Dạy Khoa học tự nhiên bằng thí nghiệm đơn giản hiệu quả nhất khi học sinh dự đoán trước, làm thí nghiệm để kiểm dự đoán, rồi giải thích chỗ đúng chỗ sai của chính mình. Thí nghiệm rẻ tiền như cốc nước, muối, đường, ống hút không làm tiết học kém đi; điều làm tiết học kém là học sinh làm theo các bước như nấu ăn theo công thức mà không biết mình đang tìm câu trả lời cho câu hỏi nào.
Bài dưới đây dành cho giáo viên dạy Khoa học tự nhiên ở THCS và thầy cô tiểu học dạy Khoa học: tiêu chí chọn thí nghiệm, chu trình dự đoán quan sát giải thích, một tiết mẫu lớp 6 giả định về các yếu tố ảnh hưởng tới sự hoà tan, phiếu thí nghiệm, cách chuẩn bị dụng cụ cho lớp đông và cách xoay xở khi thí nghiệm không ra kết quả như mong đợi.
Chọn thí nghiệm: rẻ, an toàn, nhưng phải đúng trọng tâm
Thí nghiệm đơn giản không có nghĩa là thí nghiệm nào dễ làm cũng được. Trước khi đưa vào kế hoạch bài dạy, đối chiếu với bốn tiêu chí:
| Tiêu chí | Câu tự hỏi | Đạt | Chưa đạt |
|---|---|---|---|
| Đúng trọng tâm | Kết quả thí nghiệm trả lời trực tiếp câu hỏi của bài không? | So thời gian tan của đường trong nước nóng và nước nguội | Núi lửa giấm và bột nở cho vui trong bài về sự hoà tan |
| Thấy rõ trong vài phút | Học sinh ngồi cuối lớp có nhìn thấy khác biệt không? | Viên đường tan hết hay còn nguyên | Đổi màu rất nhạt chỉ thấy khi đứng sát |
| An toàn với lớp đông | Có lửa, nhiệt cao, hoá chất ăn mòn, thuỷ tinh mỏng không? | Nước ấm từ phích, cốc nhựa trong | Đun sôi bằng đèn cồn ở từng bàn |
| Có biến để so sánh | Học sinh thay đổi một yếu tố và giữ nguyên các yếu tố khác được không? | Hai cốc chỉ khác nhiệt độ nước | Hai cốc khác cả nhiệt độ lẫn lượng đường |
Tiêu chí cuối cùng hay bị xem nhẹ nhất. Học sinh lớp 6 chưa quen ý "chỉ thay đổi một thứ", nên nếu thí nghiệm của bạn có hai yếu tố cùng thay đổi, các em sẽ rút ra kết luận sai mà vẫn thấy hợp lý. Viết rõ trên phiếu: thứ được thay đổi, thứ giữ nguyên, thứ quan sát.
Chu trình dự đoán, quan sát, giải thích
Chu trình ba bước này đơn giản đến mức dễ bị làm tắt. Bước dự đoán phải được ghi ra giấy trước khi chạm vào dụng cụ, kèm một câu "vì…". Nếu chỉ hỏi miệng, học sinh sẽ đổi dự đoán ngay khi thấy kết quả và không còn gì để đối chiếu. Dự đoán sai không bị trừ điểm; bạn nói rõ điều này từ đầu, nếu không học sinh sẽ chép dự đoán của nhóm bạn cho an toàn.
Bước quan sát cần thứ cụ thể để ghi: thời gian tính bằng giây, số lần khuấy, màu, có cặn hay không. Học sinh lớp 6 hay ghi "tan nhanh hơn" mà không nói nhanh hơn bao nhiêu và so với cái gì. Phiếu có sẵn cột số liệu giúp các em thoát khỏi kiểu ghi cảm tính đó.
Bước giải thích là nơi kiến thức của bài xuất hiện. Học sinh so dự đoán với quan sát, rồi trả lời: chỗ nào khớp, chỗ nào không, vì sao. Giáo viên chỉ đưa ra lời giải thích khoa học sau khi các nhóm đã tự thử. Một câu hỏi hay dùng ở bước này là "lý do em viết lúc dự đoán còn đúng không?". Câu hỏi ấy giúp học sinh sửa chính lập luận của mình chứ không chỉ sửa đáp án.
Kế hoạch bài dạy rút gọn: các yếu tố ảnh hưởng tới sự hoà tan
Tiết giả định của cô Thu dạy Khoa học tự nhiên lớp 6 ở Trường THCS A, lớp 40 học sinh, mười nhóm. Mỗi nhóm một khay dụng cụ: ba cốc nhựa trong, đường viên và đường cát, thìa, phích nước ấm dùng chung theo dãy bàn.
| Thời gian | Hoạt động | Giáo viên | Học sinh |
|---|---|---|---|
| 0–5 phút | Đặt vấn đề | Hỏi: pha cốc nước đường cho nhanh tan thì làm thế nào? | Nêu kinh nghiệm ở nhà |
| 5–10 phút | Dự đoán | Giao mỗi nhóm một yếu tố: nhiệt độ, khuấy, kích thước hạt | Ghi dự đoán và lý do vào phiếu |
| 10–25 phút | Làm thí nghiệm | Đi các nhóm, kiểm việc giữ nguyên các yếu tố khác | Làm, bấm giờ, ghi số liệu |
| 25–35 phút | Báo cáo chéo | Mỗi yếu tố gọi một nhóm báo cáo, nhóm cùng yếu tố bổ sung | Đối chiếu dự đoán với kết quả |
| 35–42 phút | Kết luận | Chốt ba yếu tố, giải thích ở mức lớp 6 | Ghi kết luận vào vở |
| 42–45 phút | Vận dụng | Hỏi: vì sao pha nước chanh nên khuấy đường trước khi cho đá? | Trả lời bằng kiến thức vừa học |
Chia mỗi nhóm một yếu tố thay vì cả ba giúp tiết học vừa giờ, và phần báo cáo chéo trở nên có ý nghĩa: nhóm nghiên cứu nhiệt độ cần nghe nhóm nghiên cứu kích thước hạt mới có đủ kết luận. Ba nhóm cùng một yếu tố thì có số liệu để so với nhau, nhờ đó học sinh thấy kết quả lặp lại được.
Phiếu thí nghiệm mẫu
Phiếu một mặt giấy, các ô theo đúng thứ tự làm việc. Học sinh lớp 6 cần câu dẫn sẵn ở mỗi ô:
- Câu hỏi của nhóm: "Yếu tố … có làm đường tan nhanh hơn không?"
- Dự đoán: "Nhóm em nghĩ … vì …" (ghi trước khi làm, không sửa sau).
- Thứ thay đổi: một dòng. Thứ giữ nguyên: ít nhất ba dòng, ví dụ lượng nước, lượng đường, loại cốc.
- Bảng số liệu: cột cốc 1, cốc 2; hàng thời gian tan hết tính bằng giây, lần đo 1 và lần đo 2.
- Kết quả: "Cốc … tan nhanh hơn cốc … khoảng … giây."
- So với dự đoán: khớp, không khớp hay khớp một phần, và lý do lúc đầu còn đúng không.
- Điều nhóm còn thắc mắc: một câu hỏi mới nảy ra trong lúc làm.
Ô cuối cùng nhìn như phần phụ nhưng là nguồn câu hỏi rất tốt cho tiết sau. Học sinh hay hỏi "muối có giống đường không", "nước đá thì sao". Bạn gom những câu ấy vào một góc bảng, chọn một hai câu cho bài tập về nhà hoặc phần mở đầu tiết sau, để học sinh thấy câu hỏi của mình được dùng thật.
Chuẩn bị dụng cụ cho lớp đông mà không loạn
Lớp 40 học sinh với mười khay dụng cụ dễ thành chợ nếu không có quy trình. Các bước sau giúp tiết học bắt đầu đúng giờ:
- Đóng khay từ hôm trước. Mỗi khay đủ dụng cụ cho một nhóm, đánh số khay trùng số nhóm. Nhờ học sinh trực nhật hoặc nhân viên thiết bị kiểm đếm theo một danh sách dán dưới đáy khay.
- Phân bốn vai trong nhóm. Người lấy và trả khay, người làm, người bấm giờ, người ghi. Đổi vai sau mỗi tiết thí nghiệm để em nào cũng được cầm dụng cụ.
- Chỉ người lấy khay được đứng dậy. Mười em lên lấy khay theo thứ tự dãy, những em còn lại ngồi đọc phiếu dự đoán.
- Nước nóng do giáo viên rót. Phích đặt ở bàn giáo viên hoặc đầu dãy, giáo viên hoặc người được giao rót vào cốc cho từng nhóm.
- Có tín hiệu dừng. Thống nhất một tín hiệu như giơ tay hoặc vỗ tay ba nhịp; khi có tín hiệu, mọi người bỏ dụng cụ xuống bàn và nhìn lên.
- Thu dọn năm phút cuối giờ hoặc ngay sau phần làm. Khay trả về đúng chỗ, cốc úp ngược, nước đổ vào xô chung chứ không đổ ra bồn hoa.
Lần đầu áp quy trình này lớp sẽ chậm, mất khoảng bảy tám phút cho khâu lấy và trả. Đến tiết thứ ba thường còn khoảng ba phút. Đừng bỏ quy trình chỉ vì lần đầu chậm, vì chính nó giúp bạn dám cho học sinh làm thí nghiệm thường xuyên.
Khi thí nghiệm không ra kết quả như sách
Đừng sửa số liệu cho khớp. Nếu một nhóm thấy nước nguội làm đường tan nhanh hơn, hãy ghi đúng số đó lên bảng. Đây là dịp để cả lớp tìm nguyên nhân: nhóm có khuấy nhiều hơn không, lượng đường có bằng nhau không.
Hỏi về điều kiện trước, kết luận sau. Câu hỏi "nhóm em đã giữ nguyên những gì?" thường tìm ra lỗi chỉ trong một phút. Phần lớn kết quả trái ngược đến từ một yếu tố bị thay đổi mà nhóm không để ý.
Dùng số liệu của các nhóm khác. Ba nhóm cùng yếu tố mà hai nhóm ra một xu hướng, một nhóm ra ngược lại, học sinh tự thấy giá trị của việc lặp lại thí nghiệm.
Làm thử trước ở nhà hoặc phòng bộ môn. Thí nghiệm nào chưa từng làm thử thì đừng đưa vào tiết dự giờ. Làm thử cũng cho bạn biết thời gian thật: đường viên tan trong nước nguội có khi mất vài phút, đủ làm lệch cả kế hoạch.
Có phương án dự phòng. Chuẩn bị sẵn số liệu từ lần làm thử, hoặc một thí nghiệm biểu diễn do giáo viên làm, để nếu cả lớp đều thất bại thì vẫn đi tiếp được sang phần giải thích.
Lỗi hay bị góp ý khi dự giờ tiết có thí nghiệm
Những nhận xét dưới đây lặp lại khá đều trong các buổi sinh hoạt tổ Khoa học tự nhiên. Đọc cột bên phải trước khi chốt kế hoạch bài dạy.
| Người dự giờ ghi | Thường do đâu | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Học sinh làm theo hướng dẫn, chưa thấy tư duy | Phiếu ghi sẵn từng bước, không có ô dự đoán | Thêm ô dự đoán có lý do, bỏ bớt hướng dẫn chi tiết ở bước giữ nguyên biến |
| Thí nghiệm đẹp nhưng lạc trọng tâm | Chọn thí nghiệm vì hấp dẫn, không vì câu hỏi của bài | Viết câu hỏi của bài lên đầu phiếu, đối chiếu thí nghiệm với câu hỏi đó |
| Thời gian làm quá dài, phần kết luận vội | Chưa làm thử, không biết thời gian thật | Làm thử trước, cắt bớt số lần đo nếu cần |
| Nhóm có em ngồi ngoài | Không phân vai, một hai em làm hết | Bốn vai cố định trong lượt, đổi vai lượt sau |
| Giáo viên giải thích trước khi học sinh nói | Sợ cháy giờ | Gọi ít nhất hai nhóm nói trước, giáo viên chốt sau |
| Kết luận chép từ sách, không dựa vào số liệu lớp | Không ghi số liệu lên bảng chung | Kết luận phải trích ít nhất một số liệu của lớp |
Nếu chỉ sửa được một điều trước tiết dự giờ, hãy thêm ô dự đoán có lý do. Ô đó buộc học sinh nghĩ trước khi làm, và cho người dự giờ thấy ngay tiết học của bạn đang rèn năng lực tìm hiểu tự nhiên chứ không chỉ rèn thao tác.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm đơn giản có làm học sinh coi thường môn học không?
Không, nếu thí nghiệm gắn với một câu hỏi thật và học sinh phải dự đoán, đo, giải thích. Học sinh coi thường khi thí nghiệm chỉ để vui hoặc khi các em đã biết trước kết quả mà không phải nghĩ gì.
Một tiết nên có mấy thí nghiệm?
Thường một thí nghiệm chính là đủ cho tiết bốn mươi lăm phút, có thể chia nhiều nhóm làm các biến khác nhau. Nhiều thí nghiệm nhỏ nối nhau dễ thành chạy việc, học sinh không còn thời gian giải thích.
Không có phòng bộ môn thì làm thí nghiệm ở đâu?
Thí nghiệm dùng nước, cốc nhựa, vật liệu không độc làm được ngay tại lớp, chỉ cần khay chống tràn và khăn lau. Những thí nghiệm có lửa, nhiệt cao hoặc hoá chất thì cần phòng bộ môn hoặc chuyển thành thí nghiệm biểu diễn của giáo viên.
Có nên cho học sinh tự mang vật liệu từ nhà không?
Chỉ nên với vật liệu phổ biến, an toàn và không bắt buộc, vì không phải gia đình nào cũng có sẵn. Tốt nhất giáo viên chuẩn bị đủ khay theo nhóm, vật liệu học sinh mang đến chỉ dùng thêm.
Chấm điểm phần thí nghiệm như thế nào cho công bằng?
Nên chấm quá trình qua phiếu: có dự đoán và lý do, giữ đúng các yếu tố, số liệu ghi đủ, so sánh với dự đoán. Không chấm theo việc kết quả có đúng sách hay không, vì như vậy học sinh sẽ học cách sửa số liệu.
Thí nghiệm ảo trên máy tính có thay được thí nghiệm thật không?
Thay được một phần khi thí nghiệm nguy hiểm, quá đắt hoặc diễn ra quá nhanh hay quá chậm. Với thí nghiệm rẻ và an toàn như hoà tan, học sinh nên làm bằng tay để có cảm nhận thật về đo đạc và sai số.