Phần biện pháp trong thi giáo viên dạy giỏi được đánh giá cao khi nó bắt đầu từ một vấn đề có thật ở lớp bạn, mô tả cách làm đủ cụ thể để đồng nghiệp làm lại được, và có số liệu trước, sau cho thấy học sinh thay đổi. Biện pháp bị đánh giá thấp thường đi ngược lại: vấn đề chung chung như "nâng cao chất lượng dạy học", cách làm là danh sách khẩu hiệu, kết quả là một câu "học sinh hứng thú hơn".
Bài này hướng dẫn chọn vấn đề, khung viết sáu phần, một ví dụ giả định của thầy Minh dạy Toán lớp 10 ở Trường THPT A, cách chia thời gian trình bày và những câu ban giám khảo hay hỏi. Thể lệ cụ thể (số phút trình bày, số tiết dạy, cách tính điểm) do kế hoạch hội thi của nhà trường hoặc Sở GD&ĐT ban hành theo quy định hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nên bạn đọc kỹ văn bản đó trước khi bắt tay viết.
Hội thi gồm những phần nào và biện pháp nằm ở đâu
Hội thi giáo viên dạy giỏi ở các cấp thường có hai phần chính: trình bày một biện pháp nâng cao chất lượng dạy học hoặc giáo dục mà giáo viên đã áp dụng, và dạy thực hành trên lớp. Hai phần này nối với nhau: giám khảo nghe bạn nói về biện pháp, rồi vào lớp xem bạn có làm đúng như vậy không. Một biện pháp về hoạt động nhóm mà tiết dạy thực hành lại giảng giải từ đầu đến cuối sẽ bị hỏi ngay.
Vì vậy nên chọn biện pháp gắn với cách bạn đứng lớp hằng ngày, không phải một dự án làm riêng cho hội thi. Biện pháp tốt là thứ bạn đã dùng ít nhất một học kỳ, có sản phẩm học sinh lưu lại, có đồng nghiệp từng dự giờ thấy.
Đọc kế hoạch hội thi để biết ba điều: biện pháp nộp bằng văn bản hay chỉ trình bày, thời lượng trình bày bao nhiêu phút, và giám khảo có được hỏi sau khi trình bày không. Có nơi yêu cầu bản viết vài trang, có nơi chỉ cần bản trình chiếu. Viết đúng khung yêu cầu là điều đầu tiên giám khảo kiểm.
Chọn vấn đề từ lớp của mình, không từ tài liệu
Bắt đầu bằng một con số khiến bạn khó chịu. Ví dụ: sau bài kiểm tra giữa kỳ, hơn một nửa lớp sai cùng một dạng câu. Hoặc trong mười tiết, chỉ khoảng mười em từng phát biểu. Con số này sẽ là phần thực trạng, và cũng là thước đo kết quả về sau.
Thu hẹp đến mức một người làm được. "Phát triển năng lực tư duy cho học sinh" quá rộng. "Giúp học sinh lớp 10 tự phát hiện lỗi sai khi xét dấu tam thức bậc hai" là vừa. Biện pháp hẹp dễ có số liệu rõ và dễ thuyết phục.
Kiểm tra xem vấn đề có lặp lại ở đồng nghiệp không. Hỏi hai người cùng môn xem lớp họ có gặp điều tương tự. Nếu có, biện pháp của bạn có giá trị áp dụng rộng, một tiêu chí giám khảo thường để ý.
Tránh vấn đề phụ thuộc thiết bị đặc biệt. Biện pháp cần phòng máy riêng hay thiết bị mà trường khác không có sẽ bị đánh giá thấp ở phần khả năng áp dụng.
Đừng chọn vấn đề về một học sinh cụ thể. Biện pháp kèm cặp một em nào đó dễ làm lộ thông tin cá nhân. Nếu có nhóm học sinh cần hỗ trợ, mô tả theo đặc điểm học tập, không nêu tên, không dùng chữ gắn nhãn.
Khung sáu phần cho bản biện pháp
Khung này dùng được cho cả bản viết lẫn bản trình chiếu. Mỗi phần trả lời một câu hỏi mà giám khảo đang tự hỏi khi nghe bạn:
- Thực trạng: chuyện gì đang xảy ra? Nêu lớp, thời điểm, số liệu khảo sát ban đầu. Một bảng nhỏ là đủ, không cần nhiều trang mô tả.
- Nguyên nhân: vì sao? Tách nguyên nhân từ phía học sinh và từ cách dạy. Giám khảo đánh giá cao người dám nhận phần nguyên nhân ở chính mình.
- Mục tiêu: muốn thay đổi điều gì, đến mức nào? Viết thành con số kiểm được sau một thời gian xác định.
- Nội dung và cách làm: làm gì, theo bước nào? Đây là phần dài nhất. Mỗi bước có ví dụ thật: phiếu, câu hỏi, cách tổ chức, thời gian trong tiết.
- Kết quả: học sinh thay đổi ra sao? So sánh trước và sau bằng cùng một cách đo. Kèm một hai sản phẩm học sinh đã ẩn tên.
- Khả năng áp dụng và giới hạn: người khác dùng được không? Nói rõ biện pháp phù hợp với lớp nào, cần điều kiện gì, chỗ nào bạn chưa làm được.
Phần giới hạn thường bị bỏ, nhưng nó làm biện pháp đáng tin hơn. Giám khảo là người đứng lớp lâu năm, họ biết không biện pháp nào hiệu quả với mọi lớp.
Ví dụ giả định: phiếu lỗi sai của thầy Minh, Toán lớp 10
Thực trạng. Thầy Minh dạy hai lớp 10 ở Trường THPT A. Bài kiểm tra về xét dấu tam thức bậc hai cho thấy khoảng sáu mươi phần trăm bài làm sai ở bước lập bảng xét dấu, chủ yếu đặt sai dấu ở khoảng ngoài hai nghiệm. Khi trả bài, học sinh xem điểm rồi cất vở, ít em đọc lời phê.
Biện pháp. Thầy lập "phiếu lỗi sai" một trang cho mỗi chủ đề. Mỗi phiếu gồm ba lời giải có lỗi do thầy tự viết lại từ bài làm của học sinh (đã đổi số liệu, không lấy nguyên bài em nào). Đầu tiết luyện tập, nhóm đôi tìm lỗi, giải thích vì sao sai, viết lại bước đúng, trong mười phút. Cuối tuần, mỗi em viết một dòng vào sổ tay: lỗi mình hay mắc nhất và câu tự nhắc.
Kết quả giả định. Sau tám tuần, ở bài kiểm tra cùng dạng, tỉ lệ sai ở bước lập bảng xét dấu giảm còn khoảng hai mươi lăm phần trăm. Số học sinh đọc lời phê và sửa bài tăng rõ, đo bằng số vở có phần sửa. Thầy nêu giới hạn: phiếu tốn thời gian soạn, mỗi chủ đề khoảng một giờ, và chưa thử ở lớp có nhiều học sinh mới chuyển đến.
Ví dụ này cho thấy mấy điều giám khảo cần: vấn đề hẹp, cách làm có sản phẩm cụ thể, số liệu trước và sau đo cùng một kiểu, và một lời thừa nhận giới hạn. Bạn thay chủ đề Toán bằng nội dung môn mình, giữ nguyên cấu trúc.
Chia thời gian trình bày khi chỉ có khoảng mười phút
Nếu thể lệ cho thời lượng khác, giữ nguyên tỉ lệ. Điều hay xảy ra là người trình bày dành nửa thời gian cho cơ sở lý luận rồi phải đọc vội phần kết quả.
| Phần | Thời lượng gợi ý | Nói gì, tránh gì |
|---|---|---|
| Mở | Khoảng nửa phút | Một câu nêu vấn đề bằng con số; không chào hỏi dài |
| Thực trạng và nguyên nhân | Khoảng hai phút | Một bảng số liệu; tránh đọc nguyên văn lý luận chung |
| Cách làm | Khoảng bốn phút | Cho xem phiếu thật, kể một tiết học cụ thể |
| Kết quả | Khoảng hai phút | So sánh cùng thước đo; đưa một sản phẩm học sinh đã ẩn tên |
| Áp dụng và giới hạn | Khoảng một phút | Nói thẳng điều kiện cần và chỗ chưa làm được |
| Kết | Khoảng nửa phút | Một câu về điều sẽ làm tiếp; không hô khẩu hiệu |
Tập nói to với đồng hồ ít nhất ba lần. Lần đầu hầu như ai cũng vượt giờ. Phần nên cắt trước là phần lý luận, vì giám khảo đã thuộc lý luận hơn bạn.
Câu giám khảo hay hỏi và cách chuẩn bị trả lời
Các câu hỏi sau khi trình bày biện pháp thường xoay quanh độ tin cậy và tính áp dụng. Chuẩn bị sẵn ý trả lời cho từng câu:
- "Số liệu này đo bằng cách nào?" Nêu rõ bài kiểm tra, thời điểm, số học sinh. Nếu hai lần đo khác dạng đề, thừa nhận và giải thích bạn đã kiểm soát thế nào.
- "Nếu không có biện pháp này, học sinh có tự tiến bộ không?" Nếu có lớp đối chứng, đưa số liệu. Nếu không có, nói thật và nêu lý do bạn tin kết quả đến từ biện pháp, chẳng hạn lỗi giảm đúng ở dạng bài đã luyện.
- "Biện pháp tốn bao nhiêu thời gian trong tiết?" Trả lời bằng phút cụ thể và nói bạn đã lấy thời gian đó từ đâu.
- "Đồng nghiệp ở trường khác dùng được không?" Nêu điều kiện tối thiểu, ví dụ chỉ cần máy in hoặc chép tay lên bảng.
- "Học sinh chưa đạt thì biện pháp giúp thế nào?" Mô tả cách điều chỉnh mức độ phiếu, không nêu tên hay gắn nhãn học sinh nào.
- "Thầy cô sẽ cải tiến gì tiếp?" Một điều cụ thể, đừng hứa nhiều.
Khi không biết câu trả lời, nói "phần này em chưa đo được" tốt hơn nhiều so với đoán. Giám khảo đánh giá sự trung thực trong cách bạn làm chuyên môn. Trước ngày thi, nhờ một đồng nghiệp đóng vai giám khảo, hỏi dồn những câu khó nhất, và tập trả lời mỗi câu trong khoảng một phút, đi thẳng vào số liệu hoặc ví dụ.
Lý do biện pháp hay bị đánh giá thấp
Đối chiếu bản nháp với bảng dưới trước khi nộp. Mỗi dòng là một lý do có thể khiến biện pháp bị trả về sửa hoặc bị chấm thấp:
| Biểu hiện | Vì sao bị trừ | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Tên biện pháp rộng như tên một đề tài nghiên cứu | Không đo được, không biết làm gì | Thu hẹp về một kỹ năng, một khối lớp, một chủ đề |
| Phần lý luận dài hơn phần cách làm | Giám khảo không thấy việc làm của bạn | Lý luận nửa trang, cách làm ít nhất một nửa bài |
| Kết quả chỉ là cảm nhận | Không có cơ sở để tin | Đo trước, đo sau cùng một cách |
| Sao chép ý từ tài liệu phổ biến | Dễ bị nhận ra, mất điểm sáng tạo | Dùng ví dụ, phiếu, sản phẩm từ lớp mình |
| Nêu tên hoặc hình ảnh học sinh rõ mặt | Lộ thông tin cá nhân | Ẩn tên, chụp sản phẩm không chụp người |
| Biện pháp không khớp với tiết dạy thực hành | Giám khảo nghi biện pháp làm cho có | Cho thấy biện pháp ngay trong tiết dạy thi |
Câu hỏi thường gặp
Biện pháp thi giáo viên dạy giỏi có giống sáng kiến kinh nghiệm không?
Hai thứ gần nhau nhưng không trùng. Biện pháp trong hội thi thường ngắn hơn, tập trung vào việc đã làm và kết quả ở lớp mình. Bạn có thể phát triển biện pháp thành sáng kiến sau đó, nhưng nên đọc thể lệ để viết đúng khung được yêu cầu.
Biện pháp cần áp dụng trong bao lâu mới có kết quả đáng tin?
Nên ít nhất vài tuần, tốt hơn là trọn một học kỳ, để có lần đo trước và sau cách nhau đủ xa. Biện pháp chỉ thử trong một hai tiết khó thuyết phục giám khảo rằng thay đổi là thật và ổn định.
Có cần lớp đối chứng khi viết biện pháp không?
Không bắt buộc ở nhiều hội thi, nhưng có lớp đối chứng thì kết quả thuyết phục hơn. Nếu bạn dạy hai lớp cùng khối, áp dụng ở một lớp và giữ cách dạy cũ ở lớp kia trong cùng thời gian là cách đơn giản nhất.
Trình bày biện pháp có nên dùng nhiều hình ảnh lớp học không?
Nên dùng hình sản phẩm học sinh và phiếu học tập hơn là hình học sinh đang học. Nếu có hình lớp học, chụp từ phía sau hoặc làm mờ mặt, và chỉ chọn hình cho thấy đúng bước trong biện pháp.
Giáo viên mới đi dạy hai ba năm có nên dự thi không?
Có thể, nếu bạn có một biện pháp đã dùng thật và có số liệu. Giám khảo không chấm theo thâm niên mà theo chất lượng biện pháp và tiết dạy. Năm đầu nên dự thi cấp trường để quen cách chuẩn bị.
Nếu giám khảo hỏi câu không biết thì trả lời thế nào?
Nói thẳng phần đó bạn chưa đo hoặc chưa thử, rồi nêu bạn dự định kiểm tra bằng cách nào. Trả lời trung thực và có hướng làm tiếp được đánh giá tốt hơn một câu trả lời đoán mà giám khảo hỏi thêm là lộ.