Dạy Công nghệ qua sản phẩm là cho học sinh đi qua quy trình thiết kế kỹ thuật với một vật thật: nêu yêu cầu, vẽ phương án, làm, thử, sửa, và chấm theo yêu cầu kỹ thuật đã đặt ra từ đầu. Sản phẩm không cần phức tạp; một giá để bút bằng bìa cứng đủ chứa kiến thức về bản vẽ, vật liệu, đo cắt và kiểm tra chất lượng.
Phần dưới viết cho giáo viên Công nghệ THCS theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đi theo một chuỗi ba tiết giả định của thầy Tuấn dạy Công nghệ lớp 8 ở Trường THCS A. Có quy trình rút gọn cho lớp học, kế hoạch từng tiết, phiếu thiết kế, bảng an toàn dụng cụ, rubric và những lỗi hay bị nhắc khi dự giờ.
Vì sao môn Công nghệ cần một sản phẩm
Nhiều tiết Công nghệ trôi qua bằng việc đọc sách, trả lời câu hỏi và chép kết luận, vì phòng học thiếu dụng cụ và giáo viên ngại học sinh làm bừa. Học sinh thuộc được các bước của quy trình thiết kế nhưng chưa từng thấy một bản vẽ của mình sai ở đâu khi đem ra cắt bìa. Môn học vì thế dễ bị coi là môn phụ, học để thi.
Một sản phẩm nhỏ làm thay đổi điều đó theo cách rất cụ thể. Khi bản vẽ thiếu kích thước, học sinh không cắt được. Khi chọn bìa quá mỏng, giá để bút đổ. Khi không kiểm lại, các mảnh ghép không khớp. Mỗi lỗi trả về đúng một kiến thức của bài, và học sinh tự thấy vì sao người làm kỹ thuật phải vẽ trước, đo kỹ và thử.
Sản phẩm cũng giúp đánh giá công bằng hơn. Thay vì chấm câu trả lời thuộc lòng, giáo viên chấm việc sản phẩm có đạt các yêu cầu kỹ thuật đã nêu không: đứng vững, chứa đủ số bút, kích thước đúng bản vẽ. Học sinh khéo tay chưa chắc được điểm cao nếu bản vẽ cẩu thả; học sinh vụng tay vẫn đạt nếu thiết kế và kiểm tra đúng quy trình.
Quy trình thiết kế kỹ thuật rút gọn cho lớp học
Quy trình đầy đủ trong sách có nhiều bước; trên lớp, gom lại thành năm bước, mỗi bước có câu hỏi và sản phẩm riêng.
- Nêu vấn đề và yêu cầu. Câu hỏi: sản phẩm phải làm được gì, chịu được gì, kích thước giới hạn bao nhiêu? Sản phẩm: ba đến năm yêu cầu kỹ thuật đo được, ví dụ "chứa ít nhất mười hai cây bút", "đứng vững khi nghiêng mười độ".
- Đề xuất phương án. Mỗi em phác hai phương án bằng tay, nhóm chọn một và ghi lý do.
- Lập bản vẽ. Vẽ hình chiếu hoặc bản vẽ khai triển có đủ kích thước. Đây là bước gắn với kiến thức vẽ kỹ thuật của chương trình.
- Chế tạo. Đo, cắt, ghép theo bản vẽ. Mọi thay đổi so với bản vẽ phải được ghi lại.
- Thử và điều chỉnh. Kiểm từng yêu cầu kỹ thuật, ghi đạt hay chưa, sửa phần chưa đạt và ghi cách sửa.
Bước 1 quyết định chất lượng của cả chuỗi. Yêu cầu mơ hồ như "đẹp, chắc chắn" không kiểm được; yêu cầu có số thì kiểm được và học sinh có căn cứ để sửa. Giáo viên nên cho sẵn hai yêu cầu bắt buộc và để nhóm tự thêm một hai yêu cầu của mình.
Chuỗi ba tiết mẫu: giá để bút bằng bìa cứng
Chuỗi giả định cho lớp 8 khoảng 40 học sinh, nhóm bốn em. Vật liệu mỗi nhóm: hai tấm bìa cứng khổ A4, thước kim loại, kéo, keo sữa, bút chì.
| Tiết | Nội dung chính | Giáo viên | Sản phẩm của nhóm |
|---|---|---|---|
| Tiết 1 | Yêu cầu, phương án, bản vẽ | Nêu tình huống bàn học bừa bộn, giao hai yêu cầu bắt buộc, kiểm bản vẽ cuối tiết | Phiếu thiết kế có yêu cầu, phác thảo, bản vẽ có kích thước |
| Tiết 2 | Chế tạo | Làm mẫu cách cắt bìa an toàn, đi các nhóm, nhắc đối chiếu bản vẽ | Sản phẩm thô, ghi thay đổi so với bản vẽ |
| Tiết 3 | Thử, sửa, trình bày | Tổ chức trạm thử chung: đếm bút, nghiêng bàn thử, đo kích thước | Bảng kết quả thử, sản phẩm đã sửa, trình bày hai phút |
Trạm thử chung ở tiết 3 là chi tiết làm chuỗi tiết này khác bài thủ công. Các nhóm mang sản phẩm đến cùng một bàn thử, dùng cùng một bộ mười hai cây bút và cùng một tấm ván nghiêng. Kết quả thử vì thế công bằng, và học sinh nhìn sản phẩm nhóm khác đạt hay trượt yêu cầu nào để rút kinh nghiệm cho mình.
Dụng cụ và an toàn trong giờ thực hành Công nghệ
Phần lớn sự cố trong giờ Công nghệ là đứt tay và bỏng nhẹ. Ghi các lưu ý dưới đây vào kế hoạch bài dạy và làm mẫu ngay đầu tiết 2.
| Dụng cụ | Dùng cho | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|
| Dao rọc giấy | Cắt bìa theo đường thẳng | Chỉ dùng khi có thước kim loại và tấm lót; lưỡi đẩy ra ngắn; cắt hướng ra xa người; thu lại sau giờ |
| Kéo | Cắt đường cong, chi tiết nhỏ | Đưa kéo cho bạn thì cầm phần lưỡi, quay tay cầm về phía bạn |
| Súng bắn keo nến | Dán nhanh các mảnh chịu lực | Chỉ dùng ở bàn có giá đặt súng, giáo viên quản lý; không chạm đầu súng, keo nóng; lớp nhỏ thì dùng keo sữa |
| Thước kim loại | Đo, làm cạnh tì khi cắt | Giữ thước bằng cả bàn tay, ngón tay nằm xa đường cắt |
| Dùi, kim | Đục lỗ | Đặt vật lên tấm lót gỗ, không đục khi vật cầm trên tay |
Đếm dao rọc giấy lúc phát và lúc thu là thói quen nên có. Với lớp chưa quen, chỉ phát dao cho một em trong nhóm đã được hướng dẫn, các em khác đo và đánh dấu. Có hộp sơ cứu với băng dán vết thương ở bàn giáo viên, và nói rõ đứt tay phải báo ngay chứ không giấu.
Phiếu thiết kế mẫu cho nhóm
Phiếu là bằng chứng quá trình, cũng là căn cứ để chấm. Mẫu hai mặt giấy A4:
- Mục 1. Vấn đề: một câu mô tả vấn đề sản phẩm giải quyết.
- Mục 2. Yêu cầu kỹ thuật: bảng ba cột yêu cầu, cách kiểm, kết quả thử (cột cuối để trống đến tiết 3).
- Mục 3. Phương án: hai ô phác thảo, đánh dấu phương án được chọn và lý do.
- Mục 4. Bản vẽ: khung có lưới ô vuông để vẽ hình chiếu hoặc hình khai triển, ghi đủ kích thước.
- Mục 5. Vật liệu và dụng cụ: liệt kê, ghi số lượng.
- Mục 6. Thay đổi khi làm: thay đổi gì so với bản vẽ, vì sao.
- Mục 7. Điều chỉnh sau thử: yêu cầu nào chưa đạt, đã sửa thế nào, nếu làm lại sẽ đổi gì.
Mục 6 là chỗ học sinh thường bỏ trống vì nghĩ thay đổi là sai. Giải thích rằng người làm kỹ thuật thật cũng thay đổi khi chế tạo, điều quan trọng là ghi lại và cập nhật bản vẽ. Một nhóm ghi được hai thay đổi có lý do thường hiểu bài hơn nhóm làm đúng y bản vẽ mà không biết vì sao.
Rubric chấm sản phẩm theo yêu cầu kỹ thuật
Rubric ba mức, phát cùng phiếu thiết kế ở tiết 1. Dùng nhận xét bằng lời và đánh giá theo hướng dẫn hiện hành, không xếp hạng sản phẩm trước lớp.
| Tiêu chí | Đạt tốt | Đạt | Chưa đạt |
|---|---|---|---|
| Yêu cầu kỹ thuật | Đạt mọi yêu cầu khi thử | Đạt yêu cầu bắt buộc, trượt yêu cầu tự đặt | Trượt yêu cầu bắt buộc |
| Bản vẽ | Đủ kích thước, đúng quy ước, khớp sản phẩm | Thiếu vài kích thước nhỏ | Không đo được từ bản vẽ |
| Quá trình | Phiếu đủ bảy mục, có thay đổi và điều chỉnh | Thiếu một hai mục | Phiếu sơ sài |
| An toàn và gọn gàng | Dùng dụng cụ đúng cách, dọn chỗ | Có nhắc nhở một lần | Nhắc nhiều lần |
| Trình bày | Nói được yêu cầu nào đạt, chưa đạt, vì sao | Nói được kết quả, chưa giải thích | Chỉ giới thiệu sản phẩm |
Rubric không có tiêu chí "đẹp". Hình thức có thể là một yêu cầu tự đặt của nhóm, nhưng không nên là tiêu chí chung, vì nó dễ biến giờ Công nghệ thành giờ thủ công trang trí và khiến học sinh vụng tay nản ngay từ đầu.
Lỗi hay bị nhắc khi dự giờ Công nghệ
Học sinh làm mà không có bản vẽ. Giáo viên cho cắt ngay để kịp giờ. Sản phẩm có thể đẹp nhưng mất đúng phần kiến thức vẽ kỹ thuật. Không cho nhóm nhận vật liệu khi bản vẽ chưa đủ kích thước.
Yêu cầu kỹ thuật không đo được. Kiểm từng yêu cầu bằng câu "kiểm bằng cách nào?". Nếu không trả lời được thì viết lại.
Thiếu bước thử. Tiết cuối chỉ trưng bày sản phẩm. Thêm trạm thử chung, dù chỉ mười phút.
Giáo viên làm hộ phần khó. Thay vì cắt hộ, làm mẫu trên một mảnh bìa khác rồi trả lại cho học sinh.
Vật liệu do gia đình mua. Tạo gánh nặng và chênh lệch giữa các nhóm. Dùng vật liệu tái chế hoặc vật liệu nhà trường cấp, giống nhau cho mọi nhóm.
Tiết thử biến thành thi đua. Công bố nhóm nhất nhì khiến học sinh giấu lỗi thay vì sửa. Chỉ ghi đạt hay chưa đạt từng yêu cầu, khen cụ thể những điều chỉnh hay.
Không kết nối với kiến thức của bài. Sản phẩm xong mà học sinh không nói được hình chiếu nào dùng để cắt mặt đáy. Cuối tiết hỏi một câu nối sản phẩm với kiến thức vẽ kỹ thuật vừa học.
Áp vào điều kiện trường bạn
Không phải trường nào cũng có phòng Công nghệ đủ bàn và dụng cụ. Một vài cách điều chỉnh theo điều kiện thường gặp:
- Thiếu dụng cụ cắt. Chuẩn bị sẵn các tấm bìa đã cắt thành khổ chuẩn, học sinh chỉ cắt chi tiết nhỏ bằng kéo.
- Lớp đông, phòng chật. Tiết chế tạo chia hai lượt, một nửa lớp hoàn thiện bản vẽ khi nửa kia làm.
- Chỉ có hai tiết. Gộp bản vẽ và chế tạo vào tiết 1 bằng cách giao phác thảo làm ở nhà, tiết 2 dành cho thử và sửa.
- Muốn đổi sản phẩm. Giữ khung: một vật dùng được trong lớp, có yêu cầu kỹ thuật đo được, làm từ vật liệu rẻ. Ví dụ hộp đựng phấn, giá đỡ sách, kệ nhỏ để chậu cây.
Dù điều chỉnh thế nào, giữ lại ba thứ: yêu cầu kỹ thuật có số, bản vẽ trước khi làm, và bước thử theo yêu cầu. Bỏ một trong ba thứ đó là tiết học trượt về giờ thủ công.
Câu hỏi thường gặp
Ba tiết có đủ cho một sản phẩm không?
Đủ với sản phẩm nhỏ bằng bìa hoặc gỗ mỏng đã cắt sẵn. Nếu sản phẩm cần nhiều chi tiết hơn, giao phần chế tạo thô về nhà theo nhóm và chỉ dùng giờ học cho bản vẽ, thử và điều chỉnh.
Trường không có phòng Công nghệ thì làm ở đâu?
Lớp học thường vẫn làm được nếu dùng bìa, keo sữa, kéo và lót bàn bằng giấy báo cũ hoặc tấm bìa. Bỏ những dụng cụ cần ổ điện hay nhiệt cao, hoặc giáo viên làm mẫu ở bàn đầu.
Sản phẩm của học sinh làm xong để đâu?
Có thể để học sinh mang về dùng, hoặc giữ vài sản phẩm làm mẫu cho năm sau, kèm phiếu thiết kế. Không nên chỉ giữ sản phẩm đẹp nhất; sản phẩm có điều chỉnh hay cũng là mẫu tốt.
Đánh giá cá nhân trong sản phẩm nhóm thế nào?
Mỗi em có một phác thảo riêng ở mục phương án và một vai trong chế tạo. Giáo viên kết hợp sản phẩm chung với phác thảo cá nhân và câu trả lời khi được hỏi trong lúc làm.
Có nên cho học sinh lớp 6 làm theo quy trình thiết kế đầy đủ không?
Với lớp 6 nên rút còn ba bước: yêu cầu đơn giản, làm theo phác thảo, thử và sửa. Phần bản vẽ có kích thước để dành cho lớp 8 khi học sinh đã học vẽ kỹ thuật.