Rút kinh nghiệm sau tiết dạy chỉ cần năm dòng viết trong năm phút: mục tiêu đạt đến đâu kèm bằng chứng, điều học sinh làm tốt, chỗ học sinh vướng, điều sẽ đổi khi dạy lại, và việc cần làm ngay ở tiết sau. Viết ngắn mà đều đặn có giá trị hơn nhiều so với một trang dài viết cho có trong hồ sơ.
Bài này đưa ra mẫu năm dòng, hai ví dụ đã điền cho một tiết Toán lớp 10 và một tiết Văn lớp 7 (tiết giả định), cách lấy dữ liệu nhanh bằng phiếu ra cửa trong hai phút cuối giờ, cách viết rút kinh nghiệm dài hơn cho tiết thao giảng, cách dùng lại ghi chép khi dạy lại bài năm sau, và những lỗi khiến phần rút kinh nghiệm thành thủ tục.
Rút kinh nghiệm để làm gì, ghi vào đâu
Nhiều mẫu kế hoạch bài dạy có một mục cuối để ghi điều chỉnh sau tiết dạy. Trên thực tế, mục này thường bỏ trống hoặc ghi một câu chung như "học sinh nắm được bài". Lý do đơn giản: đến lúc nộp hồ sơ, giáo viên không còn nhớ tiết hôm ấy ra sao. Muốn mục này có ích, phải ghi ngay sau tiết, khi còn nhớ học sinh nói gì.
Rút kinh nghiệm phục vụ ba việc. Thứ nhất, điều chỉnh tiết kế tiếp của cùng lớp: học sinh còn vướng chỗ nào thì đầu tiết sau phải xử lý. Thứ hai, sửa kế hoạch bài dạy cho lần dạy lại ở lớp song song hoặc năm sau. Thứ ba, tích luỹ dữ liệu thật cho những việc lớn hơn như sinh hoạt chuyên môn, viết biện pháp, chuẩn bị thao giảng.
Ghi ở đâu không quan trọng bằng ghi ở một chỗ cố định. Có người ghi bằng bút màu ngay trên bản kế hoạch in, có người dùng một cuốn sổ riêng chia theo lớp, có người ghi ở mặt sau tờ phiếu học tập mẫu. Chọn một chỗ, giữ nó suốt năm học.
Mẫu năm dòng
Mỗi dòng một đến hai câu. Nếu một dòng không có gì để viết, ghi "không có" chứ đừng bỏ trống, để sau này biết bạn đã nghĩ đến nó.
- Mục tiêu đạt đến đâu, bằng chứng là gì. Ví dụ "khoảng hai phần ba lớp làm đúng câu cuối phiếu ra cửa". Không viết "học sinh nắm được bài".
- Điều học sinh làm tốt và vì sao. Ghi rõ hoạt động hoặc câu hỏi tạo ra điều đó để giữ lại.
- Chỗ học sinh vướng. Ghi lỗi sai cụ thể, câu hỏi học sinh đặt ra, hoặc hoạt động bị lố giờ.
- Điều sẽ đổi khi dạy lại bài này. Một thay đổi cụ thể trong kế hoạch, không phải lời hứa chung.
- Việc cần làm ngay ở tiết sau của lớp này. Ví dụ năm phút đầu chữa lại lỗi xét dấu, gọi lại nhóm chưa trình bày.
Năm dòng này nối với nhau: dòng một cho biết tiết học đi đến đâu, dòng hai và ba giải thích vì sao, dòng bốn phục vụ năm sau, dòng năm phục vụ tuần này. Thiếu dòng năm, bạn có ghi chép đẹp nhưng học sinh lớp này không được lợi gì.
Hai ví dụ đã điền
Tiết giả định thứ nhất: thầy Minh dạy Toán lớp 10, bài "Biểu diễn miền nghiệm của bất phương trình bậc nhất hai ẩn". Tiết giả định thứ hai: cô Hạnh dạy Văn lớp 7, bài "Viết đoạn văn nêu ý kiến về một thói quen". Tên bài đặt ra để minh hoạ.
| Dòng | Thầy Minh, Toán 10 | Cô Hạnh, Văn 7 |
|---|---|---|
| Mục tiêu và bằng chứng | Phiếu ra cửa: 26 trên 40 em gạch đúng miền nghiệm | Khoảng nửa lớp viết đoạn có ý kiến và một lý lẽ; ít đoạn có dẫn chứng |
| Điều làm tốt | Thử điểm gốc toạ độ giúp học sinh xác định nhanh miền | Câu hỏi "bạn có đồng ý không, vì sao" làm các nhóm tranh luận thật |
| Chỗ vướng | Đường thẳng qua gốc toạ độ thì học sinh vẫn thử điểm gốc, ra sai | Học sinh lấy dẫn chứng chung chung, kiểu "nhiều người cho rằng" |
| Đổi khi dạy lại | Thêm một ví dụ đường thẳng qua gốc ngay trong phần hình thành kiến thức | Phát sẵn ba tình huống đời thường để học sinh chọn làm dẫn chứng |
| Việc ngay tiết sau | Năm phút đầu: hai bài có đường qua gốc, học sinh tự chọn điểm thử | Trả đoạn văn, mỗi em gạch dưới câu dẫn chứng của mình và viết lại một câu |
Để ý dòng một của thầy Minh có con số, của cô Hạnh chỉ là ước lượng. Cả hai đều dùng được. Điều quan trọng là có căn cứ, không phải cảm giác chung về không khí lớp.
Phiếu ra cửa: lấy dữ liệu cho dòng một trong hai phút
Phiếu ra cửa là mẩu giấy nhỏ học sinh làm trong hai ba phút cuối tiết, nộp khi ra khỏi lớp. Không chấm điểm, không ghi tên nếu bạn chỉ cần biết tỉ lệ cả lớp. Một số mẫu câu hỏi:
- Một bài tập ngắn đúng trọng tâm, ví dụ "gạch miền nghiệm của bất phương trình x cộng y nhỏ hơn hai".
- "Viết lại bằng lời của em điều quan trọng nhất học hôm nay trong một câu."
- "Câu nào sau đây đúng, câu nào sai?" với hai câu có một câu chứa lỗi hay gặp.
- "Phần nào hôm nay em còn chưa chắc?" để học sinh tự khoanh.
- "Nếu giải thích cho bạn vắng mặt, em sẽ nói gì đầu tiên?"
- Thang tự đánh giá ba mức: em làm được một mình, em làm được khi có gợi ý, em chưa làm được.
Đọc phiếu ra cửa mất chừng năm phút với lớp bốn mươi em nếu chỉ chia thành hai chồng đúng và chưa đúng. Đếm chồng là có ngay số cho dòng một, nhìn qua chồng chưa đúng là thấy lỗi phổ biến cho dòng ba. Phiếu không dùng để xếp hạng hay đọc tên học sinh trước lớp.
Rút kinh nghiệm sau tiết thao giảng: bản dài hơn
Sau tiết thao giảng, ngoài năm dòng của riêng mình, bạn còn có góp ý của tổ. Bản rút kinh nghiệm lúc này nên dài khoảng một trang, gồm ba phần. Phần đầu là năm dòng như mọi tiết. Phần hai liệt kê góp ý của tổ đã được phân loại: sự việc về học sinh, đề xuất cách làm, nhận xét phong cách. Phần ba là một điều bạn chọn sửa, kèm cách đo và thời hạn.
Điều nên tránh là chép nguyên biên bản buổi góp ý vào phần rút kinh nghiệm. Biên bản là lời người khác, rút kinh nghiệm là kết luận của bạn sau khi đã nghe. Cũng tránh liệt kê mười điều sẽ sửa; người đọc hồ sơ sẽ thấy ngay đó là danh sách viết cho đủ.
Một tháng sau tiết thao giảng, mở lại trang này, ghi thêm một dòng: điều đã chọn sửa đã làm được đến đâu, căn cứ là gì. Dòng bổ sung này thường là phần có giá trị nhất khi bạn chuẩn bị thao giảng lần sau hoặc viết biện pháp cho hội thi.
Dùng lại ghi chép, không để nó nằm im trong sổ
Trước khi dạy lại bài ở lớp song song. Đọc dòng bốn của lớp đã dạy trước, sửa kế hoạch ngay. Thầy Minh dạy lớp 10A trước 10B một ngày, nên ví dụ đường thẳng qua gốc đã có mặt ở 10B.
Đầu học kỳ hoặc năm học sau. Khi chuẩn bị kế hoạch dạy học, gom các dòng bốn của cả học kỳ, xem bài nào cần sửa lớn. Năm thứ hai đi dạy nhẹ hẳn nhờ có sẵn những dòng này.
Khi sinh hoạt tổ chuyên môn. Mang theo ba bốn dòng ba về cùng một chủ đề. Chúng là dữ liệu thật để tổ chọn vấn đề chung.
Khi chuẩn bị thao giảng hoặc viết biện pháp. Đọc lại dòng một của nhiều tiết để thấy xu hướng: lỗi nào lặp lại, mục tiêu nào hay hụt. Đây là phần thực trạng có sẵn mà không phải khảo sát lại.
Cuối mỗi tháng, đọc lướt mười lăm phút. Tìm một điều bạn làm tốt lặp lại nhiều lần. Rút kinh nghiệm không chỉ để tìm lỗi; biết mình mạnh ở đâu giúp bạn giữ được nó.
Lỗi khiến phần rút kinh nghiệm thành thủ tục
Khi kiểm tra hồ sơ chuyên môn, phần điều chỉnh sau tiết dạy hay bị nhắc vì những lý do dưới đây:
| Biểu hiện | Vì sao không có ích | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Câu giống nhau ở mọi tiết: học sinh nắm được bài | Không cho biết gì về tiết đó | Dòng một luôn có bằng chứng: phiếu, sản phẩm, câu trả lời |
| Viết dồn vào cuối tháng | Không còn nhớ chi tiết, toàn đoán | Viết trong năm phút ngay sau tiết, trước khi sang lớp khác |
| Chỉ ghi lỗi của học sinh | Không thấy phần thiết kế cần đổi | Mỗi chỗ vướng ghi kèm hoạt động hay câu hỏi gây ra nó |
| Đổ lỗi cho lớp ồn, học sinh lười | Không có gì để sửa trong tay giáo viên | Hỏi: mình đổi điều gì thì lớp phản ứng khác |
| Ghi tên học sinh chưa đạt | Lộ thông tin, dễ thành định kiến | Ghi theo nhóm lỗi, không ghi tên |
| Không có dòng việc ngay tiết sau | Lớp hiện tại không được lợi | Luôn có một việc cụ thể cho năm phút đầu tiết sau |
Khi tiết dạy hỏng hẳn: viết gì cho có ích
Sẽ có những tiết đi chệch hoàn toàn: lớp vừa sinh hoạt xong còn ồn, thí nghiệm không ra kết quả, hoặc học sinh hiểu nhầm câu hỏi chính từ đầu. Những tiết này dễ khiến giáo viên muốn bỏ qua phần rút kinh nghiệm cho nhẹ lòng. Thật ra đây lại là tiết đáng ghi nhất, vì nó cho thấy giới hạn của bản kế hoạch.
Viết năm dòng như bình thường, nhưng dòng ba tách thành hai phần: điều nằm ngoài tầm tay (lịch sinh hoạt, thiết bị hỏng) và điều nằm trong thiết kế bài (câu hỏi gây hiểu nhầm, nhiệm vụ quá dài). Chỉ phần thứ hai mới chuyển sang dòng bốn. Phần thứ nhất ghi một lần để sau này nhớ, ví dụ không xếp tiết thí nghiệm ngay sau giờ thể dục.
Dòng năm của tiết hỏng thường là dạy lại một phần ở tiết sau. Ghi rõ phần nào, mấy phút, để lớp không bị hụt kiến thức chỉ vì một buổi không thuận.
Câu hỏi thường gặp
Rút kinh nghiệm sau tiết dạy có bắt buộc ghi vào kế hoạch bài dạy không?
Tuỳ yêu cầu hồ sơ của nhà trường và tổ chuyên môn. Nhiều nơi để một mục điều chỉnh sau tiết dạy trong kế hoạch bài dạy. Dù có bắt buộc hay không, ghi ngắn ngay sau tiết vẫn là cách tốt nhất để cải tiến bài dạy.
Mỗi tiết đều phải viết năm dòng thì có quá tải không?
Năm dòng mất khoảng năm phút. Nếu dạy nhiều tiết một ngày, bạn có thể viết đủ cho một lớp mỗi khối và chỉ ghi dòng năm cho các lớp còn lại. Quan trọng là đều đặn, không cần đầy đủ mọi tiết.
Phiếu ra cửa có cần ghi tên học sinh không?
Không cần nếu bạn chỉ muốn biết tỉ lệ cả lớp hiểu bài. Khi cần hỗ trợ từng em, có thể cho ghi tên nhưng phiếu chỉ để giáo viên đọc, không đọc tên hay công bố kết quả trước lớp.
Rút kinh nghiệm khác gì nhận xét học sinh?
Rút kinh nghiệm là giáo viên nhìn lại cách dạy của mình qua kết quả học tập của học sinh. Nhận xét học sinh là đánh giá quá trình học của từng em. Hai việc dùng chung dữ liệu nhưng mục đích và người đọc khác nhau.
Có nên chia sẻ ghi chép rút kinh nghiệm với đồng nghiệp không?
Nên chia sẻ những dòng về chỗ học sinh vướng và điều sẽ đổi khi dạy lại, nhất là với người dạy cùng khối. Đồng nghiệp dạy bài đó sau bạn vài ngày sẽ tránh được đúng lỗi bạn vừa gặp.
Tiết dạy suôn sẻ thì rút kinh nghiệm gì?
Vẫn ghi dòng một và dòng hai để biết điều gì làm tiết học tốt. Tiết suôn sẻ thường cho bạn những cách làm đáng giữ lại, và thiếu ghi chép thì năm sau rất dễ quên đúng chi tiết đã làm nên thành công.