Dự án nhỏ trong môn Tin học là một chuỗi ba đến bốn tiết, học sinh dùng kỹ năng vừa học để làm ra một sản phẩm có người dùng thật, mỗi tiết kết thúc bằng một mốc kiểm được. Khác với bài thực hành làm theo từng bước, dự án buộc học sinh tự quyết định: thu dữ liệu gì, trình bày thế nào, sửa ra sao khi kết quả chưa ổn.
Bài này đi theo một dự án giả định của cô Ngọc dạy Tin học lớp 7 ở Trường THCS A: khảo sát cách các bạn trong khối đến trường và trình bày bằng bảng tính. Bạn sẽ có tiêu chí chọn đề, lịch bốn mốc, cách phân vai khi hai ba em chung một máy, mẫu nhật ký dự án, rubric và những lỗi hay gặp, kể cả chuyện dữ liệu cá nhân của học sinh.
Dự án nhỏ khác bài thực hành ở đâu
Một bài thực hành bảng tính quen thuộc cho sẵn dữ liệu, yêu cầu tính tổng, trung bình, vẽ biểu đồ. Học sinh làm đúng các bước là xong, và phần lớn các em quên trong vài tuần vì không biết dùng vào đâu. Dự án nhỏ dùng đúng các kỹ năng ấy nhưng đặt chúng vào một câu hỏi mà học sinh quan tâm, với dữ liệu do chính các em thu.
Khác biệt lớn nhất là chỗ sai. Trong bài thực hành, sai là do bấm nhầm, giáo viên sửa hộ. Trong dự án, sai thường do thiết kế: câu hỏi khảo sát mơ hồ nên dữ liệu không dùng được, bảng nhập lộn xộn nên công thức không chạy. Học sinh phải quay lại sửa, và đó là phần học sâu nhất.
Dự án nhỏ cũng không phải dự án lớn thu nhỏ. Không cần báo cáo dài, không cần thuyết trình hoành tráng. Bốn tiết, bốn mốc, một sản phẩm và một lần trình bày ngắn là đủ. Với Chương trình giáo dục phổ thông 2018, môn Tin học nhấn vào việc giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của công nghệ, nên một dự án gọn, làm thật, có giá trị hơn một dự án dài mà học sinh bỏ dở.
Tiêu chí chọn đề dự án
Đề dự án tốt thường đến từ đời sống trường lớp. Trước khi chốt, kiểm sáu điểm:
- Dùng đúng kiến thức vừa học. Dự án sau chương bảng tính thì phải cần công thức, sắp xếp, lọc, biểu đồ; không biến thành dự án thiết kế trình chiếu.
- Có người dùng kết quả. Ví dụ kết quả khảo sát gửi cho thầy cô phụ trách nề nếp để sắp chỗ để xe.
- Dữ liệu thu được trong vài ngày. Khảo sát trong khối, đo trong lớp, ghi chép trong một tuần.
- Không thu thông tin cá nhân nhạy cảm. Không hỏi địa chỉ nhà, thu nhập gia đình, cân nặng, sức khoẻ.
- Vừa với số máy. Nếu ba em một máy, sản phẩm phải chia được phần việc trên giấy và trên máy.
- Có thể làm khác nhau. Các nhóm cùng đề nhưng chọn câu hỏi phụ khác nhau để sản phẩm không giống hệt.
Một số đề dùng tốt cho lớp 7: cách đến trường, thời gian tự học buổi tối theo khoảng, món ăn bán trú được thích nhất, sách thư viện được mượn nhiều nhất. Với lớp 8, lớp 9 học lập trình, đề có thể là một chương trình nhỏ đổi đơn vị đo cho môn Khoa học tự nhiên hoặc một trò chơi đố vui cho lớp dưới.
Bốn mốc dự án khảo sát cách đến trường
Mỗi tiết kết thúc bằng một sản phẩm mốc. Giáo viên kiểm mốc cuối tiết, nhóm chưa đạt có hướng sửa cụ thể cho tiết sau.
| Tiết | Mục tiêu | Sản phẩm mốc | Giáo viên kiểm |
|---|---|---|---|
| Tiết 1 | Xác định câu hỏi, thiết kế phiếu khảo sát | Phiếu năm câu hỏi, có lựa chọn rõ | Câu hỏi có trả lời được không, có hỏi thông tin cá nhân không |
| Giữa tiết 1 và 2 | Thu dữ liệu trong khối | Phiếu đã điền, không ghi tên | Số phiếu thu được |
| Tiết 2 | Nhập dữ liệu vào bảng tính | Bảng có tiêu đề cột, mỗi dòng một phiếu | Cách nhập có thống nhất không, ví dụ "xe đạp" hay "xđ" |
| Tiết 3 | Tính toán, sắp xếp, vẽ biểu đồ | Bảng tổng hợp và một biểu đồ phù hợp | Công thức đúng, loại biểu đồ hợp với dữ liệu |
| Tiết 4 | Rút kết luận, trình bày | Ba câu kết luận, trình bày ba phút | Kết luận có dựa trên số liệu không |
Mốc ở tiết 2 là chỗ hay vỡ nhất. Mỗi em trong nhóm nhập một kiểu, cùng là xe đạp mà có dòng viết hoa, dòng viết tắt, dòng có dấu cách thừa, nên tiết 3 công thức đếm ra sai. Đừng sửa giúp; hỏi nhóm vì sao số đếm không khớp với số phiếu. Học sinh tìm ra lỗi tự mình sẽ hiểu vì sao cần thống nhất cách nhập dữ liệu.
Một cách phòng sẵn là cho nhóm chốt danh sách lựa chọn ngay từ phiếu khảo sát ở tiết 1: đi bộ, xe đạp, bố mẹ đưa đón, xe buýt, khác. Phiếu đánh dấu ô thay vì viết chữ thì tiết 2 nhập liệu nhanh và ít lỗi hơn hẳn. Nhưng với lớp đã làm dự án lần đầu, để các em gặp lỗi một lần rồi mới rút ra bài học này thường nhớ lâu hơn.
Phân vai khi hai ba em chung một máy
Người điều khiển máy. Cầm chuột và bàn phím trong một khoảng thời gian cố định, chẳng hạn mười lăm phút, rồi đổi. Đặt đồng hồ đổi vai trên bảng để cả lớp cùng đổi.
Người hướng dẫn. Đọc phiếu nhiệm vụ, nói cho người điều khiển cần làm gì, không được chạm vào chuột. Vai này rèn cách diễn đạt thao tác bằng lời.
Người kiểm và ghi nhật ký. So kết quả trên màn hình với kế hoạch, ghi lại lỗi gặp phải và cách sửa vào nhật ký dự án.
Việc ngoài máy. Thiết kế phiếu khảo sát, phác bảng trên giấy, chọn loại biểu đồ có thể làm trên giấy trước. Khi phòng máy thiếu, chuyển bớt phần thiết kế ra giấy để thời gian trên máy chỉ dành cho thao tác.
Giáo viên kiểm vai. Khi đi các nhóm, hỏi người không cầm chuột: "nhóm em đang làm bước nào, vì sao". Em đó trả lời được tức là cả nhóm đang làm chung, không phải một em làm hai em ngồi xem.
Mẫu nhật ký dự án một trang
Nhật ký giúp giáo viên đánh giá quá trình chứ không chỉ sản phẩm, và giúp nhóm nhớ mình đã quyết định gì. Mỗi tiết điền một dòng theo các mục:
- Hôm nay nhóm làm: một câu, ví dụ "nhập 64 phiếu, kiểm lại cách viết các lựa chọn".
- Ai làm vai gì: ghi tên theo vai, để thấy việc đổi vai có diễn ra không.
- Gặp lỗi gì: mô tả lỗi bằng lời, ví dụ "công thức đếm xe đạp ra ít hơn số phiếu".
- Đã sửa thế nào: cách tìm ra nguyên nhân và cách sửa.
- Quyết định của nhóm: chọn biểu đồ cột hay biểu đồ hình tròn, vì sao.
- Tiết sau cần làm: một hai việc cụ thể.
Nhật ký không cần đẹp. Khi chấm, giáo viên đọc cột "gặp lỗi gì" và "đã sửa thế nào" trước, vì đó là bằng chứng rõ nhất về năng lực giải quyết vấn đề. Một nhóm sản phẩm cuối chưa đẹp nhưng nhật ký cho thấy đã tự tìm và sửa ba lỗi có thể được đánh giá cao hơn nhóm sản phẩm đẹp mà nhật ký trống.
Rubric chấm dự án bảng tính
Rubric ba mức, phát cho học sinh ngay tiết 1 để các em biết đích. Dùng để nhận xét và đánh giá theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo, không xếp hạng các nhóm trước lớp.
| Tiêu chí | Đạt tốt | Đạt | Chưa đạt |
|---|---|---|---|
| Câu hỏi khảo sát | Rõ, có lựa chọn, không hỏi thông tin cá nhân | Rõ nhưng có câu khó trả lời | Mơ hồ, không thu được dữ liệu dùng được |
| Bảng dữ liệu | Thống nhất cách nhập, có tiêu đề cột, đủ phiếu | Có vài chỗ chưa thống nhất đã sửa | Lộn xộn, công thức không chạy |
| Tính toán và biểu đồ | Công thức đúng, biểu đồ hợp loại dữ liệu, có tiêu đề | Công thức đúng, biểu đồ chưa phù hợp lắm | Tính tay hoặc sai công thức |
| Kết luận | Ba câu, mỗi câu dựa trên một số liệu | Có kết luận nhưng chưa dẫn số liệu | Kết luận không dựa vào dữ liệu |
| Nhật ký và hợp tác | Đủ bốn tiết, có lỗi và cách sửa, đổi vai đều | Thiếu một tiết hoặc ít ghi lỗi | Trống hoặc chỉ một em làm |
Khi trình bày, mỗi nhóm có ba phút và bắt buộc trả lời một câu hỏi của nhóm khác. Câu hỏi giữa các nhóm thường sắc hơn câu hỏi của giáo viên, ví dụ "sao nhóm bạn ra số đi bộ khác nhóm mình". Tình huống này dẫn tới bàn luận về cách thu dữ liệu, rất đáng giữ.
Lỗi hay gặp và chuyện dữ liệu của học sinh
Lỗi thứ nhất là dự án kéo quá dài. Giáo viên muốn sản phẩm đẹp nên cho thêm tiết, học sinh mất hứng, cuối cùng nhóm nhanh làm hết, nhóm chậm bỏ ngang. Giữ đúng bốn mốc, nhóm chưa xong mốc nào thì nộp phần đã làm kèm nhật ký, không kéo dài cho cả lớp.
Lỗi thứ hai là để một em giỏi máy làm hết. Phân vai và đổi vai theo giờ là cách sửa, nhưng giáo viên cũng cần kiểm bằng câu hỏi với em không cầm chuột như đã nói ở trên. Nếu chỉ chấm sản phẩm cuối, việc một em làm thay cả nhóm sẽ không bao giờ lộ ra.
Lỗi thứ ba ít ai để ý: dữ liệu cá nhân. Phiếu khảo sát không ghi tên, không hỏi địa chỉ, không hỏi điều có thể làm học sinh ngại như hoàn cảnh gia đình. Tệp dữ liệu lưu trên máy phòng tin học cần xoá hoặc chuyển về thư mục của giáo viên sau dự án. Dạy học sinh điều này cũng là một phần của môn Tin học: tôn trọng dữ liệu của người khác ngay cả khi chỉ là khảo sát trong trường.
Câu hỏi thường gặp
Dự án nhỏ có làm chậm tiến độ chương trình không?
Nếu dự án dùng đúng kiến thức của chương và thay cho một phần tiết luyện tập, tiến độ không bị ảnh hưởng. Bốn tiết dự án thường thay được ba tiết thực hành và một tiết ôn tập của chương đó.
Phòng máy chỉ có mười lăm máy cho lớp bốn mươi em thì làm thế nào?
Ghép ba em một máy, phân vai và đổi vai theo thời gian. Chuyển phần thiết kế phiếu, phác bảng và chọn biểu đồ sang làm trên giấy trước để thời gian trên máy chỉ dành cho thao tác.
Học sinh không có máy ở nhà có bị thiệt không?
Thiết kế dự án sao cho mọi việc trên máy đều làm ở phòng tin học trong giờ học. Việc về nhà chỉ là thu phiếu khảo sát hoặc nghĩ câu hỏi, không đòi máy tính hay mạng ở nhà.
Có nên cho các nhóm cùng một đề không?
Cùng một đề lớn nhưng mỗi nhóm chọn câu hỏi phụ khác nhau là cách dễ quản lý nhất. Giáo viên chuẩn bị một lần, các nhóm vẫn có sản phẩm khác nhau và có điều để so sánh khi trình bày.
Chấm điểm cá nhân trong dự án nhóm như thế nào?
Kết hợp phần sản phẩm chung của nhóm với phần cá nhân dựa trên nhật ký vai và câu trả lời khi giáo viên hỏi trong lúc làm. Có thể thêm một câu hỏi cá nhân ngắn cuối tiết bốn về cách nhóm đã sửa một lỗi.
Dự án lập trình cho lớp 8, lớp 9 có chia mốc giống vậy không?
Giống về nguyên tắc: mỗi tiết một mốc kiểm được. Mốc thường là mô tả bài toán bằng lời, viết thuật toán, chương trình chạy được với một bộ dữ liệu, rồi thử với dữ liệu khó và sửa lỗi.