TruyenDay.comTruyền Dạy
Kỹ thuật dạy học

Kỹ thuật đặt câu hỏi trong dạy học: thời gian chờ, câu hỏi gợi mở và cách gọi trả lời

Đặt câu hỏi trên lớp sao cho cả lớp cùng nghĩ: chờ ba đến năm giây, câu hỏi theo bậc tư duy, cách gọi ngẫu nhiên không làm em sợ, câu hỏi phụ khi học sinh trả lời sai.

A Vietnamese male teacher stands mid-aisle with an open palm, pausing while seated students think, faces turned toward the window, side view at eye level, calm late morning light

Một câu hỏi trên lớp có tác dụng khi cả lớp cùng phải nghĩ, chứ không chỉ em được gọi; điều đó phụ thuộc vào ba việc: hỏi xong chờ ba đến năm giây trước khi gọi, gọi người trả lời sau khi đã hỏi chứ không phải trước, và biết hỏi tiếp một câu phụ khi câu trả lời đầu chưa đủ. Ba thói quen nhỏ này thay đổi không khí tiết học nhiều hơn mọi bộ câu hỏi soạn công phu.

Bài này đi qua những việc cụ thể mỗi giáo viên kiểm tra được ở tiết dạy của chính mình: tỉ lệ câu hỏi nhớ lại so với câu hỏi suy luận, thời gian chờ thực tế, cách gọi học sinh, câu hỏi phụ khi em trả lời sai hoặc thiếu, và bảng tự quan sát để ghi âm một tiết rồi tự nghe lại.

Thời gian chờ: ba giây quyết định ai được nghĩ

Quan sát nhiều tiết học cho thấy giáo viên thường chờ chưa đến một giây sau khi hỏi đã gọi một em, hoặc tự trả lời luôn khi không có ai giơ tay. Trong một giây đó, chỉ những em nhanh nhất kịp có câu trả lời. Phần còn lại của lớp học được rằng không cần nghĩ, vì sẽ có người trả lời thay.

Thời gian chờ ba đến năm giây sau câu hỏi suy luận cho phần lớn lớp kịp hình thành ý. Ba giây nghe thì ngắn nhưng đứng trên lớp im lặng sẽ thấy rất dài, nên nhiều giáo viên cần một mẹo để tự giữ: đếm thầm, hoặc đi chậm hai bước sau khi hỏi. Với câu hỏi khó hơn, nên báo trước "các em có mười giây suy nghĩ, chưa giơ tay" để cả lớp biết khoảng im lặng là có chủ đích.

Có một khoảng chờ thứ hai ít được để ý: sau khi học sinh trả lời, chờ thêm hai ba giây trước khi giáo viên nhận xét. Khoảng chờ này thường khiến em tự bổ sung, sửa câu trả lời của mình, hoặc bạn khác giơ tay nói thêm. Nếu giáo viên nói "đúng rồi" ngay lập tức, cuộc trao đổi dừng lại ở đó.

Câu hỏi theo bậc tư duy: mẫu cho một bài giả định

Một tiết học chỉ toàn câu hỏi "là gì", "gồm mấy" thì học sinh chỉ cần nhớ. Bảng dưới đưa câu hỏi mẫu theo bốn bậc cho một bài giả định ở Khoa học tự nhiên lớp 6 về sự bay hơi.

BậcHọc sinh phải làm gìCâu hỏi mẫuTừ mở đầu hay dùng
Nhận biếtNhớ lại, nhận raSự bay hơi là gì?Là gì, kể tên, nêu
Thông hiểuGiải thích bằng lời của mìnhVì sao quần áo phơi ngoài nắng khô nhanh hơn trong nhà?Vì sao, giải thích, so sánh
Vận dụngDùng kiến thức vào tình huống mớiNếu muốn phơi khô một chiếc khăn trong ngày mưa, em sẽ làm gì?Em sẽ làm gì, tính, dự đoán
Vận dụng caoĐánh giá, đề xuất, thiết kếThiết kế cách kiểm tra xem gió hay nhiệt độ ảnh hưởng nhiều hơn đến tốc độ khô.Thiết kế, đánh giá, đề xuất

Không cần mọi câu hỏi đều ở bậc cao. Một tiết cân bằng thường có câu nhận biết để khởi động, phần lớn câu thông hiểu trong phần hình thành kiến thức, và một hai câu vận dụng ở cuối. Tự kiểm bằng cách đếm câu hỏi trong kế hoạch bài dạy: nếu quá bốn phần năm là "là gì" và "kể tên", hãy viết lại vài câu sang dạng "vì sao".

Cách gọi học sinh trả lời mà không làm em sợ

Cách gọi ảnh hưởng đến việc ai chịu nghĩ. Một vài nguyên tắc và cách làm cụ thể:

  • Hỏi trước, gọi sau. "Bạn Lan, vì sao..." khiến 39 em còn lại thở phào. "Vì sao...? (chờ) Bạn Lan." khiến cả lớp phải nghĩ vì ai cũng có thể bị gọi.
  • Không chỉ gọi người giơ tay. Nếu chỉ gọi em giơ tay, khoảng năm sáu em trả lời mọi câu trong tiết. Xen kẽ gọi em giơ tay và gọi ngẫu nhiên.
  • Gọi ngẫu nhiên có công cụ. Que kem ghi số thứ tự, bốc thăm số, hoặc quy tắc "bạn ngồi ghế thứ ba dãy giữa". Học sinh thấy việc gọi là ngẫu nhiên thật, không phải giáo viên nhắm vào ai.
  • Cho trao đổi cặp trước. Với câu khó, cho mỗi cặp bàn ba mươi giây rồi mới gọi. Em được gọi sẽ mở đầu bằng "bạn em và em nghĩ rằng...", đỡ áp lực hơn nhiều.
  • Cho phép chưa trả lời ngay. Nếu em được gọi chưa có ý, nói "em nghĩ thêm, lát cô quay lại hỏi em", và thực sự quay lại. Em không bị bỏ qua, cũng không bị đứng mãi.
  • Không dùng câu hỏi để phạt. Gọi em đang nói chuyện riêng để "bắt lỗi" làm lớp gắn câu hỏi với hình phạt. Nhắc trật tự riêng, câu hỏi để học.

Gọi ngẫu nhiên chỉ an toàn khi lớp tin rằng trả lời sai không bị cười hay bị trừ điểm. Muốn vậy, cách giáo viên phản ứng với câu trả lời sai mới là điều quyết định, phần dưới nói kỹ hơn.

Câu hỏi phụ khi học sinh trả lời sai, thiếu hoặc quá ngắn

Câu trả lời đầu tiên hiếm khi đầy đủ. Câu hỏi phụ giúp em tự đi tiếp thay vì giáo viên nói hộ. Bảng dưới gợi ý theo từng tình huống.

Tình huốngPhản ứng nên tránhCâu hỏi phụ nên dùng
Trả lời sai"Sai rồi, bạn khác.""Em nói thêm vì sao em nghĩ vậy?" rồi tìm phần đúng trong lập luận của em
Trả lời đúng nhưng quá ngắn"Đúng rồi." và chuyển câu"Em có thể cho một ví dụ không?"
Trả lời đúng một phần"Gần đúng, ai bổ sung?" ngay"Phần em nói đúng với trường hợp nào? Còn trường hợp nào khác không?"
Không trả lờiĐứng chờ mãi hoặc nói hộ"Em chọn giữa hai khả năng này..." hoặc cho hỏi bạn bên cạnh
Trả lời lạc đề"Không phải câu cô hỏi.""Ý đó liên quan thế nào đến câu hỏi? Em nối giúp cô."
Trả lời bằng thuật ngữ học thuộcKhen ngay vì đúng chữ"Em nói lại bằng lời của em, như giải thích cho em lớp dưới."

Với câu trả lời sai, cụm từ "em nghĩ vậy vì sao" là công cụ mạnh nhất. Nhiều khi lập luận của học sinh đúng một nửa, chỉ sai ở một bước. Tìm ra bước sai đó giúp cả lớp hiểu sâu hơn so với chỉ nghe đáp án đúng từ một bạn khác.

Tự quan sát một tiết: ghi âm và đếm

Không ai biết mình đặt câu hỏi thế nào cho đến khi nghe lại. Một cách tự bồi dưỡng không cần người dự giờ:

  1. Đặt điện thoại ghi âm trên bàn giáo viên trong một tiết bình thường, báo trước với học sinh là để giáo viên tự nghe lại.
  2. Tối hôm đó nghe lại mười lăm phút giữa tiết, ghi ra giấy mọi câu hỏi đã hỏi.
  3. Đánh dấu bậc tư duy cho từng câu: nhận biết, thông hiểu, vận dụng.
  4. Đếm thời gian chờ sau năm câu hỏi bất kỳ, bằng đồng hồ bấm giây.
  5. Đếm số học sinh khác nhau đã trả lời và số lần giáo viên tự trả lời câu hỏi của mình.
  6. Chọn đúng một thói quen để sửa trong tuần tới, ví dụ chờ ba giây, rồi ghi âm lại một tiết sau hai tuần để so sánh.

Kết quả lần đầu thường làm giáo viên bất ngờ: nhiều câu nhận biết hơn mình nghĩ, thời gian chờ ngắn hơn mình nghĩ, và số em trả lời ít hơn mình nghĩ. Chỉ sửa một thói quen mỗi lần; sửa cùng lúc ba thứ thường không giữ được thứ nào.

Câu hỏi then chốt trong kế hoạch bài dạy

Không cần soạn trước mọi câu hỏi, nhưng nên soạn sẵn ba đến năm câu then chốt, tức là những câu nếu học sinh trả lời được thì mục tiêu bài đã đạt. Danh sách kiểm khi viết câu then chốt:

  • Mỗi câu gắn với một mục tiêu cụ thể trong phần mục tiêu của kế hoạch bài dạy, ghi rõ câu nào kiểm mục tiêu nào.
  • Viết nguyên văn câu hỏi như sẽ nói, không ghi tắt kiểu "hỏi về nguyên nhân". Khi đứng lớp, câu hỏi nói ra thường kém hơn câu đã viết.
  • Đọc to thử một lần. Câu dài quá hai dòng, có hai mệnh đề phụ, học sinh sẽ quên nửa đầu trước khi nghe hết.
  • Mỗi câu chỉ hỏi một điều. "Vì sao và hệ quả là gì" là hai câu, nên tách.
  • Ghi kèm câu trả lời mong đợi và một câu hỏi phụ nếu học sinh trả lời thiếu.
  • Đánh dấu câu nào dùng gọi ngẫu nhiên, câu nào cho trao đổi cặp trước.
  • Kiểm tỉ lệ bậc tư duy trong năm câu: ít nhất hai câu ở mức thông hiểu trở lên.

Ví dụ thầy Minh dạy Toán lớp 10, bài giả định về hàm số bậc hai, soạn câu then chốt: "Nếu hệ số a âm, đồ thị quay lên hay quay xuống, em giải thích bằng một điểm cụ thể?" Câu này kiểm cả hiểu biết về hệ số lẫn khả năng lấy ví dụ, và có sẵn câu hỏi phụ: "Thử với x bằng 10, giá trị hàm số lớn hay nhỏ?"

Những nhận xét hay gặp về câu hỏi khi dự giờ

Câu hỏi quá dễ, cả lớp đồng thanh trả lời. Kiểu "Đúng không các em?", "Có phải không?" tạo cảm giác lớp sôi nổi nhưng không ai phải nghĩ. Bỏ hẳn dạng hỏi này hoặc chỉ dùng để chuyển ý.

Một câu hỏi chứa nhiều câu hỏi. Giáo viên hỏi liền ba câu, học sinh trả lời câu cuối cùng nghe được. Hỏi một câu, chờ, rồi mới hỏi tiếp.

Gọi lặp lại một nhóm em. Người dự giờ thường đếm và thấy năm em trả lời hơn nửa số câu. Dùng que thăm hoặc danh sách đánh dấu đã gọi.

Nhắc lại câu trả lời của học sinh. Giáo viên lặp lại nguyên câu trả lời cho cả lớp nghe, học sinh quen không nghe bạn mà chờ giáo viên nói lại. Thay bằng "bạn nào nói lại ý của bạn Hà bằng lời của mình?"

Không có câu hỏi nào để học sinh hỏi. Cả tiết chỉ giáo viên hỏi. Dành một hai phút cho câu "em còn thắc mắc gì về phần này?" và chờ thật, đừng hỏi cho có.

Câu hỏi thường gặp

Thời gian chờ sau khi đặt câu hỏi nên là bao lâu?

Với câu hỏi suy luận, khoảng ba đến năm giây trước khi gọi học sinh. Với câu hỏi khó hơn, có thể cho mười giây hoặc cho trao đổi cặp trước, và nói rõ để lớp biết khoảng im lặng là có chủ đích.

Có nên chỉ gọi học sinh giơ tay không?

Không nên chỉ gọi em giơ tay, vì khi đó vài em trả lời mọi câu và số còn lại không cần nghĩ. Nên xen kẽ gọi em giơ tay với gọi ngẫu nhiên bằng bốc thăm hoặc số thứ tự.

Học sinh trả lời sai thì phản ứng thế nào cho đúng?

Tránh nói ngay sai rồi và chuyển sang bạn khác. Hỏi em vì sao nghĩ vậy, tìm phần đúng trong lập luận, rồi cùng lớp chỉ ra bước sai. Cách này giữ cho em và cả lớp không sợ trả lời.

Một tiết học nên có bao nhiêu câu hỏi?

Không có con số cố định. Điều đáng chú ý là tỉ lệ: không để gần hết câu hỏi chỉ ở mức nhớ lại. Một tiết cân bằng có câu nhận biết để khởi động, phần lớn câu thông hiểu và vài câu vận dụng.

Câu hỏi gợi mở khác câu hỏi đóng như thế nào?

Câu hỏi đóng có một đáp án ngắn, thường là có hoặc không, hoặc một con số. Câu hỏi gợi mở đòi hỏi giải thích, ví dụ hoặc ý kiến, thường bắt đầu bằng vì sao, làm thế nào, nếu thì.

Giáo viên tự trả lời câu hỏi của mình có sao không?

Thỉnh thoảng thì không sao, nhưng nếu thành thói quen, học sinh học được rằng chỉ cần chờ là có đáp án. Khi không ai trả lời, nên đổi cách hỏi, chia câu hỏi nhỏ hơn hoặc cho trao đổi cặp thay vì tự nói.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138