Khi dự giờ đồng nghiệp, phần đáng ghi nhất là học sinh đang làm gì, nói gì và hiểu đến đâu ở từng thời điểm, chứ không phải giáo viên có đủ bước lên lớp hay không. Một phiếu ba cột (thời điểm và việc giáo viên giao, việc học sinh làm thật, suy nghĩ của người dự) giúp bạn ghi đúng những điều đó trong 45 phút mà vẫn kịp theo dõi tiết học.
Dưới đây là cách chuẩn bị trước tiết, chỗ ngồi và nhóm nên theo dõi, mẫu phiếu đã điền cho một tiết giả định, danh sách dấu hiệu cho biết học sinh đang học thật, những câu nên và không nên viết vào phiếu, và cách biến ghi chép thành ý góp ý sau tiết. Cách ghi này dùng được cho cả dự giờ theo kế hoạch của tổ lẫn dự giờ để học hỏi người đi trước.
Vì sao nên chuyển từ chấm giáo viên sang quan sát học sinh
Nhiều mẫu sổ dự giờ cũ có các mục như "giáo viên nói rõ ràng", "trình bày bảng khoa học", "phân bố thời gian hợp lý", rồi một ô điểm. Người dự ngồi cuối lớp, nhìn lưng học sinh, nhìn mặt giáo viên, và chấm phong cách đứng lớp. Kết quả là buổi góp ý xoay quanh giọng nói, chữ viết, trang trình chiếu, những thứ ít liên quan đến việc học sinh có học được hay không.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh, nên hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo về phân tích bài dạy cũng nhấn vào hoạt động của học sinh: các em tiếp nhận nhiệm vụ thế nào, có tích cực không, sản phẩm có đúng không. Người dự giờ muốn góp ý có ích thì phải có dữ liệu về chính những điều đó.
Một điều nữa: quan sát học sinh giúp buổi góp ý bớt căng. Câu "nhóm ba mất bốn phút mới hiểu nhiệm vụ" là một sự việc, người dạy dễ nghe hơn nhiều so với câu "cô giao nhiệm vụ chưa rõ", dù hai câu cùng chỉ ra một vấn đề.
Trước khi tiết học bắt đầu
Năm phút chuẩn bị trước tiết quyết định bạn ghi được gì. Làm theo thứ tự sau:
- Đọc kế hoạch bài dạy. Ít nhất đọc mục tiêu và tên bốn hoạt động. Không biết người dạy định cho học sinh làm gì, bạn sẽ không nhận ra lúc học sinh làm khác đi.
- Ghi lại một câu: sau tiết này học sinh phải làm được gì. Đây là thước đo bạn mang theo suốt tiết.
- Chọn chỗ ngồi nhìn được mặt học sinh. Ngồi lệch sang một bên hoặc gần một nhóm thay vì xếp hàng ghế cuối lớp.
- Chọn một nhóm hoặc ba bốn em để theo dõi kỹ. Nếu có nhiều người dự, chia nhau mỗi người một nhóm. Theo dõi cả lớp cùng lúc thì không thấy được ai cả.
- Chuẩn bị phiếu ba cột và đồng hồ. Ghi giờ thực tế theo phút, không cần chính xác đến giây.
- Không can thiệp. Không nhắc học sinh, không giúp nhóm làm bài, không nói chuyện với người dự bên cạnh trong giờ.
Nếu người dạy cho phép, bạn có thể nhìn phiếu học tập của nhóm mình theo dõi khi các em đang làm, nhưng không cầm lên và không hỏi các em trong giờ. Muốn hỏi học sinh, đợi sau tiết và hỏi nhẹ một câu như "phần nào em thấy khó nhất".
Mẫu phiếu ba cột đã điền cho một tiết giả định
Tiết giả định: cô Lan dạy Khoa học tự nhiên lớp 8 ở Trường THCS A, bài "Tìm hiểu vì sao cốc nước lạnh đọng nước bên ngoài" (tên bài đặt ra để minh hoạ). Người dự theo dõi nhóm 2, bốn học sinh ngồi gần cửa sổ.
| Thời điểm và việc giáo viên giao | Học sinh nhóm 2 làm gì, nói gì | Người dự nghĩ gì |
|---|---|---|
| Phút 0 đến 4: cô đặt cốc nước đá lên bàn, hỏi vì sao mặt ngoài cốc ướt | Hai em đoán "nước thấm qua cốc", một em im, một em nói "do hơi nước" | Có hai cách hiểu sai phổ biến, đáng dùng làm điểm xuất phát |
| Phút 5 đến 8: giao phiếu thí nghiệm, nhóm đặt cốc khô có nước màu | Nhóm đọc phiếu hai lần, hỏi nhau "có lau cốc không" | Phiếu thiếu câu nhắc lau khô cốc trước khi đặt |
| Phút 9 đến 18: quan sát, ghi kết quả | Em ngồi cạnh cửa sổ ghi; hai em chỉ nhìn; khi thấy giọt nước trong suốt, cả nhóm reo "không có màu" | Khoảnh khắc học thật: tự bác bỏ giả thuyết thấm nước |
| Phút 19 đến 27: nhóm giải thích, cô gọi ba nhóm trình bày | Nhóm 2 không được gọi; em im lặng lúc đầu giờ thì thầm giải thích cho bạn | Em này hiểu tốt nhưng ít nói trước lớp |
| Phút 28 đến 40: luyện tập với ba tình huống đời sống | Nhóm làm đúng hai, tình huống kính xe mờ thì cãi nhau mặt trong hay ngoài | Tình huống này hay, nên cho thêm thời gian |
| Phút 41 đến 45: cô chốt kiến thức, giao việc về nhà | Nhóm vẫn đang tranh luận về kính xe | Phần chốt chưa giải quyết tranh luận của nhóm |
Phiếu như vậy không có ô điểm nào, nhưng sau tiết bạn có ít nhất ba điều cụ thể để nói: phiếu thí nghiệm cần thêm một câu nhắc, có một khoảnh khắc học thật đáng giữ lại, và tình huống cuối cần thêm thời gian hoặc được chốt rõ hơn.
Dấu hiệu cho biết học sinh đang học thật
Học sinh ngồi ngay ngắn, giơ tay nhiều không có nghĩa là các em đang học. Khi ngồi cạnh một nhóm, bạn tìm và ghi lại những dấu hiệu sau:
- Học sinh tự nói lại nhiệm vụ bằng lời của mình cho bạn cùng nhóm, không phải đọc lại đúng câu trên phiếu.
- Có tranh luận, có câu "không phải", "sao cậu biết", "thử lại xem" giữa các em.
- Học sinh sửa câu trả lời của chính mình sau khi nghe bạn hoặc sau khi quan sát kết quả.
- Em ít nói nhất trong nhóm có ít nhất một lần đóng góp, dù chỉ là chỉ tay vào chỗ sai.
- Câu hỏi học sinh đặt ra đi xa hơn nội dung phiếu, ví dụ hỏi điều gì xảy ra nếu đổi điều kiện.
- Sản phẩm cuối giờ có lỗi sai, và lỗi đó cho thấy các em đã tự nghĩ chứ không chép.
- Ngược lại, dấu hiệu học hình thức: một em làm, ba em nhìn; nhóm xong sớm rồi nói chuyện riêng; câu trả lời giống hệt câu trong sách.
Mỗi dấu hiệu ghi kèm thời điểm và việc giáo viên vừa giao trước đó. Nhờ vậy bạn biết dấu hiệu tốt hay xấu đến từ thiết kế nhiệm vụ nào, và góp ý đúng chỗ.
Câu nên ghi và câu không nên ghi vào phiếu
Những gì bạn viết trong phiếu sẽ là thứ bạn nói ở buổi góp ý. Viết sự việc thì góp ý cụ thể; viết nhận xét chung thì góp ý chung chung.
| Không nên ghi | Nên ghi |
|---|---|
| Học sinh chưa tích cực | Phút 12 đến 16, ba trên bốn em nhóm 2 nhìn bạn ghi, không ai cầm bút |
| Giáo viên giao nhiệm vụ chưa rõ | Sau khi giao việc, nhóm 2 mất ba phút hỏi nhau có phải lau cốc không |
| Lớp sôi nổi | Phút 25, có sáu học sinh ở bốn nhóm khác nhau giơ tay đòi trình bày |
| Tiết dạy đạt mục tiêu | Cuối giờ, ba trên bốn em nhóm 2 viết đúng giải thích vào phiếu, một em còn viết nhầm "nước thấm" |
| Cô dạy hay | Câu hỏi "nếu cốc nước nóng thì sao" làm hai nhóm tranh luận ba phút |
| Học sinh yếu không theo kịp | Một em nhóm 2 chưa viết được kết luận, đang chép từ phiếu của bạn |
Để ý dòng cuối: phiếu dự giờ không dùng chữ "học sinh yếu" hay ghi tên em nào. Mô tả việc em đó đang làm là đủ để người dạy hiểu và điều chỉnh.
Sau tiết: từ ghi chép thành ba ý để nói
Trong mười phút sau tiết, trước khi vào buổi góp ý, bạn đọc lại phiếu và làm ba việc:
- Khoanh một khoảnh khắc học thật đáng giữ lại, kèm lý do nó xảy ra. Đây là điều bạn nói đầu tiên.
- Khoanh một chỗ học sinh vướng, ghi lại sự việc và đặt một câu hỏi cho người dạy, ví dụ "theo cô vì sao nhóm 2 mất ba phút ở đây".
- Nghĩ một đề xuất nhỏ làm được ngay ở tiết sau, như thêm một dòng nhắc trên phiếu hoặc đổi thứ tự hai câu hỏi.
- Xem lại câu đã ghi ở đầu tiết: học sinh làm được gì. Đối chiếu với sản phẩm của nhóm mình theo dõi để kết luận mục tiêu đạt đến đâu.
Nếu bạn là giáo viên trẻ đi dự giờ để học, thêm một việc: chép lại một kỹ thuật cụ thể bạn muốn thử ở lớp mình trong tuần, và ghi chú lại sau khi thử. Sổ dự giờ của bạn sẽ thành sổ kỹ thuật dạy học sau một năm.
Lỗi hay gặp của chính người dự giờ
Người dạy hay bị góp ý, nhưng người dự cũng có lỗi riêng làm buổi dự giờ mất giá trị. Soát lại thói quen của mình theo bảng sau:
| Lỗi của người dự | Hậu quả | Làm thế nào thay |
|---|---|---|
| Đến muộn, vào lớp khi tiết đã bắt đầu | Học sinh quay lại nhìn, mất phần mở đầu để hiểu tiết học | Có mặt trước giờ năm phút, ngồi sẵn |
| Dùng điện thoại hoặc chấm bài của mình trong giờ | Không có dữ liệu, buổi góp ý chỉ nói chung chung | Chỉ mang phiếu và bút vào lớp |
| Thì thầm với người dự bên cạnh | Học sinh gần đó mất tập trung, người dạy căng thẳng | Ghi thắc mắc vào cột thứ ba, để sau tiết |
| Ra khỏi lớp giữa giờ | Mất đúng đoạn học sinh làm việc, đoạn quan trọng nhất | Sắp xếp việc riêng trước tiết |
| Chỉ ghi khi thấy lỗi | Phiếu toàn chỗ hỏng, buổi góp ý nặng nề | Ghi đều, kể cả khoảnh khắc học tốt |
| Đứng dậy đi quanh lớp nhìn bài | Học sinh bị phân tâm, các nhóm dè dặt | Chỉ nhìn nhóm được giao từ chỗ ngồi |
Nếu đi dự giờ cùng người khác, thống nhất trước ai theo dõi nhóm nào và ai bấm giờ. Hai người cùng ghi một thứ là lãng phí, hai người ghi hai nhóm thì buổi góp ý có thêm một góc nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Phiếu dự giờ có cần ghi theo mẫu của trường không?
Nếu trường hoặc tổ chuyên môn có mẫu bắt buộc, bạn vẫn điền mẫu đó. Phiếu ba cột có thể dùng làm bản nháp ghi trong giờ, sau đó chuyển ý sang mẫu chính. Nhiều tổ đã dùng luôn mẫu quan sát học sinh vì nó cho buổi góp ý tốt hơn.
Nên theo dõi một nhóm hay cả lớp khi dự giờ?
Nên theo dõi kỹ một nhóm hoặc ba bốn em, đồng thời liếc toàn lớp ở các thời điểm chuyển hoạt động. Theo dõi cả lớp cùng lúc chỉ cho bạn ấn tượng chung, không có sự việc cụ thể để góp ý.
Có được hỏi học sinh trong lúc dự giờ không?
Không nên hỏi trong giờ vì làm gián đoạn nhóm và ảnh hưởng tiết dạy. Sau tiết, nếu người dạy đồng ý, bạn hỏi một hai em một câu nhẹ về phần thấy khó. Không hỏi theo kiểu kiểm tra kiến thức.
Dự giờ có cần ghi điểm hay xếp loại tiết dạy không?
Tùy mục đích. Dự giờ trong hội thi hoặc đánh giá theo kế hoạch của trường có thể phải xếp loại theo tiêu chí. Dự giờ để sinh hoạt chuyên môn hoặc học hỏi thì không cần điểm, chỉ cần sự việc và nhận định.
Giáo viên trẻ nên dự giờ ai để học được nhiều?
Nên dự giờ cả người cùng môn lẫn người khác môn có lớp nề nếp tốt. Người cùng môn cho bạn cách xử lý nội dung, người khác môn cho bạn cách giao việc, giữ lớp và chuyển hoạt động. Mỗi lần dự, chọn trước một điều muốn học.
Ghi chép dự giờ có nên gửi lại cho người dạy không?
Nên, nếu ghi chép là sự việc chứ không phải lời chấm. Người dạy đọc lại diễn biến của một nhóm theo từng phút thường thấy được nhiều hơn những gì nghe trong buổi góp ý. Gửi sau buổi góp ý, không gửi trước.