Sơ đồ tư duy có ích nhất khi chính học sinh phải chọn ý, xếp nhánh và nối các ý với nhau; nếu giáo viên vẽ sẵn rồi học sinh chép lại, nó chỉ là một cách trình bày bảng khác. Bốn thời điểm hợp để cho học sinh tự vẽ là: ôn tập cuối chủ đề, tóm tắt một văn bản dài, lập dàn ý trước khi viết, và tổng hợp sau một hoạt động nhóm.
Nhiều tiết dự giờ có sơ đồ tư duy rất đẹp, nhiều màu, nhưng khi hỏi học sinh vì sao nhánh này nằm cạnh nhánh kia thì em không trả lời được. Bài dưới đây tập trung vào phần sư phạm: chọn đúng lúc, hướng dẫn từng bước cho lớp chưa quen, rubric bốn tiêu chí để chấm phần tư duy chứ không chấm phần tô màu, và ví dụ cho Ngữ văn, Địa lý, Toán.
Bốn thời điểm hợp và ba thời điểm không hợp
Trước khi đưa sơ đồ tư duy vào kế hoạch bài dạy, đối chiếu với danh sách dưới đây.
- Hợp: ôn tập cuối chủ đề. Học sinh đã có đủ kiến thức rời rạc, sơ đồ giúp nối chúng lại. Đây là lúc dùng hiệu quả nhất.
- Hợp: tóm tắt văn bản dài. Truyện, bài đọc lịch sử, văn bản thông tin có nhiều phần; nhánh chính là phần, nhánh phụ là ý.
- Hợp: lập dàn ý trước khi viết. Bài văn nghị luận, bài thuyết trình, báo cáo dự án; sơ đồ giúp thấy ngay luận điểm nào thiếu dẫn chứng.
- Hợp: tổng hợp sau hoạt động nhóm. Các nhóm đã tìm được nhiều ý, sơ đồ giúp xếp loại và thấy quan hệ.
- Không hợp: giới thiệu kiến thức hoàn toàn mới. Học sinh chưa biết gì thì không có gì để xếp, sơ đồ thành bản chép của giáo viên.
- Không hợp: kiến thức tuyến tính theo bước. Quy trình thí nghiệm, các bước giải phương trình nên dùng sơ đồ khối hoặc danh sách đánh số.
- Không hợp: khi thời gian dưới mười phút. Học sinh dành hết thời gian vẽ khung và tô màu, không kịp nghĩ.
Nguyên tắc chung: sơ đồ tư duy là công cụ sắp xếp, nên chỉ dùng khi đã có thứ để sắp xếp. Nếu thấy mình đang dùng nó để thay thế lời giảng, đó là dấu hiệu nên chọn cách khác.
Năm bước hướng dẫn lớp chưa quen tự vẽ
Lần đầu bảo học sinh "vẽ sơ đồ tư duy bài hôm nay", kết quả thường là một vòng tròn giữa với mười nhánh mọc ra, mỗi nhánh một câu dài. Năm bước sau giúp lớp đi từ chép đến tự làm qua ba bốn lần dùng.
- Làm mẫu có nói to suy nghĩ. Giáo viên vẽ một sơ đồ nhỏ trên bảng và nói lý do mỗi quyết định: "Thầy để ba nhánh chính vì bài có ba phần, nhánh này thầy chỉ ghi hai chữ vì đó là từ khoá."
- Cho khung, học sinh điền nhánh phụ. Lần thứ hai, giáo viên vẽ sẵn trung tâm và nhánh chính, học sinh tự thêm nhánh phụ. Em chỉ phải quyết định ý nào thuộc nhánh nào.
- Cho trung tâm, học sinh tự chia nhánh chính. Lần thứ ba, chỉ có chủ đề ở giữa. Trước khi vẽ, em ghi ra nháp các ý rồi gom nhóm. Bước gom nhóm này là phần tư duy quan trọng nhất.
- Thêm đường nối ngang. Khi lớp đã quen, yêu cầu ít nhất một đường nối giữa hai nhánh khác nhau, ghi một từ trên đường nối để nói quan hệ (gây ra, trái với, ví dụ của).
- Tự vẽ trọn và giải thích. Học sinh vẽ độc lập, sau đó giải thích sơ đồ cho bạn bên cạnh trong một phút. Không giải thích được nhánh nào nghĩa là chưa hiểu nhánh đó.
Năm bước này không nhất thiết làm trong năm tiết liên tiếp. Thường trải trong một học kỳ, mỗi lần dùng nâng một bậc. Ghi chú trong sổ tay xem lớp nào đang ở bước nào để lần sau không phải bắt đầu lại từ đầu.
Rubric bốn tiêu chí: chấm phần tư duy, không chấm phần tô màu
Rubric dưới đây dùng để nhận xét hoặc cho điểm thường xuyên. Không có tiêu chí về màu sắc hay hình vẽ, vì đó không phải mục tiêu của môn học.
| Tiêu chí | Mức 1: cần cố gắng | Mức 2: đạt | Mức 3: tốt |
|---|---|---|---|
| Chọn ý | Thiếu ý chính hoặc chép nguyên câu dài | Đủ ý chính, có vài câu dài | Đủ ý chính, mỗi nhánh là từ khoá ngắn |
| Phân nhánh | Ý chính và ý phụ lẫn lộn cùng cấp | Phân cấp đúng phần lớn | Phân cấp đúng, nhánh chính phản ánh cấu trúc bài |
| Liên kết | Không có đường nối giữa các nhánh | Có đường nối nhưng chưa ghi quan hệ | Có đường nối ghi rõ quan hệ, đúng nội dung |
| Giải thích | Không giải thích được sơ đồ | Giải thích được khi có gợi ý | Tự giải thích mạch lạc trong một phút |
Với học sinh tiểu học, bỏ tiêu chí liên kết, chỉ giữ ba tiêu chí còn lại. Khi trả nhận xét, ghi một câu cụ thể ở tiêu chí thấp nhất, ví dụ "nhánh Khí hậu và nhánh Nông nghiệp có liên quan, em thử nối và ghi quan hệ", thay vì chỉ khoanh mức.
Ví dụ ba môn: chủ đề, nhánh chính và đường nối mong đợi
Ba ví dụ giả định cho thấy cùng một kỹ thuật nhưng mỗi môn yêu cầu cấu trúc nhánh khác nhau.
| Môn và tình huống giả định | Trung tâm | Nhánh chính gợi ý | Đường nối mong đợi |
|---|---|---|---|
| Cô Hạnh, Ngữ văn lớp 7, lập dàn ý bài văn nêu cảm nghĩ về một người thân | Người thân em chọn | Ngoại hình, việc làm, kỷ niệm, cảm nghĩ | Một kỷ niệm nối với một nét tính cách, ghi "cho thấy" |
| Thầy Hùng, Địa lý lớp 9, ôn tập chủ đề giả định về một vùng kinh tế | Tên vùng giả định | Vị trí, tự nhiên, dân cư, kinh tế | Khí hậu nối với cây trồng chính, ghi "quyết định" |
| Thầy Minh, Toán lớp 10, ôn tập chương hàm số | Hàm số | Định nghĩa, tập xác định, sự biến thiên, đồ thị, ứng dụng | Dấu hệ số nối với hình dạng đồ thị, ghi "quyết định chiều" |
Môn Toán là nơi sơ đồ tư duy dễ bị lạm dụng nhất: học sinh chép công thức vào nhánh mà không hiểu quan hệ. Với Toán, đòi hỏi mỗi nhánh có một ví dụ nhỏ tự đặt sẽ có ích hơn tô màu.
Lỗi khiến sơ đồ chỉ đẹp mà rỗng
Chấm theo độ đẹp. Khi điểm phụ thuộc màu sắc, hình minh hoạ, học sinh dành phần lớn thời gian trang trí. Em vẽ giỏi được điểm cao dù phân nhánh sai. Bỏ hẳn tiêu chí thẩm mỹ khỏi rubric môn học.
Giao vẽ ở nhà rồi chấm. Sơ đồ vẽ ở nhà có khi là của anh chị, của phụ huynh hoặc chép mạng. Nếu giao ở nhà, cho em giải thích sơ đồ trên lớp một phút; không giải thích được thì không tính.
Nhánh là cả câu dài. Sơ đồ biến thành bài viết bị cắt vụn. Quy định mỗi nhánh tối đa năm chữ, buộc em phải chọn từ khoá.
Mọi nhánh cùng cấp. Mười nhánh mọc thẳng từ trung tâm cho thấy em chưa gom nhóm. Yêu cầu không quá năm nhánh chính, phần còn lại phải là nhánh phụ.
Giáo viên chiếu sơ đồ hoàn chỉnh ngay đầu. Học sinh chép lại và không còn gì để nghĩ. Nếu muốn có sơ đồ chuẩn, đưa ra sau khi học sinh đã tự vẽ, để em so sánh và tự sửa.
Dùng phần mềm vẽ trên lớp đông. Mất thời gian khởi động máy, chỉ vài em được thao tác. Giấy và bút vẫn nhanh nhất cho lớp 40 em.
Sơ đồ tư duy nhóm trên giấy khổ lớn
Ngoài sơ đồ cá nhân trong vở, có thể cho nhóm bốn đến sáu em cùng vẽ một sơ đồ trên giấy khổ lớn. Cách này hợp với ôn tập chủ đề rộng, khi mỗi em nhớ một phần khác nhau. Để tránh cảnh một em vẽ, các em khác nhìn, chia việc từ đầu: mỗi em phụ trách một nhánh chính, dùng một màu bút riêng, và cả nhóm cùng quyết định các đường nối giữa nhánh.
Trình tự gợi ý trong khoảng mười lăm phút: hai phút mỗi em ghi ra nháp các ý mình nhớ; ba phút cả nhóm gom ý thành nhánh chính và phân ai phụ trách nhánh nào; bảy phút mỗi em vẽ nhánh của mình; ba phút cả nhóm vẽ đường nối và chọn người trình bày. Giáo viên đi quanh lớp, dừng ở nhóm nào có nhánh trống để hỏi một câu gợi mở.
Khi trình bày, không cho nhóm đọc lại toàn bộ sơ đồ. Yêu cầu chỉ nói về một đường nối mà nhóm thấy thú vị nhất, vì sao hai nhánh ấy liên quan. Phần trình bày ngắn lại còn một phút mỗi nhóm, và lớp được nghe đúng phần thể hiện tư duy. Sơ đồ treo trên tường lớp đến hết chủ đề cũng là tài liệu ôn tập tốt cho tiết kiểm tra.
Ghi sơ đồ tư duy vào kế hoạch bài dạy cho rõ
Trong khung kế hoạch bài dạy theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo, mỗi hoạt động có mục tiêu, nội dung, sản phẩm và cách tổ chức. Khi hoạt động dùng sơ đồ tư duy, phần sản phẩm nên ghi cụ thể: "sơ đồ tư duy cá nhân, ba đến năm nhánh chính, có ít nhất một đường nối ghi quan hệ", thay vì chỉ ghi "sơ đồ tư duy". Ghi cụ thể giúp chính giáo viên biết cuối hoạt động cần nhìn vào đâu để đánh giá.
Phần tổ chức ghi rõ bước học sinh đang ở: có khung sẵn hay tự chia nhánh, vẽ cá nhân hay nhóm, thời gian bao nhiêu phút. Đính kèm rubric ở phụ lục nếu dùng để đánh giá. Nếu có sơ đồ mẫu của giáo viên, ghi rõ là đưa ra sau khi học sinh vẽ xong để đối chiếu.
Người dự giờ thường hỏi một câu: sơ đồ này giúp học sinh đạt mục tiêu nào của bài. Câu trả lời tốt là chỉ ra một mục tiêu cụ thể, chẳng hạn "hệ thống hoá các yếu tố tự nhiên ảnh hưởng đến kinh tế vùng". Nếu không nối được sơ đồ với mục tiêu nào, có lẽ hoạt động ấy nên đổi sang hình thức khác.
Câu hỏi thường gặp
Sơ đồ tư duy nên dùng ở phần nào của kế hoạch bài dạy?
Hợp nhất ở hoạt động luyện tập hoặc ôn tập cuối chủ đề, khi học sinh đã có kiến thức để sắp xếp. Cũng dùng tốt trong bài viết để lập dàn ý trước khi viết đoạn.
Học sinh tiểu học vẽ sơ đồ tư duy được không?
Được, với khung có sẵn trung tâm và nhánh chính, các em điền nhánh phụ bằng từ hoặc hình vẽ nhỏ. Nên bỏ yêu cầu đường nối ngang và chỉ chấm ba tiêu chí chọn ý, phân nhánh, giải thích.
Có nên chấm điểm sơ đồ tư duy không?
Có thể dùng như một sản phẩm đánh giá thường xuyên, chấm theo rubric chọn ý, phân nhánh, liên kết và giải thích. Không chấm màu sắc, hình vẽ, vì đó không phải năng lực môn học cần đánh giá.
Một sơ đồ tư duy cần bao nhiêu nhánh chính?
Thường ba đến năm nhánh chính là vừa, tương ứng với cấu trúc của bài hoặc chủ đề. Nhiều hơn năm nhánh chính thường là dấu hiệu học sinh chưa gom nhóm các ý nhỏ lại.
Sơ đồ tư duy khác sơ đồ khối như thế nào?
Sơ đồ tư duy toả ra từ một trung tâm, hợp với kiến thức có nhiều mặt liên quan nhau. Sơ đồ khối đi theo trình tự từ bước này sang bước kia, hợp với quy trình, thuật toán và các bước thí nghiệm.