Dạy Toán bằng bài toán thực tế là cho học sinh đi trọn một vòng: từ một tình huống có thật, các em tự chọn đại lượng cần tính, viết thành bài toán, giải, rồi quay lại hỏi kết quả ấy có dùng được không. Phần quay lại mới là chỗ khác với bài toán có lời văn quen thuộc. Nếu tiết học dừng ở đáp số thì học sinh chỉ đổi đề bài chữ sang đề bài số, chưa hề mô hình hoá.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt năng lực mô hình hoá toán học thành một trong các thành phần của năng lực toán học, nên tiết thực tế không còn là phần "vận dụng" tuỳ hứng ở cuối bài. Dưới đây là cách chọn tình huống, bốn bước tổ chức, một kế hoạch bài dạy rút gọn cho tiết tỉ lệ thuận lớp 7 giả định, phiếu học tập, câu hỏi gợi mở và những chỗ tổ chuyên môn hay góp ý.
Bài toán thực tế khác bài toán có lời văn ở chỗ nào
Nhiều tiết dự giờ ghi "có liên hệ thực tế" chỉ vì đề bài nhắc tới quả cam hay chiếc xe. Bảng dưới giúp bạn tự kiểm bài mình định dùng thuộc loại nào.
| Tiêu chí | Bài toán có lời văn | Bài toán thực tế |
|---|---|---|
| Dữ kiện | Cho đủ, vừa khít, không thừa không thiếu | Có thừa, có thiếu, học sinh phải chọn hoặc đi đo |
| Câu hỏi | Tính một con số đã định sẵn | Một việc cần quyết định: mua bao nhiêu, chọn cách nào, có kịp không |
| Giả thiết | Ngầm hiểu, không ai nói ra | Phải nêu rõ: coi như mỗi suất bằng nhau, bỏ qua hao hụt |
| Đáp số | Một đáp số đúng duy nhất | Có thể vài đáp số hợp lý tuỳ giả thiết |
| Bước cuối | Kết luận đáp số | Đối chiếu với thực tế, làm tròn theo nghĩa, sửa giả thiết nếu vô lý |
Không phải tiết nào cũng cần bài toán thực tế đủ năm tiêu chí. Một tiết bốn mươi lăm phút thường chỉ chứa nổi một tình huống làm trọn vòng, còn lại là bài luyện tập thường. Điều cần tránh là gọi một bài có lời văn là "thực tế" rồi tự chấm cho mình điểm vận dụng, trong khi học sinh chưa phải đưa ra quyết định nào.
Tiêu chí chọn tình huống: đủ thật mà vừa sức
Tình huống tốt thường đến từ chính trường lớp, vì học sinh có sẵn trải nghiệm và kiểm chứng được. Trước khi đưa vào kế hoạch bài dạy, soát qua sáu câu này:
- Học sinh đã từng thấy chưa? Bếp ăn bán trú, sân trường cần lát gạch, chuyến tham quan cần thuê xe, bồn hoa cần tưới. Tình huống ngân hàng hay cổ phiếu với lớp 7 là quá xa.
- Kiến thức của bài có thật sự là công cụ giải không? Nếu tình huống giải nhanh hơn bằng cách nhẩm thì học sinh sẽ không dùng kiến thức mới.
- Có chỗ cho giả thiết không? Phải có ít nhất một chỗ học sinh tự quyết: làm tròn lên hay xuống, có tính dư phòng không.
- Số liệu có đo được tại lớp không? Số đo tại chỗ làm học sinh tin bài toán hơn số do giáo viên đọc.
- Đáp số có kiểm được không? Ví dụ cân lại, đếm lại, hỏi người phụ trách bếp ăn.
- Có an toàn và không đụng chuyện riêng của học sinh không? Tránh tình huống về thu nhập gia đình hay cân nặng của từng em.
Đạt bốn trên sáu tiêu chí là dùng được. Ghi luôn nguồn số liệu vào phần chuẩn bị của kế hoạch bài dạy, vì khi dự giờ người ta hay hỏi "số này lấy ở đâu", và câu trả lời "thầy tự đặt" làm mất ngay phần thực tế mà bạn đã công phu dựng lên.
Bốn bước mô hình hoá tổ chức trên lớp
Bốn bước này là khung chung; mỗi bước nên có một sản phẩm nhìn thấy được để bạn biết nhóm nào đang tắc.
- Hiểu tình huống (khoảng 5 phút). Học sinh đọc hoặc nghe tình huống, gạch chân điều cần quyết định, liệt kê đại lượng liên quan. Sản phẩm: danh sách đại lượng, đánh dấu cái nào đã biết, cái nào chưa.
- Đơn giản hoá và đặt giả thiết (khoảng 8 phút). Nhóm viết ra hai ba giả thiết, chẳng hạn "mỗi suất ăn dùng lượng gạo như nhau". Sản phẩm: câu giả thiết viết trên bảng nhóm. Đây là bước học sinh hay bỏ, nên bạn phải đòi bằng được.
- Lập và giải bài toán (khoảng 12 phút). Chuyển sang ngôn ngữ toán: hai đại lượng tỉ lệ thuận, hệ số tỉ lệ, phương trình. Sản phẩm: lời giải có ký hiệu rõ ràng.
- Đối chiếu và điều chỉnh (khoảng 10 phút). Đáp số có hợp lý không, cần làm tròn thế nào, nếu giả thiết sai thì kết quả lệch theo hướng nào. Sản phẩm: một câu trả lời cho câu hỏi ban đầu bằng lời thường, không chỉ con số.
Thời lượng trên cộng lại khoảng 35 phút, còn lại dành cho mở đầu và tổng kết. Nếu lớp chậm, cắt bớt bài luyện ở cuối chứ đừng cắt bước đối chiếu; bỏ bước ấy là tiết học quay về giải bài tập có lời văn.
Kế hoạch bài dạy rút gọn: tiết tỉ lệ thuận qua bếp ăn bán trú
Tiết giả định của cô Lan dạy Toán lớp 7 ở Trường THCS A, bài "Đại lượng tỉ lệ thuận, vận dụng". Học sinh đã học khái niệm ở tiết trước. Khung trình bày theo bốn hoạt động quen thuộc của kế hoạch bài dạy.
| Hoạt động | Giáo viên | Học sinh | Sản phẩm |
|---|---|---|---|
| Mở đầu (5 phút) | Kể: bếp trường nấu cho 120 suất hết 15 kg gạo, tuần sau có thêm lớp tham quan, tổng 168 suất. Hỏi: cần nấu bao nhiêu gạo? | Đoán nhanh con số, ghi lên góc bảng | Các dự đoán của lớp |
| Khám phá tình huống (25 phút) | Phát phiếu, đi các nhóm, hỏi gợi mở về giả thiết, không giải hộ | Nhóm bốn em làm bốn bước trên phiếu | Phiếu nhóm có giả thiết và lời giải |
| Luyện tập (8 phút) | Gọi hai nhóm có giả thiết khác nhau trình bày, cho lớp so sánh | Nhận xét, sửa lời giải của nhóm mình | Bảng so sánh hai cách |
| Vận dụng (7 phút) | Giao việc về nhà: hỏi người nấu cơm ở nhà dùng bao nhiêu gạo cho mấy người, kiểm xem có tỉ lệ thuận không | Ghi việc, đặt câu hỏi | Phiếu về nhà |
Đáp số theo đúng tỉ lệ là 21 kg. Nhưng sẽ có nhóm hỏi lại: lớp tham quan có cả học sinh tiểu học ăn ít hơn, có nên tính bớt không. Đó chính là lúc tiết học đạt mục tiêu, vì học sinh đang chất vấn giả thiết. Bạn ghi câu hỏi ấy lên bảng và dùng nó cho phần đối chiếu, đừng gạt đi vì sợ cháy giờ.
Phiếu học tập mẫu cho nhóm
Phiếu nên ngắn, mỗi ô ứng với một bước, để bạn đi qua là thấy ngay nhóm kẹt ở đâu. Mẫu dưới đây in trên một mặt giấy A4:
- Ô 1. Điều cần quyết định: viết bằng một câu, bắt đầu bằng "Cần biết…".
- Ô 2. Đại lượng liên quan: kẻ hai cột "đã biết" và "chưa biết", ghi đơn vị.
- Ô 3. Giả thiết của nhóm: ít nhất hai câu "Coi như…".
- Ô 4. Lời giải: gọi tên đại lượng bằng chữ cái, viết công thức tỉ lệ thuận, tính.
- Ô 5. Trả lời câu hỏi ban đầu: viết như đang nói với cô phụ trách bếp, có làm tròn hợp lý.
- Ô 6. Nếu giả thiết sai: kết quả sẽ thừa hay thiếu, thừa thiếu nhiều không.
Ô 6 là ô học sinh bỏ trống nhiều nhất trong những tiết đầu. Đừng chấm điểm ô này ngay; chỉ cần nhóm viết được một câu là bạn khen cụ thể vào câu đó. Sau ba bốn tiết, học sinh tự hình thành thói quen hỏi lại giả thiết, và lúc ấy mới đưa ô 6 vào tiêu chí đánh giá.
Câu hỏi gợi mở: nên hỏi gì, tránh hỏi gì khi đi các nhóm
Lúc đi các nhóm là lúc giáo viên dễ giải hộ nhất. Đổi câu hỏi là cách đơn giản để giữ việc nghĩ ở phía học sinh.
| Tình huống | Nên hỏi | Tránh hỏi |
|---|---|---|
| Nhóm chưa biết bắt đầu | Cô bếp cần biết điều gì? Đại lượng nào thay đổi theo số suất? | Đây là tỉ lệ thuận phải không em? |
| Nhóm bỏ qua giả thiết | Con số này đúng trong trường hợp nào? | Sao em không ghi giả thiết? |
| Nhóm ra 21 kg rồi dừng | Nếu nấu đúng 21 kg mà thiếu thì vì sao có thể thiếu? | Đúng rồi, làm bài tiếp đi |
| Nhóm ra số vô lý | Thử hình dung bao gạo này to cỡ nào, có hợp không? | Sai rồi, tính lại |
| Hai em tranh cãi | Mỗi em nói giả thiết của mình, rồi ghi cả hai | Thôi nghe bạn kia đi |
Một mẹo nhỏ: viết sẵn năm câu ở cột "nên hỏi" vào mép kế hoạch bài dạy. Khi lớp ồn và bạn đang vội, đọc thẳng câu đã viết dễ hơn nghĩ ra câu mới, và người dự giờ cũng thấy bạn đã chuẩn bị phần hỗ trợ có chủ đích.
Lỗi hay bị góp ý khi dự giờ tiết toán thực tế
Tình huống chỉ là vỏ. Đề nói về bếp ăn nhưng số liệu bịa, câu hỏi vẫn là "tính x". Người dự giờ ghi ngay "liên hệ thực tế hình thức". Sửa bằng cách lấy một số liệu đo thật và một câu hỏi cần quyết định.
Giáo viên nói hộ giả thiết. Vì sợ cháy giờ, giáo viên tự đọc "giả sử mỗi suất như nhau". Học sinh mất đúng bước mô hình hoá khó nhất. Thà cắt bài luyện tập còn hơn.
Chấm đúng sai theo một đáp số. Nhóm có giả thiết khác cho kết quả 20 kg vẫn có thể đúng. Rubric nên chấm việc nêu giả thiết và lập luận, không chỉ đáp số.
Thiếu bước quay lại thực tế. Tiết kết thúc bằng con số trên bảng. Hãy kết thúc bằng câu trả lời cho người cần quyết định, nói bằng lời thường.
Dùng tình huống chạm chuyện riêng. Bài về cân nặng, chiều cao từng em, hay thu nhập của gia đình dễ làm học sinh ngại. Dùng số liệu chung của lớp hoặc của trường.
Một nhóm làm, cả lớp xem. Gọi một nhóm giỏi lên trình bày từ đầu đến cuối khiến các nhóm khác ngồi chép. Gọi hai nhóm có cách khác nhau và cho lớp so sánh thì cả lớp cùng phải nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Tiết nào cũng phải có bài toán thực tế không?
Không cần. Chương trình yêu cầu phát triển năng lực mô hình hoá qua cả năm học, không bắt buộc từng tiết. Mỗi chương nên có ít nhất một tình huống làm trọn bốn bước, các tiết khác có thể chỉ dùng một phần như đặt giả thiết.
Học sinh yếu có theo được bước đặt giả thiết không?
Theo được nếu bạn cho sẵn khung câu "Coi như…" và hai ví dụ. Học sinh chưa vững thường viết được giả thiết đơn giản, chỉ cần không bắt các em viết từ trang giấy trắng.
Số liệu thực tế lẻ quá thì xử lý thế nào?
Cho phép dùng máy tính cầm tay ở bước giải và chấm kỹ bước làm tròn có nghĩa. Nếu mục tiêu tiết là kỹ năng tính, hãy làm tròn số liệu trước khi giao và nói rõ điều đó với học sinh.
Có nên cho học sinh đi đo ngoài lớp trong tiết Toán không?
Có thể nếu việc đo ngắn, an toàn và gần lớp, như đo bồn hoa hay hành lang. Cần phân công rõ người đo, người ghi, thời gian quay lại, và báo trước với ban giám hiệu nếu ra khỏi khu lớp học.
Chấm phiếu học tập toán thực tế theo tiêu chí nào?
Nên chấm bốn tiêu chí ứng với bốn bước: xác định đúng điều cần quyết định, nêu giả thiết hợp lý, lời giải đúng, câu trả lời có đối chiếu thực tế. Mỗi tiêu chí ba mức đạt, đạt một phần, chưa đạt là đủ dùng.
Bài toán thực tế khác hoạt động trải nghiệm ở đâu?
Bài toán thực tế nằm trong tiết Toán, mục tiêu là kiến thức và năng lực toán học, gói gọn trong một tiết. Hoạt động trải nghiệm kéo dài hơn, có sản phẩm và mục tiêu rộng hơn môn học, nên đừng dồn cả hai vào một tiết bốn mươi lăm phút.