Một rubric đánh giá sản phẩm STEM tốt chấm bốn thứ chứ không chỉ một: bản thiết kế, quá trình thử nghiệm và cải tiến, phần giải thích nguyên lý, và cách nhóm làm việc với nhau. Sản phẩm cuối cùng có đạt tiêu chí hay không chỉ là một phần, thường không quá một phần ba tổng điểm.
Lý do rất thực tế: nếu chỉ chấm sản phẩm, nhóm có người nhà khéo tay sẽ luôn hơn, và học sinh học được rằng kết quả quan trọng hơn hiểu biết. Bài này đưa một rubric mẫu bốn mức dùng được cho hầu hết dự án ở trung học cơ sở, cách chia trọng số theo mục tiêu, phiếu để nhóm tự chấm và chấm chéo, và những lỗi làm rubric mất tác dụng.
Vì sao chỉ chấm sản phẩm là chấm sai mục tiêu
Mục tiêu của bài học STEM theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là phát triển năng lực: vận dụng kiến thức, giải quyết vấn đề, hợp tác, giao tiếp. Sản phẩm là phương tiện để thấy các năng lực đó. Một nhóm làm cầu sập ở lần thử đầu, tìm ra mối nối yếu, sửa và lần hai chịu được tải, đang thể hiện năng lực giải quyết vấn đề rõ hơn nhóm làm một lần là đạt mà không biết vì sao.
Chấm sản phẩm thuần còn có hệ quả thứ hai: học sinh giấu lần thử hỏng. Nhật ký thử nghiệm của các nhóm trở thành một dòng "thử lần 1, đạt". Giáo viên mất luôn dữ liệu quý nhất để biết các em đã hiểu đến đâu.
Vì vậy rubric cần tách riêng các phần và công bố từ đầu bài, cùng lúc với tiêu chí sản phẩm. Học sinh biết trước rằng nhật ký có lần thử hỏng và phần sửa chữa được điểm cao, các em sẽ ghi thật.
Rubric mẫu bốn mức cho một dự án STEM
Mẫu dưới đây dùng cho dự án cầu que kem ở lớp 7 của thầy Minh, Trường THCS A. Đổi tên tiêu chí sản phẩm khi dùng cho dự án khác; ba hàng còn lại gần như giữ nguyên.
| Tiêu chí | Mức 1 | Mức 2 | Mức 3 | Mức 4 |
|---|---|---|---|---|
| Bản thiết kế | Hình vẽ sơ sài, thiếu kích thước, không có lý do chọn | Có kích thước, lý do chung chung | Đủ kích thước, lý do dựa vào một kiến thức đã học | Có hai phương án so sánh, chọn phương án dựa vào kiến thức và dự đoán kết quả |
| Thử nghiệm và cải tiến | Không ghi lần thử | Ghi một lần thử, không sửa | Ghi ít nhất hai lần thử, có sửa nhưng không nêu lý do | Ghi các lần thử, chỉ ra nguyên nhân hỏng và sửa đúng chỗ |
| Sản phẩm theo tiêu chí | Không đạt tiêu chí nào | Đạt một tiêu chí | Đạt các tiêu chí chính | Đạt mọi tiêu chí, vượt ít nhất một |
| Giải thích nguyên lý | Không giải thích được | Nêu đúng tên kiến thức nhưng không gắn với sản phẩm | Giải thích đúng vì sao sản phẩm chịu được tải | Giải thích đúng và chỉ ra được cách làm tốt hơn nữa |
| Làm việc nhóm | Một hai em làm, số còn lại không tham gia | Có chia việc nhưng chưa đều | Mọi thành viên có phần việc và nói được phần của mình | Mọi thành viên trả lời được câu hỏi về toàn bộ sản phẩm |
Mỗi ô mô tả hành vi quan sát được, không dùng chữ "tốt", "khá", "chưa tốt". Hai giáo viên cùng chấm một nhóm bằng rubric này nên ra mức giống nhau hoặc lệch nhau tối đa một mức. Nếu lệch nhiều, mô tả ô đó còn mơ hồ.
Chia trọng số theo mục tiêu của từng bài
Không có trọng số đúng cho mọi dự án. Chọn theo mục tiêu bạn ghi trong kế hoạch bài dạy:
- Bài đầu tiên học sinh làm STEM. Thử nghiệm và cải tiến chiếm nhiều nhất, khoảng ba mươi phần trăm; sản phẩm chỉ hai mươi phần trăm. Mục đích là tập cho các em thói quen thử và ghi.
- Bài trọng tâm là kiến thức mới. Giải thích nguyên lý chiếm khoảng ba mươi phần trăm, kiểm bằng câu hỏi trực tiếp với từng thành viên.
- Bài cuối học kỳ hoặc dự thi ngày hội. Sản phẩm và thiết kế được nâng trọng số, vì học sinh đã quen quy trình.
- Lớp có nhiều nhóm làm việc chưa đều. Tăng trọng số làm việc nhóm và áp dụng cách hỏi ngẫu nhiên một thành viên.
- Không bao giờ để tiêu chí đẹp, sáng tạo thành một hàng riêng có trọng số lớn; nếu muốn khuyến khích, để thành điểm cộng nhỏ.
Ghi trọng số ngay trên rubric phát cho học sinh. Khi trọng số thay đổi giữa các bài, giải thích một câu cho lớp hiểu lý do. Rubric công khai là để học sinh tự điều chỉnh cách làm, chứ không chỉ để giáo viên có căn cứ cho điểm.
Cho nhóm tự chấm và chấm chéo
Tự chấm và chấm chéo là cách để học sinh hiểu rubric thật sự. Làm theo thứ tự sau trong tiết trình bày:
- Trước khi trình bày, mỗi nhóm tự khoanh mức của mình ở từng tiêu chí trên phiếu tự đánh giá, ghi một câu bằng chứng cho mỗi lựa chọn.
- Mỗi nhóm được phân công nghe và chấm một nhóm khác, không phải nhóm ngồi cạnh, để tránh nể nhau.
- Nhóm chấm chéo ghi mức và một câu hỏi họ muốn hỏi nhóm trình bày; câu hỏi đó được hỏi trong phần thảo luận.
- Giáo viên chấm độc lập rồi so ba kết quả. Chỗ lệch từ hai mức trở lên thì hỏi lại nhóm ngay tại lớp.
- Điểm cuối do giáo viên quyết định; phần tự chấm và chấm chéo dùng để nhận xét và để giáo viên xem học sinh hiểu tiêu chí đến đâu.
- Cuối tiết, mỗi nhóm viết một dòng: "Lần sau nhóm sẽ làm khác ở chỗ…". Dòng này lưu vào hồ sơ dự án.
Lần đầu tự chấm, học sinh hay chấm mình quá cao hoặc quá thấp. Đến dự án thứ ba, độ lệch giữa tự chấm và giáo viên thường giảm rõ. Đó là dấu hiệu năng lực tự đánh giá đang hình thành, đáng ghi vào nhận xét. Muốn rút ngắn thời gian, có thể chỉ cho tự chấm ba tiêu chí đầu ở dự án đầu tiên, thêm dần ở dự án sau.
Mẫu phiếu tự đánh giá của nhóm
Phiếu nên gọn trong một mặt giấy, phát cùng rubric. Nội dung gợi ý:
- Tên nhóm, tên dự án, ngày trình bày.
- Bảng năm tiêu chí như rubric, mỗi dòng có bốn ô để khoanh mức và một dòng trống "Bằng chứng".
- Câu hỏi: "Lần thử nào làm nhóm học được nhiều nhất? Vì sao?"
- Câu hỏi: "Kiến thức nào trong bài nhóm đã dùng để sửa sản phẩm?"
- Phần mỗi thành viên tự ghi: "Phần việc của em là… Em đóng góp được… Em muốn làm tốt hơn ở…".
- Một ô cho nhóm chấm chéo ghi nhận xét và câu hỏi.
- Một ô cho giáo viên ghi mức cuối cùng và một câu góp ý cụ thể.
Phần mỗi thành viên tự ghi rất có ích với nhóm làm việc chưa đều. Khi một em chỉ ghi được "em mang chai", giáo viên có cơ sở trao đổi riêng về vai trò ở dự án sau mà không cần nêu tên trước lớp. Mọi nhận xét về cá nhân nên nói riêng, không đọc to và không so sánh các em với nhau.
Lỗi làm rubric mất tác dụng
Những lỗi dưới đây khiến rubric chỉ còn là tờ giấy kẹp hồ sơ. Kiểm lại trước khi phát cho lớp.
| Lỗi | Hậu quả | Sửa |
|---|---|---|
| Phát rubric sau khi nhóm đã làm xong | Học sinh không biết hướng đến đâu | Phát cùng tiêu chí sản phẩm ở tiết đầu |
| Ô mô tả dùng chữ "tốt", "khá" | Mỗi người hiểu một kiểu, chấm lệch | Mô tả bằng hành vi thấy được |
| Quá nhiều tiêu chí | Chấm mất cả tiết, học sinh không nhớ | Giữ bốn đến năm tiêu chí |
| Chỉ một điểm chung cho cả nhóm | Em không làm vẫn được điểm cao | Thêm câu hỏi cá nhân và phần tự ghi của thành viên |
| Chấm cả lớp đều mức cao để động viên | Rubric mất ý nghĩa, học sinh không biết chỗ cần sửa | Nhận xét động viên bằng lời, mức chấm giữ đúng |
| Đọc điểm từng nhóm trước lớp kèm thứ hạng | Nhóm thấp mất động lực | Trả phiếu riêng từng nhóm, nêu chung những điểm cả lớp làm tốt |
Một rubric dùng lại qua nhiều dự án sẽ được học sinh thuộc dần. Đó là lợi thế: các em bắt đầu tự hỏi "nhóm mình đang ở mức mấy ở phần thử nghiệm" ngay trong lúc làm, không đợi đến ngày chấm.
Áp vào dự án của bạn: viết lại hàng sản phẩm và hàng nguyên lý
Khi chuyển rubric sang dự án khác, chỉ hai hàng phải viết lại. Bảng dưới là ví dụ cho hai dự án khác nhau để bạn thấy cách mô tả mức 3 và mức 4 thay đổi theo kiến thức.
| Dự án | Sản phẩm, mức 3 | Sản phẩm, mức 4 | Nguyên lý, mức 3 | Nguyên lý, mức 4 |
|---|---|---|---|---|
| Bình lọc nước, lớp 7 | Nước lọc trong hơn mẫu đối chứng, đủ 300 ml trong 10 phút | Đạt và còn lọc được lần hai mà nước vẫn trong | Giải thích đúng vai trò của từng lớp vật liệu | Giải thích được vì sao xếp hạt to trên, hạt nhỏ dưới và đề xuất thay vật liệu |
| Hộp giữ nhiệt, lớp 8 | Nhiệt độ nước giảm không quá 15 độ sau 30 phút | Giảm không quá 10 độ | Nêu đúng vật liệu dẫn nhiệt kém và vì sao chọn | Chỉ ra đường nhiệt thoát ra nhiều nhất và cách chặn |
| Máy bắn đá, lớp 10 | Trúng vùng đích ở hai trong ba khoảng cách | Trúng cả ba khoảng cách | Giải thích đúng quan hệ giữa độ căng dây và tầm xa | Tính trước góc bắn và so được kết quả đo với dự đoán |
Mẹo khi viết: mức 3 là "đạt đúng tiêu chí đã công bố", mức 4 là "đạt và cho thấy hiểu sâu hơn yêu cầu". Nếu bạn không nghĩ ra mức 4 cho một hàng, có thể tiêu chí đang quá hẹp. Cô Mai, tổ trưởng một tổ Khoa học tự nhiên giả định, thường cho cả tổ cùng chấm thử ba sản phẩm năm trước bằng rubric mới trước khi dùng; chỗ nào bốn người chấm lệch nhau là chỗ phải sửa lời mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Rubric STEM nên có bao nhiêu mức?
Bốn mức là hợp lý nhất cho trung học cơ sở và phổ thông: đủ để phân biệt mà không quá chi tiết. Ba mức dễ dùng cho tiểu học. Tránh số mức lẻ như năm mức vì giáo viên hay dồn vào mức giữa.
Có nên quy rubric ra điểm số mười không?
Có thể quy đổi nếu kết quả dự án dùng làm điểm đánh giá thường xuyên của môn. Cách đơn giản là tính tổng mức có nhân trọng số rồi đổi theo thang. Nên ghi rõ cách đổi ngay trên rubric để học sinh và phụ huynh hiểu.
Học sinh tự chấm có được tính vào điểm không?
Không nên tính trực tiếp. Phần tự chấm dùng để học sinh hiểu tiêu chí và để giáo viên nhận xét năng lực tự đánh giá. Điểm cuối do giáo viên quyết định dựa vào bằng chứng quan sát được.
Một em trong nhóm không làm gì thì chấm thế nào?
Dùng câu hỏi cá nhân khi trình bày và phần tự ghi của thành viên để có điểm riêng cho em đó ở tiêu chí làm việc nhóm. Sau đó trao đổi riêng với em, tìm hiểu lý do, và giao vai trò cụ thể ở dự án sau.
Có dùng chung một rubric cho mọi dự án STEM được không?
Ba hàng thiết kế, thử nghiệm và cải tiến, làm việc nhóm gần như dùng chung được. Hàng sản phẩm theo tiêu chí và giải thích nguyên lý phải viết lại cho từng dự án vì kiến thức và phép thử khác nhau.