Học sinh đặt được câu hỏi khoa học khi các em biết biến một thắc mắc "vì sao" thành một câu hỏi có thể kiểm bằng quan sát hoặc thí nghiệm: nếu thay đổi điều này thì điều kia có thay đổi không. Kỹ năng ấy không tự đến; học sinh cần được gieo tình huống đáng hỏi, có thời gian hỏi mà không bị chấm đúng sai, rồi được hướng dẫn cách sửa câu hỏi.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt năng lực tìm hiểu tự nhiên ở môn Khoa học và Khoa học tự nhiên, trong đó đề xuất vấn đề và đặt câu hỏi là bước đầu tiên. Phần dưới gồm cách gieo tình huống, quy trình đặt câu hỏi theo nhóm, mẫu chuyển đổi câu hỏi, một tiết mẫu lớp 5 giả định về sự bay hơi của nước, cách quản lý câu hỏi trên lớp và những lỗi khiến học sinh thôi hỏi.
Câu hỏi khoa học khác câu hỏi thường ở chỗ nào
Không phải câu hỏi nào của học sinh cũng cần biến thành thí nghiệm. Phân loại giúp giáo viên biết câu nào trả lời ngay, câu nào để lớp tự tìm.
| Loại câu hỏi | Ví dụ của học sinh | Xử lý trên lớp |
|---|---|---|
| Hỏi thông tin | Nước sôi ở bao nhiêu độ? | Trả lời ngay hoặc chỉ chỗ tra cứu |
| Hỏi vì sao, rất rộng | Vì sao trời mưa? | Ghi lại, chia thành câu nhỏ hơn |
| Hỏi so sánh | Khăn phơi ngoài nắng có khô nhanh hơn trong lớp không? | Kiểm được trên lớp, chọn làm thí nghiệm |
| Hỏi "nếu… thì…" | Nếu quạt vào khăn ướt thì nó có khô nhanh hơn không? | Kiểm được, đây là dạng mục tiêu |
| Hỏi vượt khả năng kiểm | Trên sao Hoả nước bay hơi thế nào? | Khen câu hỏi, gợi ý tìm đọc, không làm thí nghiệm |
Mục tiêu không phải là cấm câu hỏi rộng mà dạy học sinh nhận ra loại câu hỏi mình vừa đặt. Khi các em tự nói được "câu này kiểm được ở lớp" hay "câu này phải tra cứu", lớp đã đi được nửa đường tới năng lực đặt câu hỏi khoa học.
Gieo tình huống để học sinh muốn hỏi
Học sinh không hỏi khi mọi thứ đều đã rõ. Tình huống tốt tạo ra một chút bất ngờ hoặc một chỗ chưa khớp. Năm cách gieo dễ làm:
- Hiện tượng trái dự đoán. Hai cốc nước bằng nhau, một cốc phủ nắp, một cốc để hở, đặt từ thứ Hai đến thứ Sáu. Học sinh đoán trước, cuối tuần nhìn lại.
- Hai vật giống mà khác. Hai chiếc khăn giống nhau, phơi hai nơi, một chiếc khô trước. Hỏi lớp: điều gì khác nhau giữa hai nơi?
- Đồ vật quen thuộc. Vì sao vũng nước trên sân sau giờ ra chơi đã nhỏ lại? Học sinh có trải nghiệm sẵn nên dễ hỏi.
- Quan sát kéo dài. Một hiện tượng theo dõi nhiều ngày, mỗi ngày học sinh ghi một dòng, câu hỏi nảy ra dần.
- Một tấm ảnh hoặc vật mẫu không có lời giải thích. Giáo viên chỉ hỏi "các em nhìn thấy gì, muốn biết gì".
Điều quan trọng là giáo viên không giải thích ngay sau khi gieo. Chờ ít nhất một phút im lặng. Nhiều giáo viên mới thấy lớp im liền tự trả lời, và học sinh học được rằng cứ chờ thì cô sẽ nói. Một phút ấy dài với người đứng lớp, nhưng là lúc học sinh bắt đầu nghĩ.
Quy trình đặt câu hỏi theo nhóm trong mười lăm phút
Quy trình này dùng được từ lớp 4 tới THPT. Mỗi nhóm cần một tờ giấy khổ lớn và một bút dạ.
- Sinh câu hỏi (5 phút). Nhóm viết càng nhiều câu hỏi càng tốt về tình huống. Bốn luật: viết đúng nguyên văn, không bàn, không chê, câu khẳng định thì đổi thành câu hỏi.
- Phân loại (3 phút). Đánh dấu câu nào trả lời được bằng có hoặc không, câu nào cần giải thích dài. Học sinh tự thấy mình hay hỏi loại nào.
- Đổi dạng (3 phút). Chọn hai câu, đổi một câu đóng thành câu mở và một câu mở thành câu đóng. Bước này giúp các em thấy cách hỏi thay đổi thì câu trả lời cũng thay đổi.
- Chọn câu để kiểm (3 phút). Nhóm chọn một câu có thể kiểm bằng quan sát hoặc thí nghiệm ở lớp, viết lại theo dạng "Nếu… thì… có… không?".
- Báo câu đã chọn (1 phút mỗi nhóm). Một đại diện đọc câu, giải thích vì sao chọn câu đó.
Lần đầu học sinh thường chỉ viết được ba bốn câu và phần lớn là câu hỏi thông tin. Không sao. Đến lần thứ ba, nhóm thường viết được mười câu trở lên. Giữ lại tờ giấy của các lần trước để học sinh tự so và thấy mình đã tiến bộ.
Mẫu biến câu hỏi "vì sao" thành câu kiểm chứng được
Bước 1, tìm các yếu tố có thể liên quan. Từ câu "Vì sao quần áo phơi ngoài nắng khô nhanh?", học sinh liệt kê: nắng, gió, độ dày vải, cách phơi.
Bước 2, chọn một yếu tố để thay đổi. Chọn gió. Các yếu tố khác giữ nguyên: cùng loại khăn, cùng lượng nước, cùng chỗ phơi.
Bước 3, viết lại câu hỏi. "Nếu có gió thổi vào khăn ướt thì khăn có khô nhanh hơn khăn không có gió không?" Câu này có thứ thay đổi, thứ đo và thứ so sánh.
Bước 4, hỏi lại: đo bằng gì? Học sinh phải nói được cách biết khăn đã khô: sờ tay, cân, hay đếm thời gian tới khi không còn nhỏ giọt. Câu hỏi chưa nói được cách đo thì chưa kiểm được.
Mẫu câu treo trên lớp. Ba khung câu: "Nếu thay đổi … thì … có thay đổi không?", "… hay … làm … nhanh hơn?", "Khi … tăng lên thì … thế nào?". Học sinh tiểu học dùng khung câu sẽ tự tin hơn khi viết.
Tiết mẫu lớp 5: khăn ướt khô nhanh ở đâu
Tiết giả định của thầy Bình dạy Khoa học lớp 5 ở Trường Tiểu học B. Học sinh đã biết nước có thể chuyển từ thể lỏng sang thể khí. Dụng cụ: mỗi nhóm bốn chiếc khăn nhỏ cùng loại, dây phơi, quạt giấy.
| Thời gian | Hoạt động | Thầy Bình | Học sinh |
|---|---|---|---|
| 0–5 phút | Gieo tình huống | Cho xem hai khăn phơi từ sáng, một khô một còn ướt; hỏi các em muốn biết gì | Nêu điều nhìn thấy |
| 5–18 phút | Đặt câu hỏi theo nhóm | Tổ chức quy trình sinh, phân loại, chọn câu | Tờ câu hỏi, câu đã chọn |
| 18–30 phút | Kiểm câu hỏi | Mỗi nhóm kiểm một yếu tố: nắng, gió, cách gấp khăn | Phơi, quan sát, ghi lại |
| 30–40 phút | Chia sẻ | Gom kết quả lên bảng, hỏi câu hỏi nào đã trả lời được | Đối chiếu với câu đã chọn |
| 40–45 phút | Câu hỏi mới | Hỏi: sau thí nghiệm, nhóm em có câu hỏi mới nào? | Viết câu hỏi mới lên bức tường câu hỏi |
Với tiết bốn mươi phút ở tiểu học, phần kiểm có thể kéo sang buổi sau: các nhóm phơi khăn trong giờ ra chơi và quay lại quan sát đầu tiết sau. Điều cần giữ là câu hỏi do học sinh chọn được kiểm thật, không phải giáo viên quyết định sẵn thí nghiệm rồi gán vào.
Bức tường câu hỏi và chuyện câu hỏi bị bỏ rơi
Học sinh hỏi nhiều hơn số câu một tiết trả lời được. Nếu những câu ấy biến mất cuối giờ, lần sau các em ít hỏi hơn. Một góc bảng hoặc một tờ giấy lớn dán sau lớp, gọi là bức tường câu hỏi, giải quyết việc này: câu hỏi chưa trả lời được viết lên giấy nhớ, dán vào đó, kèm tên nhóm.
Mỗi tuần, giáo viên dành vài phút xem lại bức tường. Câu nào đã trả lời được qua bài học thì gỡ xuống, đọc cho lớp nghe câu trả lời. Câu nào phù hợp làm thí nghiệm nhỏ thì giao cho nhóm tự nguyện làm ở nhà hoặc giờ sinh hoạt. Câu vượt quá chương trình thì gợi ý cách tìm hiểu, như hỏi người lớn, đọc sách thư viện trường.
Bức tường cũng là nguồn dữ liệu cho giáo viên. Nhìn vào đó bạn biết lớp đang tò mò về điều gì, quan niệm sai nào đang tồn tại, chẳng hạn nhiều em nghĩ nước bay hơi chỉ khi đun sôi. Những câu hỏi lặp lại nên được đưa vào phần mở đầu của bài sau, để học sinh thấy câu hỏi của mình dẫn đường cho bài học.
Những cách làm khiến học sinh thôi hỏi
Các lỗi dưới đây thường không cố ý, nhưng sau vài lần học sinh sẽ ngừng đặt câu hỏi. Cột phải là cách nói thay thế.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| "Câu này không liên quan, để sau" | "Câu hay, cô ghi lên bức tường, cuối tuần mình xem lại" |
| Trả lời ngay mọi câu hỏi | "Em nghĩ câu trả lời có thể là gì? Làm sao mình biết?" |
| Chỉ khen câu hỏi của em học tốt | Khen cụ thể đặc điểm của câu hỏi: "câu này có thứ để đo" |
| Gọi tên em hỏi câu ngây ngô trước lớp | Đọc câu hỏi mà không cần nêu tên người hỏi |
| Chấm điểm số câu hỏi | Nhận xét bằng lời về sự tiến bộ của cả nhóm |
Học sinh nhút nhát thường hỏi qua giấy nhớ nhiều hơn là giơ tay. Để một chồng giấy nhớ trên bàn đầu, cho phép các em dán câu hỏi lên bức tường mà không phải đọc trước lớp. Sau một thời gian, nhiều em sẽ tự giơ tay.
Áp vào lớp của bạn trong bốn tuần
Kỹ năng đặt câu hỏi cần lặp lại đều đặn mới thành thói quen. Một lộ trình bốn tuần cho lớp chưa quen, mỗi tuần chỉ thêm một việc:
- Tuần 1. Mỗi bài mới mở đầu bằng một tình huống và câu "các em muốn biết gì?". Ghi mọi câu hỏi lên góc bảng, chưa phân loại, chưa sửa.
- Tuần 2. Dựng bức tường câu hỏi. Cuối tuần dành năm phút gỡ những câu đã trả lời được và đọc lại cho lớp.
- Tuần 3. Làm trọn quy trình đặt câu hỏi theo nhóm một lần, dùng khung câu "Nếu… thì… có… không?".
- Tuần 4. Cho một nhóm tự kiểm câu hỏi của mình bằng thí nghiệm nhỏ ở lớp hoặc ở nhà, báo lại trong ba phút.
- Sau bốn tuần. So tờ câu hỏi tuần 1 với tuần 4 của cùng một nhóm: số câu, tỉ lệ câu kiểm được. Ghi nhận xét vào sổ theo dõi thay vì chấm điểm.
Nếu lớp bạn đông và tiến độ chặt, giữ lại hai việc tối thiểu: câu "các em muốn biết gì?" ở đầu bài và bức tường câu hỏi. Hai việc này gần như không tốn thời gian mà đủ để học sinh thấy câu hỏi của mình có chỗ đứng trong lớp.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp 1, lớp 2 có học đặt câu hỏi khoa học được không?
Được ở mức đơn giản. Học sinh nhỏ hỏi được câu "cái gì sẽ xảy ra nếu…" khi giáo viên làm mẫu và đưa khung câu. Chưa cần đòi các em phân biệt biến hay viết câu kiểm chứng đầy đủ.
Lớp ồn khi cho học sinh tự đặt câu hỏi thì xử lý thế nào?
Giới hạn thời gian rõ bằng đồng hồ, giao một người ghi và một người giữ trật tự trong nhóm. Ồn vì bàn câu hỏi là ồn tốt; chỉ can thiệp khi nhóm nói chuyện ngoài lề.
Câu hỏi của học sinh mà giáo viên không biết trả lời thì sao?
Nói thật là thầy cô chưa biết và sẽ cùng tìm hiểu. Ghi câu hỏi lên bức tường, hẹn trả lời. Đây là bài học tốt về cách người làm khoa học đối diện với điều chưa biết.
Có nên đánh giá kỹ năng đặt câu hỏi không?
Nên đánh giá thường xuyên bằng nhận xét, theo các mức như câu hỏi có thể kiểm được không, có nêu điều thay đổi và điều đo không. Không nên cho điểm số hay so sánh giữa các em.
Quy trình đặt câu hỏi theo nhóm có dùng cho môn Toán được không?
Dùng được, ví dụ đưa một dãy số hoặc một hình rồi cho học sinh đặt câu hỏi về quy luật. Bước chọn câu để kiểm sẽ đổi thành chọn câu để tính toán hoặc chứng minh.