TruyenDay.comTruyền Dạy
Dạy các môn tự nhiên

An toàn trong tiết thực hành thí nghiệm: giáo viên kiểm gì trước, trong và sau giờ

Danh sách kiểm trước giờ, cách dặn học sinh bằng thao tác, phân vai trong nhóm, xử lý sự cố bỏng, hoá chất, vỡ thuỷ tinh và việc ghi sổ sau mỗi tiết thực hành.

A female teacher in a white lab coat inspects glass beakers and a fire blanket in an empty school science lab before class, medium shot from the doorway, cool morning light

An toàn trong tiết thực hành phần lớn được quyết định trước khi học sinh bước vào phòng: giáo viên đã chọn thí nghiệm vừa sức, đã kiểm dụng cụ, đã biết sự cố nào có thể xảy ra và tay mình sẽ làm gì đầu tiên. Bản nội quy dán trên tường là cần, nhưng học sinh nhớ cách giáo viên làm mẫu và nhắc đúng lúc hơn là nhớ chữ trên giấy.

Bài này viết cho giáo viên Khoa học tự nhiên, Vật lý, Hoá học, Sinh học, Công nghệ và giáo viên tiểu học dạy Khoa học. Nội dung đi theo thời gian của một tiết: soạn bài và rà rủi ro, kiểm phòng trước giờ, dặn học sinh, phân vai, xử lý những sự cố thường gặp, thu dọn và ghi sổ. Những việc dưới đây là sơ cứu ban đầu tại lớp; mọi trường hợp nặng đều chuyển ngay cho nhân viên y tế trường và gia đình theo quy định của nhà trường.

Rà rủi ro ngay khi soạn kế hoạch bài dạy

Rủi ro nên được ghi vào phần chuẩn bị của kế hoạch bài dạy chứ không để trong đầu. Bảng dưới gom các nhóm thí nghiệm thường gặp ở trường phổ thông:

Loại thí nghiệmRủi ro chínhCách giảm rủi ro
Có đèn cồn, đun nóngBỏng, cháy cồn tràn, ống nghiệm nứtGiáo viên kiểm lượng cồn trước giờ, kẹp ống nghiệm bằng kẹp gỗ, miệng ống hướng ra phía không có người
Có axit, bazơ loãngBắn vào mắt, da, quần áoDùng nồng độ loãng nhất đủ thấy hiện tượng, đeo kính bảo hộ, lượng nhỏ trong lọ có ghi tên
Có dụng cụ thuỷ tinhVỡ, đứt tayKiểm vết nứt, mẻ trước giờ, đặt dụng cụ giữa bàn, có chổi và hót rác riêng
Có điệnGiật, chập, nóng dâyDùng nguồn điện áp thấp, kiểm dây trước giờ, cấm cắm vào ổ điện trên tường
Có mẫu sinh vậtDị ứng, nhiễm bẩn, vật sắcHỏi trước học sinh có dị ứng không, đeo găng, rửa tay bằng xà phòng sau giờ

Khi rà xong, tự hỏi thêm một câu: thí nghiệm này có cần học sinh tự làm không, hay giáo viên biểu diễn là đủ? Với lớp đông, phòng chật, hoặc lần đầu học sinh dùng đèn cồn, biểu diễn trước một lần rồi mới cho nhóm làm là cách an toàn mà không bỏ mất trải nghiệm.

Danh sách kiểm phòng trước giờ, mười phút là đủ

Đến phòng bộ môn sớm mười phút, đi một vòng theo thứ tự dưới đây. Có thể in danh sách này dán sau cửa phòng:

  • Lối đi giữa các bàn thông thoáng, cặp sách có chỗ để riêng, không đặt dưới chân bàn thí nghiệm.
  • Bình chữa cháy ở đúng chỗ, còn hạn kiểm định; có khăn ướt hoặc thùng cát cho đám cháy nhỏ.
  • Vòi nước rửa chạy được, có xà phòng; biết vòi nào gần nhất để rửa mắt.
  • Hộp sơ cứu có băng, gạc, nước muối sinh lý; biết số nội bộ hoặc cách gọi nhân viên y tế trường.
  • Đèn cồn: bấc không quá ngắn, cồn không quá hai phần ba bình, nắp đậy đủ.
  • Hoá chất: đúng loại, đúng lượng cho từng nhóm, lọ có ghi tên rõ, không có lọ lạ trên bàn.
  • Dụng cụ thuỷ tinh không nứt, không mẻ miệng.
  • Kính bảo hộ, găng tay đủ số theo nhóm.
  • Cửa sổ mở nếu thí nghiệm có mùi hoặc khói.

Phần lớn sự cố nhỏ trong tiết thực hành đến từ dụng cụ đã hỏng sẵn hoặc hoá chất bị để nhầm lọ từ tiết trước. Mười phút này là phần việc rẻ nhất trong cả chuỗi an toàn. Nếu phát hiện thiếu bình chữa cháy hoặc hộp sơ cứu, báo ngay tổ trưởng và nhân viên thiết bị, ghi lại ngày báo, và chuyển sang phương án thí nghiệm không dùng lửa cho tiết đó.

Dặn học sinh bằng thao tác, không chỉ bằng lời

Đọc lại mười điều nội quy đầu mỗi tiết làm học sinh chán và không nhớ thêm điều gì. Hiệu quả hơn là chọn hai ba điều liên quan đúng thí nghiệm hôm nay và làm mẫu. Chẳng hạn tiết có đèn cồn, bạn cầm đèn lên, cho cả lớp thấy cách mở nắp, châm bằng que diêm chứ không nghiêng đèn này châm từ đèn kia, và đậy nắp để tắt chứ không thổi. Học sinh nhìn một lần nhớ lâu hơn nghe năm lần.

Sau khi làm mẫu, gọi một học sinh lên làm lại trước lớp, cả lớp nhận xét đúng sai. Cách này tốn hai phút nhưng cho bạn biết lớp đã hiểu chưa. Với thao tác rót hoá chất, nhắc cụ thể: cầm lọ quay nhãn vào lòng bàn tay, rót sát miệng ống, không cúi mặt nhìn thẳng vào miệng ống nghiệm.

Cuối phần dặn dò, nói rõ một quy tắc chung cho mọi tình huống bất thường: thấy gì lạ, bỏ tay khỏi dụng cụ, giơ tay gọi giáo viên, không tự xử lý. Học sinh THCS thường cố tự dập lửa hoặc tự lau hoá chất để khỏi bị nhắc, và đó là lúc tai nạn nhỏ thành tai nạn lớn. Một lời hứa rõ ràng rằng báo sự cố sẽ không bị phạt giúp các em dám gọi bạn sớm.

Phân vai trong nhóm để không ai làm việc nguy hiểm một mình

Người làm chính. Là người duy nhất cầm đèn cồn hoặc rót hoá chất trong lượt đó. Các thành viên khác không với tay qua người này.

Người hỗ trợ an toàn. Đứng cạnh người làm, giữ khay, chú ý tay áo, tóc dài của bạn, nhắc khi bạn nghiêng ống nghiệm về phía người khác.

Người ghi chép. Ngồi đối diện, ghi số liệu, không chạm vào dụng cụ. Vai này giúp giảm số tay trên bàn thí nghiệm.

Người lấy và trả dụng cụ. Là người duy nhất được di chuyển trong phòng, mang khay theo đúng lối đi đã quy định.

Đổi vai sau mỗi lượt. Mỗi em được làm chính ít nhất một lần trong học kỳ. Học sinh hay rụt rè hoặc hay nghịch đều có vai cụ thể, giáo viên dễ quan sát hơn là để nhóm tự chia.

Giáo viên đứng ở đâu. Đứng chỗ nhìn được cả phòng, thường là góc phía sau hoặc lối đi giữa, chứ không ngồi ở bàn giáo viên. Khi cúi xuống giúp một nhóm, quay mặt về phía lớp.

Sự cố thường gặp: làm ngay gì, tránh làm gì

Đây là các bước sơ cứu ban đầu tại lớp theo hướng dẫn an toàn chung. Sau khi xử lý, luôn báo nhân viên y tế trường và ban giám hiệu.

Sự cốLàm ngayTránh
Hoá chất bắn vào mắtRửa mắt dưới vòi nước sạch chảy nhẹ liên tục nhiều phút, giữ mí mắt mở, rồi đưa đến y tếĐể học sinh dụi mắt, nhỏ thuốc gì vào mắt
Hoá chất dính daRửa nhiều nước sạch, cởi phần quần áo dính hoá chấtLau khô bằng giấy rồi để đó
Bỏng nhiệt nhẹLàm mát vùng bỏng dưới nước mát sạch khoảng mười đến hai mươi phútBôi kem đánh răng, nước mắm, đá lạnh trực tiếp
Cồn tràn bắt lửa trên bànGiữ bình tĩnh, chụp khăn ướt hoặc phủ cát, cho học sinh lùi xaDùng nước tạt hoặc lấy tay đập
Vỡ dụng cụ thuỷ tinhCho học sinh lùi lại, quét bằng chổi và hót, bỏ vào hộp riêngNhặt bằng tay, bỏ chung thùng rác lớp
Học sinh choáng, buồn nônĐưa ra chỗ thoáng, ngồi xuống, báo y tế, mở cửa phòngĐể em tự đi một mình xuống phòng y tế

Khi có sự cố, một học sinh được giao đi gọi người hỗ trợ, các nhóm khác dừng thí nghiệm theo tín hiệu đã thống nhất. Giáo viên không rời phòng để lại cả lớp với dụng cụ đang hoạt động. Nội dung bảng này nên được tổ chuyên môn thống nhất và nhắc lại đầu năm học.

Sau giờ: thu dọn, ghi sổ, rút kinh nghiệm

Tiết thực hành chưa kết thúc khi học sinh ra khỏi phòng. Năm việc sau giúp tiết sau an toàn hơn tiết này:

  1. Thu dọn theo nhóm trước khi tan. Tắt và đậy đèn cồn, hoá chất thừa đổ vào bình thu riêng theo hướng dẫn của nhân viên thiết bị, không đổ xuống bồn rửa nếu chưa chắc chất đó an toàn.
  2. Rửa tay bằng xà phòng. Bắt buộc với mọi tiết có hoá chất hoặc mẫu sinh vật, kể cả khi học sinh đeo găng.
  3. Đếm lại dụng cụ. Khay trả về phải đủ số; dụng cụ vỡ ghi tên nhóm để báo cáo, không để truy trách nhiệm học sinh.
  4. Ghi sổ theo dõi phòng bộ môn. Ngày, lớp, thí nghiệm, hoá chất đã dùng, dụng cụ hỏng, sự cố nếu có và cách đã xử lý.
  5. Ghi một dòng rút kinh nghiệm vào kế hoạch bài dạy. Ví dụ: "bước đun ống nghiệm, ba nhóm cầm kẹp sai, lần sau làm mẫu kỹ hơn". Dòng này giúp năm sau bạn hoặc đồng nghiệp không lặp lại.

Sổ theo dõi thường bị xem là thủ tục, nhưng khi có sự cố cần báo cáo, nó cho thấy giáo viên đã chuẩn bị và xử lý đúng. Ghi ngắn, ghi ngay sau giờ, đừng để dồn cuối tuần mới nhớ lại.

Những điều hay bị nhắc khi kiểm tra phòng bộ môn và dự giờ thực hành

Danh sách dưới đây gom các góp ý quen thuộc từ tổ chuyên môn và các đợt kiểm tra thiết bị. Mỗi dòng kèm cách sửa ngắn gọn:

  • Kế hoạch bài dạy không có dòng nào về an toàn. Thêm một mục "lưu ý an toàn" ở phần chuẩn bị, ghi rủi ro chính và cách giảm.
  • Học sinh để cặp, áo khoác trên bàn thí nghiệm. Quy định chỗ để đồ từ đầu năm, kiểm trước khi phát khay.
  • Tóc dài không buộc, tay áo rộng khi đun. Nhắc ngay lúc làm mẫu, chuẩn bị sẵn vài dây buộc tóc trong hộp dụng cụ.
  • Lọ hoá chất không ghi tên hoặc ghi bằng bút mờ. Ghi lại rõ ràng trước giờ; lọ nào không rõ thì tách riêng, không dùng.
  • Giáo viên ngồi bàn trong lúc các nhóm đun nóng. Đứng ở vị trí nhìn được cả phòng, đi vòng theo thứ tự.
  • Không có tín hiệu dừng chung. Thống nhất tín hiệu và tập một lần ở đầu tiết.
  • Sổ theo dõi bỏ trống nhiều tuần. Ghi ngay sau giờ, mỗi tiết vài dòng.

Những điều này nghe nhỏ, nhưng người kiểm tra nhìn vào đó để đánh giá thói quen an toàn của cả tổ. Một tiết dạy hay mà học sinh đun ống nghiệm với tóc xoã sát ngọn lửa sẽ bị nhắc trước tiên ở điểm này, trước cả nội dung kiến thức.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh tiểu học có nên dùng đèn cồn không?

Thường không nên để học sinh tiểu học tự thao tác với lửa. Giáo viên làm thí nghiệm biểu diễn có đèn cồn, học sinh quan sát ở khoảng cách an toàn và ghi chép. Học sinh tiểu học chỉ nên tự làm thí nghiệm không có lửa, không có hoá chất ăn mòn.

Lớp quá đông so với phòng bộ môn thì làm thế nào?

Có thể chia lớp làm hai lượt, một nửa làm thí nghiệm, một nửa làm phiếu quan sát hoặc bài tập liên quan, rồi đổi. Nếu không thể chia, chuyển thí nghiệm nguy hiểm thành biểu diễn và chỉ cho nhóm làm phần an toàn.

Học sinh không chịu đeo kính bảo hộ thì xử lý ra sao?

Nói rõ đây là điều kiện để được làm thí nghiệm, không phải tuỳ chọn. Em không đeo thì chuyển sang vai ghi chép trong lượt đó. Kiểm kính có vừa, có sạch không, vì nhiều em không đeo do kính mờ hoặc lỏng.

Giáo viên có phải tự chịu trách nhiệm khi xảy ra sự cố không?

Trách nhiệm được xem xét theo quy định của nhà trường và hướng dẫn hiện hành. Việc giáo viên cần làm là chuẩn bị đúng, xử lý ban đầu đúng, báo cáo kịp thời và ghi sổ đầy đủ. Những ghi chép đó là căn cứ cho thấy bạn đã làm đúng phần việc của mình.

Hoá chất hết hạn hoặc không rõ nhãn thì làm gì?

Không dùng, tách riêng và báo nhân viên thiết bị cùng tổ trưởng để xử lý theo quy định của trường. Không tự đổ bỏ xuống cống hay thùng rác, vì có chất cần thu gom riêng.

Có cần tập huấn an toàn cho học sinh đầu năm không?

Nên có một tiết đầu năm giới thiệu phòng bộ môn, vị trí bình chữa cháy, vòi nước, lối thoát và các tín hiệu dừng. Sau đó mỗi tiết chỉ nhắc lại hai ba điều liên quan đúng thí nghiệm hôm đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138