Khái niệm không nhìn thấy như hạt, nguyên tử hay dòng điện được dạy tốt nhất bằng mô hình và phép so sánh, với điều kiện giáo viên luôn chỉ ra mô hình giống thật ở chỗ nào và không giống ở chỗ nào. Một phép so sánh không nói rõ giới hạn sẽ được học sinh hiểu theo nghĩa đen, và quan niệm sai ấy bám rất lâu, có khi đến hết bậc phổ thông.
Phần dưới dành cho giáo viên Khoa học tự nhiên, Vật lý, Hoá học ở THCS và THPT. Bài gồm lý do khái niệm vô hình khó dạy, các loại mô hình dùng trên lớp, quy trình dùng phép so sánh ba bước, ví dụ dòng điện so với dòng nước, tiết mẫu giả định của cô Vân dạy Khoa học tự nhiên lớp 6 về mô hình hạt với học sinh đóng vai hạt, cách cho học sinh tự vẽ mô hình để lộ quan niệm sai và những lỗi hay gặp.
Vì sao khái niệm không nhìn thấy lại khó dạy
Với hiện tượng nhìn thấy được, học sinh có thể quan sát trực tiếp rồi so với lời giải thích. Với hạt, nguyên tử hay electron, học sinh không bao giờ nhìn thấy đối tượng; điều các em thấy chỉ là hệ quả, như mùi nước hoa lan khắp phòng hay bóng đèn sáng lên. Giữa hệ quả và lời giải thích là một khoảng trống, và học sinh tự lấp khoảng trống ấy bằng kinh nghiệm hằng ngày.
Kinh nghiệm hằng ngày thường dẫn tới quan niệm sai. Học sinh nghĩ hạt của nước đá thì lạnh và cứng, hạt của nước nóng thì nở to ra. Các em nghĩ dòng điện bị bóng đèn "dùng hết" nên dây đi ra yếu hơn dây đi vào. Những quan niệm này rất hợp lý theo trực giác, nên giảng lại lời giải thích đúng thường không đủ để thay thế chúng.
Mô hình và phép so sánh giúp vì chúng biến cái vô hình thành thứ có thể thao tác, vẽ, đóng vai. Nhưng chính vì gần với trực giác, mô hình cũng có thể gieo quan niệm sai mới. Viên bi đại diện cho hạt khiến học sinh nghĩ hạt có màu; hình nguyên tử như hệ mặt trời khiến các em nghĩ electron chạy trên quỹ đạo tròn cố định. Dạy bằng mô hình vì vậy luôn đi kèm việc dạy giới hạn của mô hình.
Các loại mô hình dùng trên lớp
Mỗi loại có điểm mạnh và giới hạn riêng. Phối hợp hai ba loại cho một khái niệm thường tốt hơn dùng một loại thật kỹ.
| Loại mô hình | Ví dụ | Điểm mạnh | Giới hạn cần nói |
|---|---|---|---|
| Mô hình vật thể | Hạt đậu trong hộp, quả bóng nhựa nối que | Cầm, xếp, đếm được | Hạt thật không có màu, không có kích thước như vậy |
| Hình vẽ | Hình tròn biểu diễn hạt ở ba thể | Nhanh, vẽ được trong vở, dễ kiểm tra | Hình tĩnh, không thấy chuyển động |
| Đóng vai | Học sinh là hạt di chuyển trên sân | Cảm nhận chuyển động và khoảng cách | Học sinh có ý chí, hạt thì không |
| Phép so sánh bằng lời | Dòng điện như dòng nước trong ống | Nối với kinh nghiệm quen thuộc | Dễ bị hiểu theo nghĩa đen |
| Mô phỏng trên máy | Hạt chuyển động nhanh hơn khi tăng nhiệt | Thấy được chuyển động liên tục | Học sinh tin mọi thứ trên màn hình là thật |
Cột cuối cùng là cột giáo viên hay bỏ qua nhất. Thử ghi giới hạn của từng mô hình vào kế hoạch bài dạy và dành một phút trên lớp để nói ra. Một câu như "hạt thật không có màu, cô chỉ tô màu để các em dễ nhìn" tốn mười giây nhưng tránh được một quan niệm sai mà lên lớp trên rất khó gỡ.
Quy trình dùng phép so sánh ba bước
Phép so sánh là công cụ mạnh nhưng dễ trượt. Quy trình ba bước dưới đây giúp kiểm soát:
- Giới thiệu vật quen thuộc trước. Đảm bảo học sinh thật sự quen với nó. Nói về dòng nước trong ống với học sinh chưa từng thấy hệ thống ống nước thì phép so sánh mất tác dụng. Hỏi lớp vài câu để chắc các em hiểu vật quen thuộc.
- Đối chiếu từng điểm giống nhau. Lập bảng hai cột: vật quen thuộc và khái niệm cần dạy. Mỗi dòng là một cặp tương ứng, ví dụ "máy bơm" tương ứng "nguồn điện". Để học sinh tự điền vài dòng.
- Chỉ ra chỗ không giống. Đây là bước quyết định. Hỏi: "Ở điểm nào dòng nước khác dòng điện?" và chốt ít nhất một điểm. Nếu học sinh không tìm được, giáo viên nêu ra.
Có thể thêm bước thứ tư: cho học sinh dùng phép so sánh để dự đoán một hiện tượng mới, rồi kiểm bằng thí nghiệm. Nếu dự đoán đúng, phép so sánh có ích; nếu sai, đó là dịp tốt để thấy giới hạn của nó. Bước này hợp với lớp khá, khi đã có thời gian.
Ví dụ: dòng điện so với dòng nước trong ống
Bảng đối chiếu dùng ngay trong tiết về mạch điện ở THCS. Cột cuối là phần học sinh hay bỏ qua.
| Mạch nước | Mạch điện | Giống ở chỗ | Không giống ở chỗ |
|---|---|---|---|
| Máy bơm | Nguồn điện | Tạo ra sự chuyển động liên tục trong mạch kín | Nguồn điện không "chứa" điện tích để đổ ra |
| Ống nước | Dây dẫn | Là đường đi của dòng | Dây dẫn không rỗng; hạt mang điện có sẵn trong dây |
| Bánh xe nước quay | Bóng đèn sáng | Nhận năng lượng từ dòng | Bóng đèn không làm dòng điện bị "dùng hết" |
| Van khoá nước | Công tắc | Đóng mở dòng | Ống hở thì nước tràn ra, dây hở thì điện không chạy ra ngoài |
Dòng thứ ba là chỗ đáng dành thời gian nhất, vì nó nhắm trúng quan niệm sai "bóng đèn dùng hết dòng điện". Đo cường độ dòng điện ở hai phía bóng đèn bằng ampe kế, học sinh thấy hai số như nhau. Phép so sánh, bảng đối chiếu và một phép đo cùng nhau mới đủ để thay quan niệm cũ.
Tiết mẫu: học sinh đóng vai hạt ở ba thể
Tiết giả định của cô Vân dạy Khoa học tự nhiên lớp 6 ở Trường THCS A, học trên sân trường hoặc phòng rộng, lớp 36 học sinh chia ba nhóm.
| Thời gian | Hoạt động | Cô Vân | Học sinh |
|---|---|---|---|
| 0–5 phút | Ôn và đặt câu hỏi | Hỏi: nước đá, nước lỏng, hơi nước khác nhau thế nào nếu nhìn thật gần? | Vẽ nhanh dự đoán vào vở |
| 5–20 phút | Đóng vai | Gọi từng thể; nhóm đóng vai thể rắn đứng sát, rung tại chỗ; thể lỏng đi chậm, chạm nhau; thể khí đi xa nhau trong khu đã kẻ | Đóng vai, các nhóm còn lại quan sát và ghi |
| 20–28 phút | Thảo luận | Hỏi: khi "đun nóng", các bạn đóng vai thay đổi thế nào? Hạt có to ra không? | Nêu nhận xét về khoảng cách và chuyển động |
| 28–35 phút | Giới hạn mô hình | Hỏi: chỗ nào bạn đóng vai khác hạt thật? | Nêu: hạt không có ý muốn, không dừng lại, rất nhỏ |
| 35–45 phút | Vẽ lại | Yêu cầu vẽ lại mô hình ba thể, so với hình vẽ đầu giờ | Hình vẽ mới, ghi điều đã thay đổi |
Đóng vai ngoài sân cần quy định rõ ranh giới khu vực, tín hiệu dừng và không xô đẩy. Câu hỏi "hạt có to ra không" ở phút hai mươi là câu then chốt: học sinh đóng vai thấy mình không lớn lên khi "nóng", chỉ đi nhanh hơn và xa nhau hơn. Đây là cách sửa quan niệm sai về hạt nở to rất trực tiếp.
Cho học sinh tự vẽ mô hình để lộ quan niệm sai
Hình vẽ của học sinh cho giáo viên thấy những điều câu trả lời bằng lời che đi. Một số nhiệm vụ vẽ nên dùng:
- Vẽ hạt trong cốc nước trước và sau khi hoà muối. Học sinh vẽ muối "biến mất" hay vẽ hạt muối xen giữa hạt nước cho thấy em hiểu sự hoà tan đến đâu.
- Vẽ không khí trong một quả bóng bay. Nhiều em vẽ không khí như một khối liền, có em vẽ hạt chen chúc sát nhau như chất rắn.
- Vẽ dòng điện ở hai phía bóng đèn. Mũi tên to ở dây vào, nhỏ ở dây ra là dấu hiệu quan niệm "dùng hết dòng điện".
- Vẽ một thanh sắt khi nung nóng. Em vẽ hạt to lên hay vẽ khoảng cách giữa các hạt tăng lên.
- Vẽ trước và sau bài học. Giữ hình đầu giờ để học sinh tự so và tự thấy mình đã thay đổi cách nghĩ.
Đừng chấm điểm hình vẽ đầu giờ. Mục đích là lộ ra suy nghĩ thật, nên học sinh phải yên tâm vẽ đúng điều mình nghĩ. Khi xem hình, gom các kiểu quan niệm sai hay gặp và đưa vào phần thảo luận mà không nêu tên người vẽ. Hình vẽ cuối giờ mới là căn cứ để nhận xét sự tiến bộ.
Lỗi hay gặp khi dạy bằng mô hình
Dùng mô hình mà không nói giới hạn. Học sinh nhớ viên bi màu đỏ là hạt đồng. Luôn có một câu hỏi "mô hình khác thật ở đâu" trong kế hoạch bài dạy.
Đổi mô hình liên tục trong một tiết. Bốn phép so sánh cho cùng một khái niệm làm học sinh rối. Một hai mô hình, dùng kỹ, tốt hơn.
Dạy mô hình như sự thật cuối cùng. Mô hình nguyên tử ở lớp 7 sẽ được chỉnh lại ở lớp trên. Nói với học sinh rằng các nhà khoa học cũng thay đổi mô hình khi có bằng chứng mới, để các em không sốc khi gặp mô hình khác.
Chỉ giáo viên thao tác mô hình. Học sinh ngồi xem thì hiệu quả kém hơn tự tay xếp, vẽ, đóng vai.
Đóng vai thành trò chơi mất trọng tâm. Giới hạn thời gian, quy định rõ quy tắc của từng thể, và luôn có phần thảo luận ngay sau.
Bỏ qua bước kiểm bằng thí nghiệm. Mô hình chỉ thuyết phục khi nối được với một hiện tượng thật: giọt mực loang trong nước, ampe kế ở hai phía bóng đèn. Mỗi mô hình nên đi kèm ít nhất một quan sát hoặc phép đo mà mô hình giải thích được.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình nguyên tử như hệ mặt trời có nên dạy không?
Có thể dùng ở mức chương trình yêu cầu, nhưng cần nói rõ đây là mô hình đơn giản giúp hình dung, không phải hình ảnh thật của nguyên tử. Giới thiệu luôn rằng ở lớp trên học sinh sẽ gặp cách mô tả khác chính xác hơn.
Học sinh lớp 6 có hiểu được khái niệm giới hạn của mô hình không?
Hiểu được nếu hỏi cụ thể, ví dụ "bạn đóng vai hạt khác hạt thật ở chỗ nào". Học sinh nhỏ trả lời rất tốt những câu hỏi cụ thể như vậy, chỉ khó với câu hỏi trừu tượng về mô hình nói chung.
Có nên dùng mô phỏng trên máy thay cho đóng vai không?
Nên dùng cả hai. Đóng vai cho cảm nhận cơ thể về khoảng cách và chuyển động; mô phỏng cho thấy chuyển động liên tục và nhiều hạt cùng lúc. Sau mô phỏng, vẫn hỏi học sinh điều gì trên màn hình khác với thật.
Làm sao biết quan niệm sai của học sinh đã được sửa?
So hình vẽ hoặc câu trả lời trước và sau bài học, và hỏi lại sau vài tuần với một tình huống mới. Quan niệm sai hay quay lại, nên một lần đúng ngay sau bài học chưa đủ để kết luận.
Phép so sánh nào nên tránh khi dạy dòng điện?
Nên tránh so sánh dòng điện như thứ chảy từ nguồn ra và bị bóng đèn tiêu thụ hết, vì nó củng cố đúng quan niệm sai phổ biến nhất. Nếu dùng mô hình dòng nước, phải nhấn mạnh mạch kín và lượng dòng như nhau ở mọi chỗ.