Kỹ thuật động não gồm hai pha tách bạch: pha nghĩ, khi cả lớp đưa ra càng nhiều ý càng tốt mà không ai được phê phán, và pha lọc, khi lớp cùng nhóm các ý lại, loại ý trùng, chọn ý dùng được. Phần lớn tiết dự giờ chỉ làm pha thứ nhất: giáo viên hỏi, học sinh nói, giáo viên ghi lên bảng, rồi chuyển sang bài giảng như chưa từng có danh sách ý ấy.
Bài này hướng dẫn trọn hai pha cho lớp phổ thông: luật bốn không nói với học sinh trước khi bắt đầu, ba cách ghi ý cho lớp 40 em, động não viết dành cho lớp nhiều em ngại nói, và quy trình lọc ý trong năm phút. Ví dụ là hai tiết giả định ở Địa lý lớp 10 và Công nghệ lớp 8.
Động não dùng vào chỗ nào trong tiết
Động não là kỹ thuật tạo ý, nên hợp nhất ở những chỗ cần nhiều phương án: mở đầu một chủ đề để biết học sinh nghĩ gì, tìm nguyên nhân hoặc giải pháp cho một vấn đề, lên ý tưởng cho dự án hoặc sản phẩm, tìm ý cho bài viết. Câu hỏi động não phải mở, trả lời được bằng nhiều cách, và không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu để bắt đầu.
Kỹ thuật không hợp khi câu trả lời chỉ có một, khi học sinh cần kiến thức mới học được, hoặc khi chủ đề nhạy cảm với hoàn cảnh riêng của học sinh, chẳng hạn hỏi về khó khăn kinh tế gia đình. Với chủ đề nhạy cảm, nên chuyển sang động não viết ẩn danh, hoặc đặt câu hỏi về một nhân vật giả định thay vì về chính các em.
Thời lượng hợp lý cho một lần động não trên lớp là khoảng tám đến mười hai phút cho cả hai pha. Pha nghĩ chừng bốn đến năm phút, vì sau đó ý bắt đầu lặp. Pha lọc khoảng năm phút. Nếu chỉ còn ba phút trong tiết thì đừng mở động não, vì sẽ không đủ thời gian lọc và danh sách ý trở thành trang trí.
Luật bốn không, nói trước khi bắt đầu
Học sinh chỉ dám nói ý lạ khi biết chắc không bị cười. Giáo viên nói rõ bốn luật dưới đây, ghi tắt ở góc bảng, và giữ đúng trong suốt pha nghĩ:
- Không phê phán. Không ai nói "sai rồi", "vô lý", kể cả giáo viên. Ý sai hay chưa chính xác cũng được ghi, sẽ xử lý ở pha lọc.
- Không giải thích dài. Mỗi ý nói trong một câu ngắn. Giải thích để dành cho pha lọc, khi cần.
- Không dừng lại bàn một ý. Nghe ý nào hay cũng không bàn ngay, ghi lại và đi tiếp.
- Không giới hạn số ý. Càng nhiều càng tốt. Được phép dựa trên ý của bạn để nói ý mới, ví dụ "thêm vào ý bạn vừa nói...".
Luật khó giữ nhất là luật đầu, và người phá luật thường là giáo viên chứ không phải học sinh. Một cái nhíu mày, một câu "ừ, cũng được" với giọng nghi ngờ là đủ để lớp hiểu ý đó không được hoan nghênh. Khi nghe ý sai, chỉ cần ghi lại với nét mặt bình thường và nói "ý tiếp theo". Nếu một học sinh cười ý của bạn, nhắc luật một lần, nhẹ nhàng, rồi tiếp tục.
Ba cách ghi ý cho lớp đông
Giáo viên tự ghi mọi ý lên bảng là cách chậm nhất và chỉ hợp với lớp dưới 30 em. Ba cách khác hợp hơn với lớp phổ thông thông thường:
| Cách ghi | Tổ chức | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Thư ký học sinh | Hai em lên bảng ghi xen kẽ, giáo viên điều phối lượt nói | Giáo viên rảnh tay quan sát lớp, nhịp nhanh hơn | Thư ký viết chậm làm nghẽn; cần em viết nhanh, rõ |
| Giấy nhớ | Mỗi em ghi một ý trên một mảnh giấy, dán lên bảng | Mọi em đều góp, dễ di chuyển khi nhóm ý | Tốn giấy nhớ; chữ nhỏ khó đọc từ xa |
| Động não theo nhóm rồi gộp | Nhóm bốn em động não trên giấy, cử một em đọc ba ý hay nhất | Nhiều ý trong thời gian ngắn, lớp không quá ồn | Giáo viên không nghe được ý của từng em |
| Giáo viên ghi | Học sinh giơ tay, giáo viên ghi lên bảng | Dễ tổ chức, không cần chuẩn bị | Chậm, ý bị giáo viên vô tình rút gọn theo cách hiểu riêng |
Với cách giấy nhớ, có thể thay bằng giấy nháp cắt tư và băng dính. Khi học sinh dán lên bảng, đề nghị dán gần những ý tương tự, như vậy pha lọc đã bắt đầu một nửa ngay trong pha nghĩ.
Động não viết: cho lớp nhiều em ít nói
Động não viết là biến thể học sinh viết ý thay vì nói, chuyền giấy cho bạn để bạn viết tiếp dựa trên ý trước. Nó hợp với lớp có nhiều em ngại phát biểu và cho phép mọi em góp ý cùng lúc. Trình tự cho nhóm bốn em:
- Mỗi em nhận một tờ giấy chia ba dòng. Giáo viên nêu câu hỏi, viết lên bảng.
- Trong ba phút, mỗi em viết ba ý vào ba dòng của tờ mình.
- Chuyền tờ giấy sang bạn bên phải. Bạn đọc ba ý vừa nhận, viết thêm ba ý mới bên dưới, có thể phát triển từ ý của bạn trước.
- Chuyền thêm hai lần nữa. Sau bốn vòng, mỗi tờ có khoảng mười hai ý từ bốn người.
- Cả nhóm đọc bốn tờ, gạch ý trùng, khoanh tròn ba ý nhóm thấy đáng làm nhất.
- Mỗi nhóm báo cáo ba ý được khoanh, giáo viên ghi lên bảng để vào pha lọc chung.
Động não viết mất khoảng mười hai đến mười lăm phút, dài hơn động não miệng, nhưng bù lại không em nào ngồi ngoài cuộc. Ý được viết không ghi tên, nên học sinh mạnh dạn ghi cả những ý lạ mà em không dám nói to.
Pha lọc ý trong năm phút
Khi trên bảng đã có mười lăm đến ba mươi ý, pha lọc biến danh sách lộn xộn thành nội dung bài học. Các bước:
- Gom nhóm. Cả lớp cùng chỉ ra các ý giống nhau hoặc cùng loại. Giáo viên khoanh bằng phấn màu hoặc di chuyển giấy nhớ thành cụm, mỗi cụm đặt một tên ngắn.
- Loại ý trùng. Trong mỗi cụm, giữ ý diễn đạt rõ nhất, gạch các ý trùng.
- Đánh dấu ý cần kiểm. Ý nào chưa chắc đúng, đánh dấu hỏi, chưa loại ngay. Ý sai rõ ràng thì hỏi lớp "ý này đúng trong trường hợp nào?" trước khi gạch.
- Chọn ý theo tiêu chí. Đưa ra một hai tiêu chí, ví dụ "làm được ở trường" và "ít tốn kém". Cho lớp giơ tay chọn ba ý thoả tiêu chí.
- Nối với bài học. Giáo viên chỉ ra cụm ý nào trùng với nội dung bài, cụm nào bài sẽ bổ sung, cụm nào để dành cho phần vận dụng.
Bước cuối là lý do động não xứng đáng nằm trong kế hoạch bài dạy. Khi học sinh thấy ý của mình trở thành một phần kiến thức bài học, các em tham gia những lần sau nhiệt tình hơn. Nếu bỏ pha lọc, lần thứ ba thứ tư học sinh sẽ đoán được đó chỉ là thủ tục và nói qua loa.
Hai ví dụ giả định: câu hỏi, cụm ý mong đợi, tiêu chí lọc
Hai tiết dưới cho thấy cùng một kỹ thuật dùng ở hai vị trí khác nhau trong tiết học.
| Thành phần | Địa lý lớp 10 (thầy Tuấn), mở đầu bài về đô thị hoá | Công nghệ lớp 8 (cô Mai), lên ý tưởng sản phẩm từ vật liệu tái chế |
|---|---|---|
| Vị trí trong tiết | Hoạt động mở đầu | Đầu hoạt động vận dụng |
| Câu hỏi động não | Khi một vùng quê trở thành thành phố, những gì thay đổi? | Có thể làm gì có ích cho lớp học từ chai nhựa và hộp giấy cũ? |
| Hình thức ghi | Thư ký học sinh, hai em lên bảng | Động não viết theo nhóm bốn |
| Cụm ý mong đợi | Dân cư, nhà ở, việc làm, giao thông, môi trường | Đồ dùng học tập, trang trí, đồ chứa, dụng cụ thí nghiệm đơn giản |
| Tiêu chí lọc | Thay đổi nào có lợi, thay đổi nào gây khó khăn | Làm được trong hai tuần, an toàn, dùng thật được |
| Nối với bài | Năm cụm ý trở thành năm mục của bài học | Ý được chọn thành đề bài dự án nhỏ của từng nhóm |
Ở tiết Địa lý, danh sách ý của học sinh thay cho phần giáo viên liệt kê đặc điểm đô thị hoá. Ở tiết Công nghệ, nó thay cho việc giáo viên giao sẵn sản phẩm. Trong cả hai trường hợp, động não không làm thêm thời gian mà thay thế một phần giáo viên vốn phải tự làm.
Lỗi hay gặp khi tổ chức động não
Giáo viên bình luận từng ý. "Ý này hay", "ý này chưa đúng lắm" ngay trong pha nghĩ làm lớp tự kiểm duyệt. Chỉ ghi và nói "tiếp theo".
Chỉ vài em phát biểu. Năm em giơ tay liên tục, ba mươi lăm em im lặng. Dùng giấy nhớ hoặc động não viết để ai cũng góp.
Câu hỏi quá rộng. "Các em biết gì về môi trường?" cho ra những ý không thể lọc. Thu hẹp: "Ở trường mình, rác nhựa đến từ đâu?"
Không có pha lọc. Danh sách ý nằm trên bảng rồi bị xoá. Luôn giữ năm phút gom nhóm và nối với bài.
Kéo dài pha nghĩ. Sau bốn năm phút, ý bắt đầu lặp và lớp mất tập trung. Dừng khi ý thứ ba liên tiếp trùng với ý đã có.
Ghi ý theo lời giáo viên. Học sinh nói một câu, giáo viên ghi lên bảng bằng thuật ngữ sách vở. Em không nhận ra ý của mình nữa. Ghi đúng từ học sinh dùng, việc chỉnh thuật ngữ để sang pha lọc.
Dùng động não thay cho kiến thức chưa học. Hỏi "các em nghĩ công thức tính diện tích hình thang là gì" không phải động não mà là đoán mò. Chỉ động não khi câu hỏi có thể trả lời bằng kinh nghiệm hoặc kiến thức học sinh đã có.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ thuật động não khác thảo luận nhóm ở điểm nào?
Động não chỉ nhằm tạo ra nhiều ý, cấm phê phán trong lúc nghĩ, và có pha lọc riêng. Thảo luận nhóm thì bàn, tranh luận, đi tới kết luận ngay trong quá trình nói.
Động não nên kéo dài bao lâu trên lớp?
Khoảng tám đến mười hai phút cho cả hai pha, trong đó pha nghĩ bốn đến năm phút. Động não viết theo nhóm cần dài hơn, khoảng mười hai đến mười lăm phút.
Học sinh nêu ý sai trong lúc động não có nên sửa ngay không?
Không nên sửa ngay vì sẽ phá luật không phê phán. Ghi lại, đánh dấu hỏi trong pha lọc, rồi hỏi lớp ý đó đúng trong trường hợp nào trước khi điều chỉnh.
Học sinh tiểu học có dùng động não được không?
Dùng được với câu hỏi gần gũi và ngắn, ví dụ những đồ vật nào làm từ gỗ. Nên dùng giáo viên ghi hoặc vẽ hình minh hoạ ý của các em, pha lọc đơn giản thành xếp ý vào hai ba nhóm.
Có cách nào để em ngại nói vẫn tham gia động não?
Dùng động não viết hoặc giấy nhớ, để em ghi ý thay vì nói trước lớp. Ý không ghi tên nên em mạnh dạn hơn, và giáo viên vẫn đọc được ý của mọi em.