Hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo phân tích, đánh giá một bài dạy theo ba nhóm tiêu chí: kế hoạch và tài liệu dạy học, tổ chức hoạt động học cho học sinh, và hoạt động của học sinh. Khung này được đưa ra trong phụ lục kèm Công văn 5512 năm 2020, cùng với khung kế hoạch bài dạy mà nhiều giáo viên đã quen. Điểm đáng chú ý là một phần ba số tiêu chí nói thẳng về học sinh, và phần còn lại cũng xoay quanh việc học sinh làm gì.
Bài này diễn đạt lại ba nhóm tiêu chí bằng lời dễ dùng, biến chúng thành câu hỏi để bạn tự soi kế hoạch trước giờ dạy, đưa một ví dụ phân tích một hoạt động giả định của thầy Minh dạy Toán lớp 10, một rubric ba mức để tự chấm, và những cách hiểu sai hay gặp. Khi cần đối chiếu nguyên văn để làm phiếu chính thức, bạn dùng văn bản gốc mà nhà trường đang áp dụng.
Ba nhóm tiêu chí, diễn đạt lại thành câu hỏi
Mỗi nhóm có vài tiêu chí. Bảng dưới diễn đạt lại ý chính và chuyển thành câu hỏi người dự giờ, cũng như chính người dạy, có thể tự đặt:
| Nhóm | Ý chính của các tiêu chí | Câu hỏi để soi |
|---|---|---|
| Kế hoạch và tài liệu dạy học | Chuỗi hoạt động hợp với mục tiêu; mỗi nhiệm vụ rõ mục tiêu, nội dung, cách làm, sản phẩm; thiết bị và học liệu phù hợp; có phương án kiểm tra trong quá trình | Đọc kế hoạch, người khác có biết học sinh sẽ làm gì và nộp gì ở mỗi hoạt động không? |
| Tổ chức hoạt động học | Cách chuyển giao nhiệm vụ hấp dẫn, dễ hiểu; giáo viên quan sát và phát hiện khó khăn kịp thời; hỗ trợ, khuyến khích hợp tác; tổng hợp, đánh giá kết quả và thảo luận của học sinh | Trong giờ, giáo viên đang làm gì khi học sinh làm việc, và có xử lý được chỗ học sinh vướng không? |
| Hoạt động của học sinh | Tất cả học sinh tiếp nhận và sẵn sàng làm nhiệm vụ; tích cực, chủ động, hợp tác; tham gia trình bày, thảo luận; kết quả đúng và phù hợp | Bao nhiêu học sinh thật sự làm, nói, và sản phẩm của các em đúng đến đâu? |
Nhìn cả ba cột, bạn thấy một mạch: kế hoạch rõ thì giáo viên mới tổ chức được, tổ chức tốt thì học sinh mới hoạt động thật, và hoạt động của học sinh là bằng chứng cuối cùng cho cả hai nhóm trước. Một tiết có kế hoạch đẹp mà học sinh ngồi nghe thì vẫn không đạt ở nhóm quan trọng nhất.
Nhóm một: tự soi kế hoạch bài dạy trước khi in
Kế hoạch là phần duy nhất bạn kiểm soát hoàn toàn trước giờ dạy. Trước khi in, đọc lại từng hoạt động và trả lời các câu sau. Câu nào trả lời "không chắc" là chỗ cần viết lại:
- Mỗi hoạt động có một mục tiêu riêng nối được với mục tiêu chung của bài không, hay có hoạt động chỉ để "cho vui"?
- Nhiệm vụ giao cho học sinh có viết được thành một câu bắt đầu bằng động từ không: đọc, tính, so sánh, viết, đo, trình bày?
- Sản phẩm của từng hoạt động là gì: phiếu điền xong, câu trả lời miệng, đoạn văn, bảng số liệu, mô hình?
- Đồ dùng, phiếu, thiết bị có phục vụ đúng nhiệm vụ không, hay có trang trình chiếu chỉ để trang trí?
- Bạn sẽ kiểm tra học sinh đạt hay chưa bằng cách nào ngay trong giờ: hỏi nhanh, nhìn phiếu, phiếu ra cửa?
- Thời gian từng hoạt động cộng lại có vừa 45 phút, và có hoạt động nào sẵn sàng cắt nếu thiếu giờ?
Một mẹo nhanh: đưa kế hoạch cho một đồng nghiệp khác môn đọc trong năm phút rồi hỏi họ "học sinh làm gì ở hoạt động hai". Nếu họ trả lời được, nhóm một của bạn đã ổn.
Nhóm hai: bốn bước tổ chức một hoạt động
Hướng dẫn hiện hành mô tả mỗi hoạt động học được tổ chức qua bốn bước. Người dự giờ thường nhìn vào đây để đánh giá nhóm tiêu chí tổ chức:
- Chuyển giao nhiệm vụ. Giáo viên giao việc rõ: làm gì, làm một mình hay theo nhóm, trong bao lâu, nộp gì. Kiểm tra bằng cách nhờ một học sinh nhắc lại nhiệm vụ.
- Thực hiện nhiệm vụ. Học sinh làm việc, giáo viên đi quanh lớp quan sát, ghi lại khó khăn phổ biến, gợi ý cho nhóm vướng mà không làm hộ.
- Báo cáo, thảo luận. Một vài học sinh hoặc nhóm trình bày, các bạn khác hỏi lại, bổ sung, phản biện. Giáo viên chọn nhóm trình bày có chủ đích, không chỉ chọn nhóm làm đúng.
- Kết luận, nhận định. Giáo viên chốt kiến thức, nhận xét quá trình và sản phẩm, chỉ ra lỗi phổ biến vừa thấy khi đi quanh lớp.
Chỗ người dự hay góp ý nhất là bước hai: giáo viên đứng ở bục chờ học sinh làm xong, hoặc đi quanh lớp nhưng chỉ nhắc "nhanh lên các em". Bước này là lúc giáo viên thu thập dữ liệu cho bước bốn. Nếu không quan sát thì phần kết luận chỉ là đọc lại đáp án đã soạn sẵn.
Nhóm ba: kiểm "tất cả học sinh" bằng cách nào
Nhìn vào chữ "tất cả". Tiêu chí về tiếp nhận nhiệm vụ nói đến tất cả học sinh trong lớp, không phải những em giơ tay. Người dự sẽ đếm số em đã cầm bút sau một phút giao việc, và bạn cũng nên tự đếm ở buổi dạy thử.
Thiết kế để ai cũng phải có sản phẩm. Cho mỗi em viết một dòng cá nhân trước khi thảo luận nhóm. Như vậy em ít nói nhất vẫn có thứ để đóng góp, và bạn nhìn phiếu là biết em đó hiểu đến đâu.
Gọi trình bày theo cách không chọn sẵn người giỏi. Gọi theo vai trò đã phân trong nhóm, hoặc gọi nhóm có câu trả lời khác nhau để cả lớp so sánh. Lớp có cơ hội thảo luận thật thay vì nghe một đáp án đúng.
Coi lỗi sai là dữ liệu. Tiêu chí về kết quả nói đến mức độ đúng của sản phẩm, nhưng một tiết mà sản phẩm nào cũng đúng ngay từ đầu thường là nhiệm vụ quá dễ. Lỗi sai được phát hiện và sửa trong giờ là dấu hiệu học tốt.
Không công khai so sánh học sinh. Khi nhận xét sản phẩm, nói về lời giải, không nói về người làm. Không đọc tên em làm sai trước lớp và không xếp hạng nhóm.
Ví dụ phân tích một hoạt động giả định theo ba nhóm
Thầy Minh dạy Toán lớp 10, hoạt động luyện tập trong bài giả định "Ứng dụng hệ bất phương trình vào bài toán sản xuất". Kế hoạch ghi: nhóm bốn em, mười hai phút, giải một bài toán hai loại sản phẩm, nộp phiếu có hệ bất phương trình, hình vẽ miền nghiệm và kết luận phương án lãi nhất.
Nhóm một. Mục tiêu và sản phẩm rõ. Điểm cần xem lại: phiếu không có chỗ để học sinh giải thích vì sao chọn đỉnh nào của miền nghiệm, nên giáo viên khó biết học sinh hiểu hay chỉ tính.
Nhóm hai. Thầy giao việc bằng phiếu và nhắc lại thời gian. Trong lúc nhóm làm, thầy đi quanh và phát hiện ba nhóm quên điều kiện số sản phẩm không âm, nhưng thầy nhắc riêng từng nhóm thay vì dừng cả lớp ba mươi giây để nhắc chung. Phần kết luận thầy chốt bằng lời giải đúng mà không dùng lỗi vừa phát hiện.
Nhóm ba. Mười trên mười nhóm có sản phẩm, bảy nhóm ra kết quả đúng. Ở hai nhóm người dự theo dõi, mỗi nhóm có một em chỉ ngồi nhìn. Phần trình bày có hai nhóm, đều là nhóm làm đúng, nên lớp không có dịp tranh luận.
Từ phân tích này, góp ý có ích gồm ba điều: thêm một dòng "vì sao chọn phương án này" vào phiếu, dùng lỗi quên điều kiện không âm làm nội dung kết luận, và gọi một nhóm làm sai trình bày trước để cả lớp cùng tìm lỗi.
Rubric ba mức để tự chấm kế hoạch trước khi dạy
Rubric dưới đây không thay phiếu đánh giá chính thức. Nó giúp bạn tự soi kế hoạch theo tinh thần ba nhóm tiêu chí, trước khi người khác soi:
| Khía cạnh | Chưa đạt | Đạt | Tốt |
|---|---|---|---|
| Nhiệm vụ | Viết chung chung, không rõ sản phẩm | Có động từ, thời gian, sản phẩm | Thêm cách học sinh tự kiểm tra sản phẩm |
| Học liệu | Nhiều trang chiếu, ít phiếu | Phiếu phục vụ đúng nhiệm vụ | Phiếu có mức gợi ý cho nhóm cần hỗ trợ |
| Quan sát trong giờ | Không ghi giáo viên làm gì lúc học sinh làm | Ghi đi quanh lớp, quan sát | Ghi trước lỗi dự đoán và cách gợi ý |
| Thảo luận | Chỉ gọi nhóm xung phong | Gọi theo vai trò hoặc ngẫu nhiên | Chọn nhóm có kết quả khác nhau để so sánh |
| Kiểm tra trong giờ | Không có | Có câu hỏi kiểm tra cuối hoạt động | Có phiếu ra cửa hoặc bảng kiểm tự đánh giá |
| Học sinh tham gia | Chỉ nhóm trưởng có sản phẩm | Nhóm có sản phẩm chung | Mỗi em có phần sản phẩm cá nhân |
Kế hoạch nào có từ hai ô "chưa đạt" trở lên nên sửa trước khi đem dạy thử. Kế hoạch đạt ở mọi dòng đã là một kế hoạch tốt cho tiết thao giảng; mức "tốt" là chỗ để nâng dần qua từng lần dạy.
Những cách hiểu sai hay gặp về tiêu chí
Các hiểu sai dưới đây thường dẫn đến tiết dạy cầu kỳ mà vẫn bị góp ý:
| Hiểu sai | Thực ra tiêu chí muốn gì |
|---|---|
| Sinh động nghĩa là phải có trò chơi, video, âm nhạc | Cách giao nhiệm vụ khiến học sinh muốn làm và hiểu phải làm gì; một câu hỏi tình huống hay cũng đủ |
| Tích cực nghĩa là cả lớp giơ tay nhiều | Học sinh tự làm, tự nghĩ, trao đổi với nhau; giơ tay chỉ là một dấu hiệu nhỏ |
| Hợp tác nghĩa là tiết nào cũng chia nhóm | Có lý do để làm cùng nhau; nhiệm vụ một người làm được thì không cần nhóm |
| Kết luận là giáo viên chiếu đáp án | Tổng hợp từ chính sản phẩm và lỗi của học sinh trong giờ |
| Nhiều hoạt động thì tiết học phong phú | Ít hoạt động nhưng làm trọn bốn bước, có sản phẩm thật |
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chí phân tích bài dạy hiện nay gồm mấy nhóm?
Theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo kèm Công văn 5512 năm 2020, bài dạy được phân tích theo ba nhóm: kế hoạch và tài liệu dạy học, tổ chức hoạt động học cho học sinh, và hoạt động của học sinh. Mỗi nhóm có vài tiêu chí cụ thể.
Phiếu đánh giá tiết dạy của trường có bắt buộc theo ba nhóm này không?
Nhiều trường đã xây phiếu dự giờ dựa trên ba nhóm tiêu chí này, nhưng mẫu phiếu cụ thể do nhà trường hoặc Sở GD&ĐT hướng dẫn. Bạn nên xin mẫu phiếu đang dùng ở trường mình để tự soi kế hoạch theo đúng các dòng trong đó.
Bốn bước tổ chức hoạt động có phải làm đủ ở mọi hoạt động không?
Về nguyên tắc mỗi hoạt động học đều đi qua chuyển giao, thực hiện, báo cáo thảo luận và kết luận. Mức độ dài ngắn của từng bước tùy hoạt động; hoạt động mở đầu có thể rất gọn, nhưng không nên bỏ hẳn bước nào.
Người dự giờ chấm nhóm tiêu chí nào nặng nhất?
Không có quy định chung về trọng số giữa ba nhóm trong mọi phiếu. Tuy vậy, hoạt động của học sinh là bằng chứng cho hai nhóm còn lại, nên khi học sinh ít hoạt động thì gần như các nhóm khác cũng khó đạt cao.
Tiết dạy không dùng công nghệ có bị đánh giá thấp ở tiêu chí học liệu không?
Không. Tiêu chí hỏi thiết bị và học liệu có phù hợp với nhiệm vụ hay không, không đòi phải có máy chiếu hay phần mềm. Phiếu học tập tốt, đồ dùng tự làm hay vật thật đều được đánh giá đúng giá trị.
Có nên đưa rubric tự chấm cho người dự giờ xem không?
Không cần đưa, vì người dự đã có phiếu của họ. Rubric tự chấm là công cụ để bạn sửa kế hoạch trước khi dạy. Sau tiết, bạn có thể so phần tự chấm với góp ý của tổ để thấy mình nhìn lệch ở đâu.