân" (tên bài đặt ra để minh hoạ, không lấy từ sách giáo khoa nào), 45 phút.
Mục tiêu. Học sinh viết được đoạn văn khoảng mười câu, có câu mở và câu kết, dùng ít nhất một chi tiết cụ thể về người thân và nói được cảm xúc của mình bằng từ ngữ riêng, không chép văn mẫu.
Hoạt động 1, mở đầu, 5 phút. Học sinh nhắm mắt nhớ một việc nhỏ người thân làm cho mình trong tuần, rồi nói với bạn cùng bàn một câu. Cô gọi ba em chia sẻ tự nguyện, ghi lên bảng ba chi tiết.
Hoạt động 2, hình thành kiến thức, 12 phút. Nhóm bốn em đọc hai đoạn văn ngắn do cô viết: một đoạn chỉ có tính từ chung chung, một đoạn có chi tiết. Nhóm điền phiếu: đoạn nào làm người đọc thấy rõ người được tả, vì sao. Cô chốt ba yêu cầu của đoạn văn.
Hoạt động 3, luyện tập, 18 phút. Mỗi em viết đoạn văn của mình vào phiếu cá nhân. Năm phút cuối, đổi phiếu với bạn, đánh dấu theo bảng kiểm ba dòng: có chi tiết cụ thể không, có câu nói cảm xúc không, có câu kết không.
Hoạt động 4, vận dụng, 10 phút. Hai em đọc đoạn văn, cả lớp góp một điều thích và một điều nên sửa. Về nhà, học sinh viết lại đoạn văn sau khi sửa, có thể tặng người thân.
Tổ chức buổi dạy thử để nó thật sự có ích
Dạy thử không phải để diễn cho quen, mà để tìm chỗ hỏng khi còn kịp sửa. Mỗi buổi dạy thử nên làm theo trình tự sau:
- Chọn lớp song song gần trình độ lớp dạy chính. Nếu trường chỉ có một lớp của khối đó, dạy thử ở lớp liền dưới với nội dung điều chỉnh nhẹ.
- Mời đúng một hoặc hai người dự. Đông người thì buổi dạy thử biến thành buổi thao giảng sớm và bạn sẽ lo giữ thể diện thay vì tìm lỗi.
- Giao mỗi người dự một việc. Một người bấm giờ từng hoạt động và ghi lại thời điểm học sinh bắt đầu làm việc thật. Người kia ngồi cạnh một nhóm, ghi những câu học sinh hỏi nhau.
- Dạy đúng như kế hoạch, kể cả khi thấy hỏng. Đừng sửa ngay trên lớp, vì như vậy bạn không biết bản kế hoạch có vấn đề ở đâu.
- Ngồi lại mười lăm phút ngay sau tiết. Hỏi ba câu: hoạt động nào lố giờ, câu hỏi nào học sinh hiểu sai, nhóm nào ngồi chơi và vì sao.
- Sửa trong ngày. Ghi chỗ sửa thẳng vào bản kế hoạch bằng màu khác, để lần dạy thứ hai còn so được.
Sau buổi dạy thử, gần như tiết nào cũng phải cắt một thứ. Thường là phần mở đầu quá dài hoặc phần vận dụng bị dồn. Cắt đi một nhiệm vụ để học sinh làm trọn ba nhiệm vụ còn lại luôn tốt hơn giữ đủ bốn nhiệm vụ mà cái nào cũng dở dang.
Danh sách kiểm đồ dùng và phòng học trước giờ dạy
Chép danh sách này ra giấy, đánh dấu từng dòng vào chiều hôm trước, khi bạn còn thời gian xử lý thứ thiếu:
- Phiếu học tập in dư năm bản so với sĩ số, xếp theo thứ tự hoạt động, kẹp riêng từng nhóm.
- Bảng kiểm hoặc rubric cho học sinh tự đánh giá, in khổ nhỏ để kẹp cùng phiếu.
- Tệp trình chiếu lưu ở hai nơi, và một bản in các trang chính phòng khi máy chiếu không lên.
- Phấn, bút dạ, nam châm dán bảng, giấy khổ lớn cho nhóm nếu có hoạt động trình bày.
- Sơ đồ chỗ ngồi theo nhóm, đã cho học sinh ngồi thử một lần trước ngày dạy.
- Đồng hồ hoặc điện thoại để bấm giờ, đặt ở chỗ bạn liếc thấy mà không phải cúi xuống.
- Ghế cho người dự giờ kê ở cuối lớp hoặc hai bên, không chắn lối đi của học sinh khi di chuyển nhóm.
- Bản kế hoạch bài dạy in đủ cho người dự, kèm phiếu học tập mẫu.
Thử máy chiếu và loa ở đúng phòng sẽ dạy, đúng giờ trong ngày nếu được, vì ánh nắng buổi sáng có thể làm màn chiếu mờ đến mức học sinh cuối lớp không đọc được.
Lỗi hay bị góp ý ở tiết thao giảng và cách tránh
Những góp ý dưới đây lặp lại ở rất nhiều buổi sinh hoạt chuyên môn sau thao giảng. Đối chiếu kế hoạch của bạn với từng dòng:
| Lỗi hay gặp | Người dự thấy gì | Cách tránh |
|---|---|---|
| Mở đầu bằng trò chơi kéo dài | Mười phút vui nhưng không dẫn vào bài | Giới hạn mở đầu năm phút, câu hỏi nối thẳng vào nội dung |
| Giao việc nhóm bằng một câu dài | Học sinh quay sang hỏi nhau phải làm gì | Viết nhiệm vụ lên bảng hoặc phiếu, có thời gian và sản phẩm cụ thể |
| Chỉ gọi những em giơ tay nhanh | Một nửa lớp không nói câu nào | Gọi theo nhóm, cho bạn cùng bàn trao đổi trước khi gọi |
| Giáo viên nói thay khi học sinh chưa trả lời ngay | Hoạt động của học sinh bị rút ngắn | Chờ năm giây, hỏi lại bằng câu gợi ý nhỏ hơn |
| Phần luyện tập bị cắt vì hết giờ | Tiết dạy không có sản phẩm của học sinh | Bấm giờ từng hoạt động, có sẵn phương án cắt |
| Trình chiếu nhiều chữ | Học sinh chép thay vì suy nghĩ | Mỗi trang một câu hỏi hoặc một hình |
Bạn không cần tránh hết sáu lỗi này ngay ở tiết đầu tiên. Chọn hai lỗi bạn biết mình hay mắc, đặt chúng thành câu nhắc ở lề kế hoạch bài dạy, và nhờ người dự thử chú ý riêng hai điểm ấy.
Áp lịch ba tuần vào trường hợp của bạn
Nếu bạn dạy môn có thí nghiệm hoặc thực hành như Khoa học tự nhiên, Công nghệ, Tin học, hãy dời việc thử thiết bị lên tuần hai và nhờ nhân viên phụ trách phòng thực hành cùng thử một lần với đúng số bộ dụng cụ. Một bộ dụng cụ hỏng trong giờ thao giảng làm cả nhóm ngồi không, và người dự giờ sẽ ghi lại đúng điều đó.
Nếu trường nhỏ, tổ chuyên môn ghép nhiều môn, người dự không cùng chuyên môn với bạn. Khi đó bản kế hoạch cần ghi rõ mục tiêu bằng lời mà người ngoài môn cũng hiểu, và nên gửi kèm một trang tóm tắt: học sinh sẽ làm gì ở từng hoạt động, sản phẩm là gì. Người dự sẽ quan sát học sinh tốt hơn khi họ biết mình đang chờ điều gì.
Nếu đây là tiết thao giảng đầu tiên trong đời, đừng đặt mục tiêu "tiết dạy hay". Đặt mục tiêu "dạy đủ bốn hoạt động, đúng giờ, có sản phẩm học sinh". Đạt được ba điều đó, tiết dạy đã đủ để tổ góp ý thực chất, và bạn có một nền để làm tốt hơn ở lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Chuẩn bị tiết thao giảng mất bao lâu thì đủ?
Ba tuần là vừa cho giáo viên còn dạy đủ số tiết hằng tuần. Nếu chỉ có một tuần, vẫn phải giữ ít nhất một buổi dạy thử và một lần thử thiết bị ở đúng phòng, còn các việc khác có thể làm gọn hơn.
Có nên dạy trước bài thao giảng cho lớp dạy chính không?
Không nên. Dạy trước rồi dạy lại khiến học sinh trả lời như thuộc bài, người dự thấy ngay và tiết dạy mất giá trị. Chỉ nên cho lớp làm quen cách ngồi nhóm, tín hiệu chuyển hoạt động và cách dùng phiếu bằng một bài khác.
Tiết thao giảng có bắt buộc dùng máy chiếu không?
Không có yêu cầu nào bắt buộc dùng máy chiếu. Người dự quan tâm học sinh học được gì. Một tiết chỉ dùng bảng, phiếu học tập và câu hỏi tốt vẫn được đánh giá cao nếu học sinh hoạt động thật và đạt mục tiêu.
Nên mời bao nhiêu người dự buổi dạy thử?
Một đến hai người là đủ, mỗi người giao một việc quan sát cụ thể như bấm giờ hoặc ngồi cạnh một nhóm. Đông người hơn thì buổi dạy thử mất tính chất tìm lỗi và bạn khó nghe được góp ý thẳng.
Kế hoạch bài dạy thao giảng có cần dài hơn bình thường không?
Không cần dài hơn, chỉ cần rõ hơn. Mỗi hoạt động ghi mục tiêu, nhiệm vụ giao cho học sinh, sản phẩm và cách giáo viên kiểm tra sản phẩm đó. Người dự đọc nhanh trước giờ dạy nên bản quá dài thường không ai đọc hết.
Nếu dạy thử thấy tiết quá dài thì cắt phần nào trước?
Cắt phần mở đầu và bớt một nhiệm vụ phụ trong phần hình thành kiến thức trước. Giữ lại phần luyện tập vì đó là chỗ học sinh tạo ra sản phẩm, cũng là chỗ người dự nhìn vào để biết tiết dạy có đạt mục tiêu hay không.