TruyenDay.comTruyền Dạy
Dạy các môn tự nhiên

Dạy phân số lớp 4 bằng đồ dùng trực quan: băng giấy, trục số và lúc bỏ đồ dùng

Ba bậc đồ vật, hình vẽ, ký hiệu; chọn đồ dùng đúng cho từng ý của phân số, tiết mẫu phân số bằng nhau, cách tự làm đồ dùng và các quan niệm sai hay gặp.

A young female teacher kneels beside a fourth grader folding colored paper strips at a low desk in a bright primary classroom, eye-level shot, soft pastel daylight

Dạy phân số lớp 4 bằng đồ dùng trực quan hiệu quả khi học sinh đi qua ba bậc: thao tác với đồ vật thật như băng giấy, chuyển sang hình vẽ, rồi mới làm việc chỉ với ký hiệu. Đồ dùng chỉ có ích nếu được chọn đúng cho từng ý của phân số và được bỏ dần đúng lúc; dùng mãi hay bỏ quá sớm đều làm học sinh vấp ở phần so sánh và cộng trừ phân số.

Phần dưới đi theo lớp của cô Mai dạy lớp 4 ở Trường Tiểu học B, giả định học sinh mới làm quen với phân số. Bạn sẽ có bảng ba bậc, cách chọn đồ dùng, tiết mẫu phân số bằng nhau với băng giấy, cách tự làm đồ dùng từ giấy bìa, các câu hỏi khi học sinh thao tác, dấu hiệu cho biết lúc bỏ đồ dùng, và những quan niệm sai hay gặp.

Ba bậc: đồ vật, hình vẽ, ký hiệu

Mỗi ý mới về phân số nên đi qua cả ba bậc, dù có bậc chỉ mất vài phút. Bảng dưới lấy ví dụ ý "ba phần tư".

BậcHọc sinh làm gìDấu hiệu sẵn sàng sang bậc sau
Đồ vậtGấp băng giấy thành bốn phần bằng nhau, tô ba phầnTự gấp đúng, nói được vì sao các phần phải bằng nhau
Hình vẽVẽ hình chữ nhật chia bốn phần, tô ba phần; nhận ra ba phần tư trên hình có sẵnVẽ được mà không cần gấp giấy, nhận ra hình chia không đều
Ký hiệuViết và đọc 3/4, giải thích tử số và mẫu số bằng lờiGiải thích được bằng cách nói tới hình mà không cần nhìn hình

Sai lầm phổ biến là dừng ở bậc đồ vật quá lâu vì lớp thích thú, hoặc nhảy thẳng từ đồ vật sang ký hiệu. Bậc hình vẽ là cầu nối quan trọng: học sinh phải tự tạo ra hình chứ không chỉ cầm đồ dùng đã làm sẵn, và đây cũng là dạng xuất hiện nhiều trong bài làm sau này.

Chọn đồ dùng đúng cho từng ý của phân số

Không có đồ dùng nào tốt cho mọi ý. Hình tròn rất quen nhưng khó dùng cho nhiều việc.

Ý cần dạyĐồ dùng phù hợpĐồ dùng dễ gây hiểu lầm
Phân số là phần của một đơn vịBăng giấy, hình chữ nhậtHình chia phần không đều, vẽ vội trên bảng
Phân số của một nhóm đồ vậtHạt đậu, nắp chai, que tínhBăng giấy (học sinh lẫn với phần của một đơn vị)
Phân số bằng nhauBăng giấy cùng chiều dài gấp khác nhau, xếp chồngHình tròn tự cắt (khó chia đều thành sáu, mười hai phần)
So sánh phân sốBăng giấy cùng độ dài, trục sốHai hình có kích thước khác nhau
Phân số như một sốTrục số từ 0 đến 2Chỉ dùng hình tròn, học sinh không thấy phân số lớn hơn 1

Băng giấy là đồ dùng đa năng nhất vì dễ gấp đều, cùng chiều dài nên so sánh trực tiếp được, và chuyển sang trục số rất tự nhiên: đặt băng giấy lên vạch, đầu băng là 0, cuối băng là 1. Hình tròn vẫn dùng được cho phần giới thiệu, nhưng đừng dùng làm đồ dùng chính.

Tiết mẫu: phân số bằng nhau với băng giấy

Tiết giả định 35 phút. Mỗi học sinh có năm băng giấy màu khác nhau, cùng chiều dài 24 cm, cùng chiều rộng.

Thời gianHoạt độngCô MaiHọc sinh
0–4 phútKhởi độngHỏi: chia đôi cái bánh rồi chia đôi tiếp mỗi nửa, phần mình có ít đi không?Dự đoán bằng lời
4–14 phútGấp băng giấyHướng dẫn gấp băng 1 thành hai, băng 2 thành bốn, băng 3 thành tám; ghi phân số lên từng phầnGấp, ghi, tô một nửa băng 1
14–22 phútSo và tìm phần bằng nhauHỏi: trên băng bốn phần, tô mấy phần thì bằng phần đã tô ở băng 1?Xếp chồng, tô, viết 1/2 = 2/4 = 4/8
22–30 phútChuyển sang hình vẽ và quy luậtCho vẽ băng chia ba và chia sáu, hỏi tử số và mẫu số thay đổi thế nàoVẽ, nhận ra nhân cả tử và mẫu với cùng một số
30–35 phútLuyện tập ký hiệuGiao ba bài viết phân số bằng nhau không dùng băng giấyLàm bài, em nào cần thì được dùng lại băng

Ở phút cuối, cho phép học sinh dùng lại băng giấy khi cần chứ không cấm. Học sinh tự chọn bỏ đồ dùng khi đã tự tin; giáo viên chỉ cần quan sát em nào vẫn phải dùng để hỗ trợ thêm ở tiết sau, không nêu tên các em đó trước lớp. Ghi nhanh vào sổ theo dõi tên những em còn dùng băng ở phút cuối là đủ để tiết sau chuẩn bị thêm một phiếu ở bậc hình vẽ cho nhóm này.

Tự làm bộ đồ dùng phân số từ giấy bìa

Một bộ đồ dùng cho cả lớp làm trong một buổi chiều, dùng được nhiều năm. Các bước:

  1. Chọn giấy bìa màu cứng vừa. Đủ cứng để không nhàu, đủ mềm để gấp. Cắt thành băng dài 24 cm vì 24 chia hết cho 2, 3, 4, 6, 8, 12.
  2. Mỗi phân số một màu. Băng nguyên một màu, băng chia đôi một màu, băng chia ba một màu, cứ thế. Thống nhất màu cho cả lớp để khi học sinh nói "băng màu xanh" mọi người hiểu ngay.
  3. Kẻ vạch chia sẵn cho một bộ mẫu. Một bộ mẫu của giáo viên có vạch chia và ghi phân số; bộ của học sinh để trống để các em tự gấp.
  4. Làm trục số dài. Dán băng giấy nối nhau trên một dải bìa dài, đánh dấu 0, 1, 2. Treo ở bảng phụ để dùng cả học kỳ.
  5. Đóng gói theo bàn. Mỗi bàn một phong bì có đủ băng cho hai em, ghi số bàn ngoài phong bì.
  6. Phân công học sinh trực thu phát. Phát đầu tiết, thu cuối tiết, đếm lại.

Nếu thời gian chuẩn bị ít, nhờ hội phụ huynh hoặc học sinh khối lớn hơn cắt giúp băng giấy theo kích thước đã cho. Bộ đồ dùng tự làm không cần đẹp, chỉ cần các băng cùng độ dài thật chính xác; lệch vài mi-li-mét là học sinh so sánh sai và mất lòng tin vào đồ dùng.

Câu hỏi khi học sinh đang thao tác

Đồ dùng không tự dạy. Học sinh gấp giấy mà không được hỏi thì chỉ là giờ thủ công. Những câu hỏi nên chuẩn bị sẵn:

  • "Vì sao các phần phải bằng nhau? Nếu một phần to hơn thì còn gọi là một phần tư không?"
  • "Em tô mấy phần? Băng được chia thành mấy phần? Số nào viết ở trên, số nào viết ở dưới?"
  • "Phần tô ở băng này và băng kia có dài bằng nhau không? Làm sao em biết?"
  • "Chia thành nhiều phần hơn thì mỗi phần to lên hay nhỏ đi?"
  • "Nếu không có băng giấy, em sẽ vẽ hình thế nào để chỉ cho bạn thấy?"
  • "Có phân số nào lớn hơn cả băng giấy không? Em đặt nó ở đâu trên trục số?"

Câu thứ tư là câu then chốt cho phần so sánh phân số. Học sinh nào tự trả lời được "chia càng nhiều phần thì mỗi phần càng nhỏ" bằng cách nhìn băng giấy sẽ ít mắc lỗi cho rằng 1/8 lớn hơn 1/4 vì 8 lớn hơn 4.

Khi đi các bàn, đừng hỏi cả sáu câu với mọi học sinh. Chọn một câu hợp với điều em đang làm, chờ em trả lời bằng lời và bằng tay chỉ lên băng giấy. Học sinh trả lời sai thì hỏi tiếp một câu nhỏ hơn thay vì nói đáp án, ví dụ "em đặt hai băng sát cạnh nhau xem".

Khi nào bỏ đồ dùng

Đồ dùng trực quan là bậc thang, không phải chỗ ở. Dấu hiệu rõ nhất để bỏ là học sinh bắt đầu giải thích bằng hình trong đầu: "phần tô của 2/4 bằng một nửa vì hai trên bốn phần là nửa băng". Khi em nói được như vậy mà không cần cầm băng, em đã sẵn sàng cho bậc ký hiệu.

Không nên bỏ đồ dùng đồng loạt cho cả lớp theo lịch. Cách làm hợp lý là để đồ dùng ở chỗ học sinh lấy được khi cần, như phong bì trên bàn, rồi quan sát. Học sinh tự tin sẽ dần không mở phong bì. Học sinh còn cần thì vẫn dùng, và giáo viên có thông tin để hỗ trợ thêm, chẳng hạn giao thêm bài ở bậc hình vẽ.

Ngược lại, khi học sinh đã lên bậc ký hiệu mà vấp ở dạng bài mới như cộng hai phân số khác mẫu, quay lại đồ dùng một lần là cách tốt. Đưa băng giấy ra cho các em thấy vì sao không thể cộng tử với tử, mẫu với mẫu. Quay lại bậc dưới không phải là lùi; đó là cách người học vững chắc vẫn làm.

Quan niệm sai hay gặp và cách dùng đồ dùng để sửa

Mẫu số lớn thì phân số lớn. Học sinh nghĩ 1/8 lớn hơn 1/4. Đặt hai băng cùng chiều dài cạnh nhau, tô một phần mỗi băng, hỏi phần nào dài hơn.

Chia thành bốn phần là một phần tư, dù không đều. Đưa một hình chia bốn phần không bằng nhau, hỏi có phải 1/4 không, cho học sinh cắt ra chồng lên để thấy.

Phân số luôn nhỏ hơn 1. Dùng trục số từ 0 đến 2 và băng giấy thứ hai, cho học sinh đặt 5/4 lên trục.

Cộng tử với tử, mẫu với mẫu. Cho học sinh tính 1/2 cộng 1/2 theo cách đó ra 2/4, rồi dùng hai nửa băng giấy ghép lại để thấy kết quả là một băng nguyên.

Phân số của nhóm đồ vật khác với phân số của một hình. Học sinh lúng túng khi gặp "1/3 của 12 viên bi". Dùng 12 nắp chai chia thành ba nhóm bằng nhau, rồi so với băng giấy chia ba để thấy cùng một ý.

Phân số bằng nhau là hai phân số giống nhau về số. Học sinh cho rằng 2/4 và 1/2 khác nhau vì chữ số khác. Xếp chồng hai băng đã tô để thấy phần tô trùng khít, rồi hỏi: số khác nhau mà lượng có khác không?

Câu hỏi thường gặp

Có nên dùng hình tròn khi dạy phân số không?

Dùng được cho phần giới thiệu vì gần với hình ảnh chiếc bánh. Nhưng hình tròn khó chia đều thành ba, năm hay sáu phần bằng tay, nên với phân số bằng nhau và so sánh, băng giấy và trục số dễ dùng hơn.

Lớp đông có đủ thời gian cho mỗi em thao tác không?

Được nếu mỗi em có bộ băng giấy riêng trong phong bì và có quy trình phát thu rõ ràng. Thao tác gấp giấy chỉ mất vài phút; phần tốn thời gian thường là phát đồ dùng không có tổ chức.

Học sinh đã học trước ở nhà, biết quy tắc rồi thì có cần đồ dùng không?

Vẫn cần, vì biết quy tắc chưa có nghĩa là hiểu vì sao. Hỏi em giải thích bằng băng giấy vì sao 2/4 bằng 1/2; nếu em chỉ nói được "nhân cả tử và mẫu" thì đồ dùng sẽ giúp em hiểu sâu hơn.

Có thể dùng hình ảnh trên máy chiếu thay đồ dùng thật không?

Hình trên máy chiếu thuộc bậc hình vẽ, dùng tốt để cả lớp cùng nhìn. Nhưng không thay được bậc đồ vật, vì học sinh lớp 4 cần tự tay gấp, chồng, so mới cảm nhận được phần bằng nhau.

Đánh giá học sinh ở phần phân số nên chú ý gì?

Ngoài kết quả, chú ý cách học sinh giải thích bằng hình. Một câu hỏi như "vẽ hình chỉ ra vì sao 3/4 lớn hơn 2/4" cho biết em hiểu thật hay thuộc quy tắc. Nhận xét bằng lời, không so sánh giữa các em.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138