Nghiên cứu bài học là cách tổ chuyên môn cùng thiết kế một bài, một người dạy minh hoạ, cả tổ quan sát học sinh, rồi thảo luận xem học sinh học thế nào, vướng ở đâu và vì sao, thay vì chấm tiết dạy của người đứng lớp. Một chu kỳ gồm bốn bước: chọn vấn đề và thiết kế, dạy minh hoạ và quan sát, thảo luận, áp dụng vào lớp mỗi người rồi chọn vấn đề cho chu kỳ sau.
Bài này đi qua từng bước như tổ trưởng điều hành một chu kỳ thật: chia việc, sơ đồ chỗ ngồi của người dự, thứ tự lượt nói trong buổi thảo luận, những câu nên nói và nên tránh, mẫu biên bản rút gọn và các vướng mắc mà tổ mới chuyển sang cách làm này hay gặp. Ví dụ là tổ Văn giả định của Trường THCS A.
Khác gì so với buổi góp ý tiết dạy kiểu cũ
Nhiều tổ đã gọi tên "nghiên cứu bài học" nhưng vẫn làm theo nếp cũ. Bảng dưới giúp bạn soát lại tổ mình đang ở đâu:
| Khía cạnh | Góp ý tiết dạy kiểu cũ | Nghiên cứu bài học |
|---|---|---|
| Ai thiết kế bài | Người dạy tự soạn, tổ góp ý sau | Cả tổ cùng thiết kế, người dạy là người thực hiện |
| Người dự nhìn vào đâu | Giáo viên: lời nói, bảng, thời gian | Học sinh: việc làm, lời nói, sản phẩm |
| Người dự ngồi đâu | Hàng ghế cuối lớp | Hai bên và gần các nhóm, nhìn được mặt học sinh |
| Nội dung thảo luận | Ưu điểm, hạn chế của tiết dạy | Học sinh học thế nào, vướng ở đâu, vì sao |
| Kết quả | Xếp loại tiết dạy | Điều mỗi người mang về lớp mình |
| Cảm giác người dạy | Bị đánh giá | Cùng chịu trách nhiệm với tổ về thiết kế |
Điểm mấu chốt nằm ở dòng đầu: khi cả tổ cùng thiết kế, chỗ hỏng của tiết dạy là chỗ hỏng của thiết kế chung. Người đứng lớp không còn phải tự vệ, và buổi thảo luận chuyển sang câu hỏi đáng giá hơn: học sinh nghĩ gì ở chỗ đó.
Bước 1: chọn vấn đề và cùng thiết kế bài học
Tổ trưởng mở buổi đầu bằng một câu hỏi: học sinh của tổ mình đang vướng điều gì nhiều nhất trong học kỳ này. Với tổ Văn giả định của Trường THCS A, câu trả lời sau mười lăm phút trao đổi là học sinh lớp 7 viết đoạn văn nghị luận thường chỉ nêu ý mà không có lý lẽ, dẫn chứng đi kèm. Đó là vấn đề chung của tổ, không phải của một lớp.
Tiếp theo chọn một bài trong kế hoạch dạy học sắp tới có thể nhắm vào vấn đề ấy, và chọn người dạy minh hoạ theo lịch luân phiên, không phải người "dạy giỏi nhất". Trong một đến hai buổi, cả tổ cùng viết kế hoạch bài dạy: mỗi người đề xuất một hoạt động, tổ chọn, rồi dự đoán trước học sinh sẽ phản ứng thế nào ở từng hoạt động. Phần dự đoán này nên ghi lại thành từng dòng, vì đến buổi thảo luận tổ sẽ so dự đoán với thực tế.
Người dạy minh hoạ có quyền điều chỉnh nhỏ cho hợp lớp của mình, nhưng phải báo lại tổ trước giờ dạy. Bản kế hoạch cuối cùng in cho tất cả người dự, kèm sơ đồ chỗ ngồi các nhóm học sinh.
Bước 2: dạy minh hoạ và quan sát
Phần quan sát quyết định chất lượng buổi thảo luận. Tổ trưởng chia việc trước giờ dạy theo trình tự sau:
- Phân công mỗi người dự theo dõi một nhóm hoặc hai, ba học sinh. Ghi trên sơ đồ lớp tên người dự cạnh nhóm được giao.
- Người dự ngồi hai bên lớp, gần nhóm của mình. Kê ghế trước giờ để không phải di chuyển khi lớp đang học.
- Mỗi người ghi theo ba cột: thời điểm, học sinh làm gì và nói gì, điều mình thắc mắc. Không ghi nhận xét về người dạy.
- Chụp sản phẩm của nhóm nếu được phép, chỉ chụp phiếu, không chụp mặt học sinh.
- Không ai can thiệp trong giờ, kể cả khi thấy nhóm đi sai hướng. Chỗ đi sai là dữ liệu quý nhất.
- Sau tiết, mỗi người dành năm phút tự đọc lại ghi chép và gạch dưới một khoảnh khắc học sinh học được, một khoảnh khắc học sinh vướng.
Nếu tổ có nhiều người hơn số nhóm, hai người cùng theo một nhóm cũng tốt: so ghi chép của hai người về cùng một nhóm cho thấy mỗi người nhìn khác nhau đến mức nào, và tổ học được cách quan sát kỹ hơn.
Bước 3: thảo luận, thứ tự lượt nói và câu nên dùng
Buổi thảo luận nên diễn ra ngay trong ngày, khi ghi chép còn mới. Tổ trưởng điều hành theo thứ tự lượt nói sau, và nhắc các câu nên dùng:
- Người dạy nói trước, khoảng ba phút: điều mình dự định, điều mình thấy khác với dự định. Không tự kiểm điểm.
- Từng người dự kể về nhóm của mình, mỗi người không quá năm phút, bắt đầu bằng sự việc: "Phút mười hai, nhóm 3…". Không mở đầu bằng "tiết dạy của chị có ưu điểm".
- Tổ so với dự đoán ở bước 1: chỗ nào học sinh phản ứng đúng như dự đoán, chỗ nào khác, vì sao.
- Câu nên dùng: "em ấy có vẻ đang nghĩ rằng…", "nhóm này chuyển hướng sau khi…", "nếu đổi câu hỏi thì có thể…".
- Câu nên tránh: "cô nên…", "tiết này chưa đạt…", "học sinh lớp này yếu…". Ba câu này kéo buổi thảo luận về phán xét.
- Tổ trưởng chốt bằng hai ba điều về cách học sinh học, không xếp loại tiết dạy.
Buổi đầu tiên nhiều người vẫn quen miệng nói "ưu điểm, hạn chế". Tổ trưởng không cần ngắt lời, chỉ hỏi lại: "Chị thấy điều đó ở nhóm nào, phút nào?". Sau hai ba chu kỳ, cả tổ sẽ tự nói bằng sự việc.
Bước 4: mang về lớp mình và chọn vòng sau
Buổi thảo luận kết thúc khi mỗi người nói được một điều sẽ thử ở lớp mình trong hai tuần tới. Với tổ Văn giả định, sau tiết minh hoạ, cả tổ thấy học sinh viết được lý lẽ khi có một câu hỏi "vì sao" in ngay dưới ô viết ý, nhưng dẫn chứng vẫn chung chung. Ba người quyết định thử thêm bước học sinh đổi phiếu để bạn hỏi lại "ví dụ đâu", hai người thử cho học sinh chọn dẫn chứng từ một danh sách ngắn trước khi tự tìm.
Ở buổi sinh hoạt sau, mỗi người kể ngắn kết quả thử ở lớp mình, kèm một hai sản phẩm học sinh đã ẩn tên. Đây là lúc tổ thấy rõ nhất giá trị của nghiên cứu bài học: một tiết minh hoạ sinh ra năm cách điều chỉnh ở năm lớp.
Từ kết quả ấy, tổ chọn vấn đề cho chu kỳ tiếp theo. Có khi là đào sâu vấn đề cũ ở bài khác, có khi chuyển sang vấn đề mới. Nhịp hợp lý với trường phổ thông là khoảng một chu kỳ mỗi tháng đến mỗi sáu tuần, xen với các buổi sinh hoạt chuyên môn khác theo kế hoạch của nhà trường.
Mẫu biên bản rút gọn cho một chu kỳ
Biên bản không cần chép lại từng lời. Một trang theo các mục sau là đủ để lưu hồ sơ tổ và để người vắng mặt đọc hiểu:
- Vấn đề của tổ: một câu, ví dụ "học sinh lớp 7 nêu ý nhưng thiếu lý lẽ và dẫn chứng".
- Bài minh hoạ, lớp, người dạy, ngày dạy, danh sách người dự và nhóm mỗi người theo dõi.
- Dự đoán của tổ trước giờ dạy: ba bốn dòng ngắn.
- Điều quan sát được: mỗi nhóm hai ba dòng sự việc, ghi thời điểm.
- Khoảnh khắc học sinh học được và lý do, theo nhận định chung của tổ.
- Chỗ học sinh vướng và giả thuyết vì sao.
- Điều mỗi người sẽ thử ở lớp mình, ghi tên giáo viên và việc cụ thể.
- Vấn đề dự kiến cho chu kỳ sau.
Biên bản không có mục ưu điểm, hạn chế của người dạy, cũng không có xếp loại. Nếu nhà trường yêu cầu đánh giá tiết dạy theo tiêu chí, phần đó làm ở phiếu riêng, tách khỏi biên bản nghiên cứu bài học.
Vướng mắc thường gặp khi tổ mới chuyển sang
Không ai muốn dạy minh hoạ. Dùng lịch luân phiên công bố từ đầu năm và để tổ trưởng hoặc người có kinh nghiệm dạy chu kỳ đầu tiên. Khi mọi người thấy buổi thảo luận không phán xét, việc nhận dạy minh hoạ sẽ dễ hơn.
Người dự vẫn ngồi cuối lớp và ghi về giáo viên. Kê ghế sẵn cạnh từng nhóm và phát phiếu ba cột thay cho sổ dự giờ cũ. Đổi công cụ thì thói quen đổi theo.
Buổi thảo luận lạc sang chuyện học sinh lớp này lười. Tổ trưởng kéo lại bằng câu hỏi về sự việc cụ thể và nhắc rằng tổ đang bàn về thiết kế bài học, thứ tổ có thể thay đổi.
Tổ ghép nhiều môn, không cùng chuyên môn. Chọn vấn đề chung như học sinh ít đặt câu hỏi, làm việc nhóm hình thức. Người khác môn quan sát học sinh rất tốt vì không bị nội dung bài cuốn đi.
Không đủ thời gian cho bốn bước. Gộp bước 1 vào buổi sinh hoạt tổ định kỳ, bước 3 làm ngay sau tiết minh hoạ. Một chu kỳ gọn vẫn tốt hơn nhiều buổi góp ý tiết dạy chỉ để có biên bản.
Tổ trưởng làm gì trong một chu kỳ
Tổ trưởng không phải người giỏi nhất cần chỉ ra cái đúng, mà là người giữ nhịp và giữ không khí. Trước chu kỳ, tổ trưởng chốt lịch bốn bước ngay trong kế hoạch tháng của tổ, đặt phòng, báo ban giám hiệu, nhắc người dạy minh hoạ gửi bản kế hoạch cuối cùng sớm hai ngày.
Trong buổi thiết kế, tổ trưởng là người hỏi nhiều nhất: "học sinh sẽ làm gì ở phút này", "nếu học sinh trả lời sai theo kiểu này thì sao". Trong buổi thảo luận, tổ trưởng nói ít nhất, chỉ điều phối lượt nói, kéo câu chuyện về sự việc khi nó trôi sang phán xét, và giữ đúng giờ để buổi thảo luận không kéo quá một tiết rưỡi.
Sau chu kỳ, tổ trưởng nhắc lại việc mỗi người đã nhận thử ở lớp mình vào đầu buổi sinh hoạt sau. Thiếu bước nhắc này, phần lớn cam kết sẽ trôi đi, và nghiên cứu bài học chỉ còn là một tiết dự giờ đông người.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu bài học có phải là thao giảng không?
Không hẳn. Thao giảng thường do một người chuẩn bị và tổ góp ý tiết dạy. Nghiên cứu bài học do cả tổ cùng thiết kế, người dạy minh hoạ chỉ là người thực hiện, và trọng tâm thảo luận là cách học sinh học chứ không phải đánh giá người dạy.
Một tổ nên làm bao nhiêu chu kỳ nghiên cứu bài học mỗi năm?
Tuỳ kế hoạch của trường, nhưng khoảng một chu kỳ mỗi tháng đến mỗi sáu tuần là nhịp nhiều tổ duy trì được. Ít chu kỳ mà làm kỹ, có bước áp dụng vào lớp từng người, tốt hơn nhiều chu kỳ làm cho đủ biên bản.
Người dạy minh hoạ có bị xếp loại tiết dạy không?
Trong nghiên cứu bài học thì không nên xếp loại, vì thiết kế là của cả tổ. Nếu nhà trường cần đánh giá giáo viên theo tiêu chí, nên làm ở một tiết khác hoặc một phiếu riêng để không làm hỏng tinh thần thảo luận.
Có cần mời người ngoài tổ đến dự tiết minh hoạ không?
Không bắt buộc. Mời thêm ban giám hiệu hoặc tổ khác có thể hữu ích khi tổ đã quen cách làm. Ở chu kỳ đầu, giữ trong tổ để mọi người nói thoải mái và tập quan sát học sinh trước.
Làm sao để buổi thảo luận không biến thành khen chê người dạy?
Quy định mỗi người mở lời bằng một sự việc có thời điểm và nhóm cụ thể, tổ trưởng nhắc lại khi ai đó nói "ưu điểm, hạn chế". Biên bản cũng bỏ hẳn mục ưu điểm, hạn chế để không ai phải tìm lời khen chê.
Tổ nhỏ chỉ ba bốn người có làm nghiên cứu bài học được không?
Được. Mỗi người theo dõi một nhóm, buổi thảo luận còn gọn hơn. Tổ nhỏ có thể ghép với tổ khác cùng trường ở bước quan sát để có thêm người dự, nhưng vẫn giữ việc thiết kế trong tổ.