TruyenDay.comTruyền Dạy
Dạy các môn tự nhiên

Dạy định lý Toán theo hướng khám phá: cho học sinh đo, dự đoán rồi mới chứng minh

Năm bước dạy định lý hình học theo hướng khám phá, tiết mẫu đường trung bình của tam giác lớp 8, phiếu đo, câu hỏi bắc cầu sang chứng minh và lỗi hay gặp.

Two teenage students kneel on a classroom floor stretching string between three paper triangles while a male teacher watches from a desk, low angle, afternoon side light

Dạy định lý theo hướng khám phá là đảo thứ tự quen thuộc: học sinh đo trên nhiều hình, tự phát biểu điều mình thấy, rồi mới cần đến chứng minh để biết điều đó đúng với mọi hình. Định lý chỉ được phát biểu chính thức sau khi lớp đã có dự đoán. Cách làm này không bỏ chứng minh; nó tạo ra lý do để học sinh muốn chứng minh.

Phần dưới đi theo một tiết giả định của thầy Minh dạy Toán lớp 8 ở Trường THCS A về đường trung bình của tam giác: năm bước tổ chức, kế hoạch rút gọn, phiếu đo, những câu hỏi bắc cầu từ "đo thấy đúng" sang "chứng minh được", phiên bản rút gọn khi thiếu giờ và các lỗi hay bị nhắc trong buổi sinh hoạt tổ.

Vì sao không đọc định lý ngay từ đầu

Khi định lý được viết lên bảng ngay phút thứ năm, phần còn lại của tiết thành việc thuyết phục học sinh tin vào một điều các em chưa từng thắc mắc. Chứng minh lúc đó giống thủ tục: thầy viết, trò chép, rồi làm bài tập áp dụng. Học sinh nhớ được câu chữ nhưng hỏi lại "vì sao phải chứng minh khi thầy đã nói đúng rồi" thì nhiều em không trả lời được.

Đi ngược lại, học sinh đo trên ba bốn tam giác khác nhau và thấy đoạn nối trung điểm hai cạnh luôn bằng khoảng một nửa cạnh thứ ba. Chữ "khoảng" ấy là điểm tựa: số đo có sai số, ba hình chưa phải mọi hình, nên lớp cần một lập luận không phụ thuộc thước kẻ. Đó là động cơ thật của chứng minh, và là điều Chương trình giáo dục phổ thông 2018 muốn khi nhấn vào năng lực tư duy và lập luận toán học.

Cũng cần nói rõ giới hạn: không phải định lý nào cũng hợp với cách này. Những tính chất đo được, vẽ được trên giấy như quan hệ góc, độ dài, diện tích thì hợp. Những định lý mà phép đo không gợi ra được, hoặc tốn quá nhiều thời gian mới thấy quy luật, thì nên dạy theo đường suy diễn thông thường và dành thời gian cho chứng minh.

Năm bước của một tiết dạy định lý theo hướng khám phá

Năm bước dưới đây áp cho phần lớn định lý hình học ở THCS. Mỗi bước có một câu hỏi chính để bạn giữ đúng hướng.

  1. Tạo hình đa dạng. Mỗi nhóm vẽ tam giác có hình dạng khác nhau: nhọn, vuông, tù, rất dẹt. Câu hỏi chính: hình của nhóm mình có khác hình nhóm bên cạnh không? Sự đa dạng này là thứ khiến dự đoán đáng tin.
  2. Đo và ghi. Học sinh đánh dấu trung điểm hai cạnh, nối lại, đo đoạn nối và cạnh thứ ba, ghi vào bảng. Câu hỏi chính: ghi số đo đến mi-li-mét chưa?
  3. Tìm quy luật và phát biểu. Nhóm nhìn bảng, viết dự đoán thành một câu "Trong mọi tam giác…". Câu hỏi chính: quan hệ này chỉ về độ dài, hay còn gì khác về vị trí?
  4. Thử phản ví dụ. Mỗi nhóm cố vẽ một tam giác làm dự đoán sai. Câu hỏi chính: có hình nào không đúng không? Khi cả lớp không tìm được, nhu cầu chứng minh xuất hiện.
  5. Chứng minh và phát biểu chính thức. Giáo viên dẫn dắt chứng minh, đối chiếu câu dự đoán của học sinh với phát biểu chuẩn, chỉ ra chữ nào học sinh thiếu.

Bước thử phản ví dụ thường bị bỏ vì tốn năm phút. Thật ra đó là năm phút đáng giá nhất, vì học sinh lần đầu hiểu rằng một mệnh đề toán học không được nhận là đúng chỉ vì vài trường hợp đúng. Bài học này dùng lại được cho cả năm.

Kế hoạch bài dạy rút gọn: đường trung bình của tam giác

Tiết giả định, lớp 8 khoảng 40 học sinh, chia mười nhóm bốn em. Chuẩn bị: thước có vạch mi-li-mét, giấy trắng, một bảng phụ chung để gom số đo.

Thời gianHoạt độngViệc của giáo viênSản phẩm của học sinh
0–5 phútKhởi độngHỏi: nối trung điểm hai cạnh một tam giác thì đoạn đó liên quan gì với cạnh còn lại?Vài dự đoán ban đầu
5–17 phútĐo trên hình của nhómGiao mỗi nhóm một kiểu tam giác khác nhau, kiểm việc lấy trung điểmBảng số đo của nhóm
17–22 phútGom số đoMỗi nhóm đọc một dòng, giáo viên ghi lên bảng phụ chungBảng mười dòng của cả lớp
22–27 phútPhát biểu và thử phản ví dụYêu cầu viết câu dự đoán, rồi thử vẽ hình làm saiCâu dự đoán, hình thử
27–40 phútChứng minhGợi ý kéo dài đoạn nối, dựng thêm điểm, dẫn dắt bằng câu hỏiBài chứng minh trong vở
40–45 phútChốt và giao việcĐối chiếu dự đoán với phát biểu chuẩn, giao bài vận dụngPhát biểu chuẩn có gạch chân chữ quan trọng

Bảng phụ chung là chi tiết nhiều người bỏ qua. Mười dòng số đo đặt cạnh nhau cho học sinh thấy quy luật mạnh hơn hẳn ba dòng của một nhóm, và những dòng lệch vài mi-li-mét trở thành dịp để bàn về sai số đo thay vì kết luận vội rằng định lý "không đúng với hình của em".

Phiếu đo đạc mẫu cho nhóm

Phiếu nên đủ chỗ để học sinh ghi số đo của chính nhóm mình và câu dự đoán, không cần dài. Mẫu một mặt giấy:

  • Phần A. Hình của nhóm: vẽ tam giác ABC theo kiểu được giao, ghi rõ kiểu tam giác.
  • Phần B. Lấy trung điểm: M là trung điểm AB, N là trung điểm AC; ghi số đo AM, MB, AN, NC để tự kiểm.
  • Phần C. Bảng số đo: ba cột MN, BC và tỉ số MN chia BC, làm tròn hai chữ số thập phân.
  • Phần D. Quan sát thêm: dùng ê ke hoặc thước đo góc kiểm xem MN và BC có quan hệ gì về vị trí.
  • Phần E. Dự đoán: một câu bắt đầu bằng "Trong mọi tam giác…".
  • Phần F. Thử làm sai: vẽ một tam giác mà nhóm nghĩ có thể không đúng, đo lại, ghi kết quả.

Phần B giúp bạn bắt lỗi sớm. Nhiều nhóm lấy trung điểm bằng mắt, sai vài mi-li-mét, rồi tỉ số lệch xa 0,5 và cả nhóm bối rối. Khi đi các nhóm, bạn nhìn phần B trước; nếu AM và MB lệch nhau thì sửa ngay ở đó, đỡ mất thời gian tranh luận sai chỗ.

Phần D là chỗ nhiều giáo viên quên đưa vào. Nếu chỉ đo độ dài, học sinh sẽ phát biểu được nửa định lý về "bằng nửa" mà bỏ mất ý "song song". Một câu hỏi gợi ý về vị trí trên phiếu đủ để các nhóm tự phát hiện cả hai ý, và lúc đối chiếu với phát biểu chuẩn, lớp ít khi thiếu chữ.

Câu hỏi bắc cầu từ "đo thấy đúng" sang "chứng minh được"

Mười nhóm đều đúng, vậy đã chắc đúng với mọi tam giác chưa? Câu này đặt ra sau khi gom số đo. Học sinh thường trả lời "chắc rồi"; bạn hỏi tiếp: có bao nhiêu tam giác trên đời, lớp mình đã đo bao nhiêu cái?

Nếu thước của nhóm lệch một mi-li-mét thì sao? Câu này đưa học sinh tới chỗ thấy giới hạn của phép đo, và hiểu chứng minh không phụ thuộc thước.

Muốn chứng tỏ MN bằng nửa BC, ta có thể tìm một đoạn thẳng nào bằng MN mà dễ so với BC hơn? Đây là câu gợi ý cho bước dựng hình phụ. Nói ở dạng câu hỏi để học sinh tự nghĩ tới việc kéo dài MN.

Ở bước này ta đã dùng điều gì đã biết? Hỏi sau mỗi dòng chứng minh để học sinh gọi tên căn cứ, thay vì chép lại lời giải của thầy.

So câu dự đoán của nhóm với phát biểu chuẩn, nhóm thiếu chữ nào? Câu cuối giúp học sinh thấy độ chặt của ngôn ngữ toán: chữ "song song" và "bằng nửa" phải đi cùng nhau.

Phiên bản rút gọn khi tiết học bị dồn

Không phải tuần nào cũng đủ thời gian cho cả năm bước. Khi tiến độ bị dồn, bạn vẫn giữ được tinh thần khám phá trong khoảng mười lăm phút. Cách làm: chuẩn bị sẵn bốn tam giác đã vẽ đúng trên giấy, mỗi bàn một tờ, đã đánh dấu trung điểm. Học sinh chỉ đo một đoạn và một cạnh, đọc số, giáo viên ghi lên bảng. Sau ba phút cả lớp có bốn dòng số đo.

Bước thử phản ví dụ thay bằng một câu hỏi miệng: có ai nghĩ ra tam giác nào làm điều này sai không? Rồi chuyển ngay sang chứng minh. Bạn mất phần trải nghiệm vẽ hình, nhưng vẫn giữ được thứ tự dự đoán trước, chứng minh sau, và học sinh vẫn có lý do để chứng minh.

Điều không nên làm là ghi định lý lên bảng rồi cho học sinh "đo để kiểm tra". Thứ tự này biến phép đo thành nghi thức xác nhận điều đã biết, học sinh không có gì để dự đoán và cũng không có lý do để nghi ngờ. Nếu thực sự chỉ còn năm phút cho phần mở đầu, thà dạy theo đường suy diễn rõ ràng còn hơn khám phá nửa vời.

Nên và tránh khi dạy định lý theo hướng khám phá

Những điểm dưới đây gom từ các buổi góp ý sau dự giờ ở tổ Toán. Đặt cạnh kế hoạch bài dạy để tự soát trước tiết thao giảng.

NênTránh
Giao mỗi nhóm một kiểu tam giác khác nhauCả lớp vẽ cùng một tam giác theo mẫu trên bảng
Gom số đo của cả lớp vào một bảng chungChỉ hỏi một nhóm rồi kết luận
Cho học sinh viết dự đoán bằng lời của mình trướcĐọc ngay phát biểu chuẩn rồi hỏi "các em thấy đúng không"
Dành thời gian thử phản ví dụCoi mười trường hợp đúng là đủ
Gợi ý dựng hình phụ bằng câu hỏiVẽ sẵn hình phụ rồi chứng minh hộ
Bàn về sai số khi số đo lệchBảo nhóm lệch "đo lại cho đúng 0,5"

Lỗi cuối cùng trong bảng gặp rất thường. Bảo học sinh đo lại cho đúng con số mong đợi là dạy các em sửa số liệu cho khớp kết luận, ngược hẳn với tinh thần khoa học mà tiết khám phá muốn xây dựng.

Câu hỏi thường gặp

Dạy định lý theo hướng khám phá có tốn gấp đôi thời gian không?

Lần đầu thường tốn thêm năm đến mười phút vì học sinh chưa quen đo và gom số liệu. Từ lần thứ ba, khi nề nếp nhóm đã có, thời lượng gần bằng tiết thông thường, vì phần chứng minh trôi nhanh hơn khi học sinh đã hiểu điều cần chứng minh.

Học sinh đo sai nhiều thì có làm hỏng cả tiết không?

Không hỏng nếu bạn có bảng chung. Số đo của mười nhóm đặt cạnh nhau cho thấy xu hướng rõ, vài dòng lệch là dịp để bàn về sai số. Chỉ cần kiểm bước lấy trung điểm ngay từ đầu để tránh lệch quá xa.

Có dùng phần mềm hình học động thay cho đo bằng thước được không?

Được, nếu phòng học có máy và học sinh đã quen thao tác. Kéo thả hình cho nhiều trường hợp nhanh hơn đo tay. Tuy vậy nên cho học sinh đo tay ít nhất một lần, để các em hiểu số trên màn hình đến từ đâu.

Cách này có dùng được cho định lý đại số không?

Dùng được với những tính chất thấy được qua ví dụ số, như quy luật của tổng các số lẻ liên tiếp hay tính chất chia hết. Học sinh tính nhiều trường hợp, dự đoán, rồi chứng minh. Với định lý trừu tượng hơn thì nên dạy suy diễn.

Khi thao giảng có nên chọn tiết dạy định lý khám phá không?

Nên nếu bạn đã dạy thử cách này với lớp ít nhất hai lần. Lớp chưa quen đo và gom số liệu dễ làm tiết bị dồn. Trong kế hoạch bài dạy, ghi rõ phương án rút gọn để người dự giờ thấy bạn đã tính trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138