Một tiết trả bài hiệu quả không phải là đọc điểm rồi giải lại đề từ câu một đến câu cuối, mà là gom lỗi thành vài nhóm, để học sinh tự sửa phần các em sửa được, và dành thời gian giảng lại đúng những chỗ nhiều em cùng vấp. Giáo viên chuẩn bị bằng một bảng thống kê lỗi trước khi lên lớp; trong tiết, học sinh làm việc nhiều hơn giáo viên.
Bài này đưa cách lập bảng thống kê lỗi trong khi chấm, kế hoạch mẫu cho tiết trả bài bốn mươi lăm phút, cách tổ chức cho học sinh tự sửa và sửa theo nhóm lỗi, bài làm lại ngắn để xác nhận đã hiểu, cách nói về kết quả chung mà không xếp hạng hay bêu tên, và các lỗi thường bị góp ý khi dự tiết trả bài.
Vì sao giải lại cả đề là cách kém hiệu quả
Khi giáo viên chữa tuần tự từ câu một, phần lớn thời gian rơi vào những câu đa số đã làm đúng. Học sinh làm đúng thì ngồi chờ, học sinh làm sai thì chép lời giải nhưng không hiểu vì sao mình sai, vì lời giải đúng không nói gì về lỗi riêng của em. Cuối tiết, vở có đủ lời giải, nhưng lỗi của từng em vẫn còn nguyên.
Tiết trả bài có giá trị khi nó trả lời được câu hỏi: lớp này đang hiểu sai điều gì, và làm sao sửa. Muốn vậy, giáo viên cần biết lỗi nào phổ biến, lỗi nào chỉ vài em mắc, và lỗi nào là sơ suất chứ không phải hiểu sai. Ba loại này cần ba cách xử lý khác nhau: giảng lại chung, kèm riêng, và cho tự sửa.
Ngoài ra, tiết trả bài là lúc học sinh dễ tổn thương nhất. Điểm số vừa được biết, so sánh với bạn diễn ra tự nhiên. Cách giáo viên nói về kết quả trong tiết này ảnh hưởng tới việc các em có dám học tiếp hay buông xuôi. Vì thế cách tổ chức cần vừa hiệu quả về kiến thức, vừa giữ được sự tôn trọng với từng em.
Lập bảng thống kê lỗi ngay khi chấm
Việc chuẩn bị quan trọng nhất của tiết trả bài làm song song với chấm, không tốn thêm nhiều thời gian nếu có sẵn một tờ giấy kẻ bảng bên cạnh.
- Kẻ bảng trước khi chấm. Cột là số thứ tự câu hỏi, dòng để ghi các kiểu lỗi xuất hiện. Thầy Minh dạy Toán lớp 10 kẻ sẵn bảng cho đề kiểm tra giữa kì, mỗi câu tự luận một cột.
- Mỗi lần gặp lỗi, đánh một vạch vào kiểu lỗi tương ứng. Kiểu lỗi mới thì thêm dòng. Ví dụ câu bất phương trình: quên đổi chiều bảy vạch, sai tập nghiệm khi viết khoảng năm vạch, tính nhầm hai vạch.
- Ghi lại một hai bài làm minh hoạ cho mỗi lỗi phổ biến. Chép đoạn sai ra giấy, không ghi tên học sinh, để dùng khi chữa trên lớp.
- Sau khi chấm xong, phân loại lỗi. Lỗi trên một phần ba lớp là lỗi chung, cần giảng lại. Lỗi của vài em là lỗi riêng, kèm theo nhóm nhỏ. Lỗi tính nhầm, chép sai đề là sơ suất, cho tự sửa.
- Ghi chú các câu gần như cả lớp làm đúng. Những câu này không cần chữa trên lớp, chỉ để đáp án cho học sinh tự đối chiếu.
Bảng thống kê này còn là tài liệu cho buổi sinh hoạt tổ: những lỗi lặp ở nhiều lớp cho thấy cách dạy chung của tổ đang có lỗ hổng, và câu hỏi nào trong đề cần chỉnh.
Kế hoạch mẫu cho tiết trả bài bốn mươi lăm phút
Tiết giả định: trả bài kiểm tra giữa kì Toán lớp 10 của thầy Minh. Thời gian các hoạt động điều chỉnh theo kết quả thống kê.
| Thời gian | Hoạt động | Giáo viên làm | Học sinh làm |
|---|---|---|---|
| 5 phút | Nhận xét chung | Nêu điểm mạnh chung của lớp, ba lỗi phổ biến nhất, không đọc điểm, không nêu tên | Nghe, ghi ba lỗi vào vở |
| 8 phút | Tự sửa sơ suất | Phát bài, chiếu đáp án các câu đa số làm đúng | Đối chiếu, sửa lỗi tính và lỗi chép đề bằng bút khác màu |
| 15 phút | Chữa lỗi chung | Chiếu đoạn bài làm sai minh hoạ, hỏi lớp chỗ sai ở đâu, vì sao, sửa thế nào | Thảo luận cặp đôi, trả lời, ghi cách sửa |
| 10 phút | Nhóm theo lỗi | Chia nhóm theo kiểu lỗi; giáo viên ngồi với nhóm lỗi khó nhất, nhóm đã đúng làm bài mở rộng | Sửa theo phiếu hướng dẫn của nhóm |
| 7 phút | Bài làm lại ngắn | Phát một hai câu tương tự câu nhiều em sai, thu lại | Làm độc lập để tự kiểm tra đã hiểu chưa |
Điểm số được ghi trên bài khi phát, học sinh tự xem, không đọc to. Nếu muốn học sinh đọc lời phê kỹ hơn, có thể phát bài có lời phê trước và báo điểm vào cuối tiết.
Cách nói về kết quả trước lớp mà không xếp hạng
Phần nhận xét chung năm phút đầu dễ trượt sang khen bài cao, chê bài thấp. Một số câu nói và việc nên làm:
- Nói về lớp, không nói về cá nhân: "Lớp mình đã làm tốt phần lập phương trình, phần lớn bài có lời giải đầy đủ."
- Nêu lỗi phổ biến như một hiện tượng chung: "Khá nhiều bạn quên đổi chiều bất đẳng thức, đây là lỗi rất hay gặp khi mới học."
- Không đọc danh sách điểm, không đọc tên bài cao nhất hay thấp nhất, không xếp thứ tự trả bài theo điểm.
- Không đưa bài làm có tên lên bảng hay máy chiếu; nếu cần lấy bài của học sinh làm ví dụ, chép lại và bỏ tên.
- Khen tiến bộ một cách riêng tư bằng lời phê, không so sánh trước lớp kiểu "bạn này lần trước điểm thấp nay đã khá".
- Với em có kết quả thấp hơn nhiều so với thường lệ, hẹn gặp riêng sau giờ để hỏi han, không nhắc trước lớp.
Học sinh nào cũng biết điểm của mình, và thường biết điểm của bạn bên cạnh. Việc của giáo viên không phải giấu thông tin, mà là không biến tiết học thành nơi so sánh công khai, để em điểm thấp vẫn ngồi lại và học tiếp.
Tổ chức nhóm theo kiểu lỗi
Chia nhóm theo lỗi, không theo điểm. Một em được tám điểm có thể vẫn mắc lỗi về tập nghiệm, một em năm điểm có thể đúng phần đó. Nhóm theo kiểu lỗi giúp mỗi em sửa đúng chỗ mình cần, và tránh hình thành nhóm "giỏi" và nhóm "yếu" cố định trong mắt học sinh.
Mỗi nhóm có phiếu hướng dẫn riêng. Phiếu nêu lại kiến thức cần nhớ trong hai ba dòng, một ví dụ giải mẫu, và hai bài tập tương tự. Nhóm tự làm, giáo viên chỉ hỗ trợ khi cần.
Giáo viên ngồi với nhóm lỗi khó nhất. Lỗi hiểu sai khái niệm cần được giảng lại trực tiếp; lỗi kỹ năng thường học sinh tự sửa được với phiếu. Ưu tiên thời gian của giáo viên cho chỗ cần thiết nhất.
Nhóm đã làm đúng có việc thật. Học sinh không mắc lỗi nào nhận bài mở rộng hoặc được mời làm người hỗ trợ cho một nhóm khác. Đừng để các em ngồi chờ hoặc làm lại bài đã đúng.
Với Ngữ văn, nhóm theo kỹ năng viết. Cô Hạnh dạy Văn lớp 7 trả bài viết bằng cách chia nhóm theo điểm cần cải thiện: nhóm viết mở bài, nhóm thêm dẫn chứng, nhóm sửa câu. Mỗi nhóm viết lại một đoạn của chính bài mình.
Lỗi hay bị góp ý khi dự tiết trả bài
Tiết trả bài ít khi được chọn để thao giảng, nhưng khi dự giờ thường xuyên, tổ chuyên môn hay góp ý về những điểm dưới đây.
| Bị góp ý | Cách sửa |
|---|---|
| Giáo viên chữa toàn bộ đề, học sinh chỉ chép | Chỉ chữa lỗi chung, phần còn lại cho tự đối chiếu đáp án |
| Đọc điểm từng em trước lớp | Ghi điểm trên bài, học sinh tự xem |
| Không có bước kiểm tra lại sau khi chữa | Thêm bài làm lại ngắn năm đến bảy phút cuối tiết |
| Chữa lỗi nhưng không giải thích vì sao sai | Hỏi lớp chỗ sai và lý do trước khi đưa cách sửa |
| Trả bài quá muộn, học sinh đã quên đề | Trả trong vòng một tuần, ưu tiên trả nhanh hơn chấm kỹ mọi bài |
| Không có ghi nhận gì về kết quả để điều chỉnh dạy | Lưu bảng thống kê lỗi, ghi những nội dung sẽ ôn lại vào kế hoạch dạy học tuần sau |
Dấu hiệu một tiết trả bài tốt là cuối tiết, học sinh làm bài làm lại đúng nhiều hơn hẳn so với bài kiểm tra ở cùng loại câu. Nếu không thấy khác biệt, tiết chữa chưa chạm đúng lỗi.
Sau tiết trả bài: dùng kết quả để điều chỉnh việc dạy
Tiết trả bài khép lại bài kiểm tra nhưng mở ra việc dạy tiếp. Những việc nên làm trong tuần sau, áp được cho mọi môn và mọi cấp học:
- Đọc bài làm lại cuối tiết. Chia hai chồng: đã sửa được và chưa sửa được. Chồng chưa sửa được là danh sách các em cần kèm thêm trong một hai tiết tới, bằng phiếu riêng hoặc vài phút đầu giờ.
- Đưa lỗi chung vào phần khởi động các tiết sau. Mỗi tiết một câu ngắn nhắm đúng lỗi đã chữa, trong khoảng hai tuần. Lỗi đã chữa một lần thường quay lại nếu không được nhắc.
- Ghi vào kế hoạch dạy học của mình. Một dòng như "tuần mười, ôn đổi chiều bất đẳng thức qua bài khởi động" là bằng chứng của việc dùng kết quả đánh giá để điều chỉnh dạy học.
- Mang bảng thống kê lỗi đến buổi sinh hoạt tổ. So với lớp của đồng nghiệp cùng khối. Lỗi giống nhau ở mọi lớp gợi ý cần đổi cách dạy nội dung đó từ năm sau.
- Với tiểu học, rút gọn mọi bước. Không chia nhóm phức tạp; giáo viên chữa hai lỗi phổ biến nhất bằng ví dụ trực quan, rồi cho học sinh sửa ngay trên bài của mình và giơ lên cho cô xem.
- Liên hệ phụ huynh khi cần, theo kênh nhà trường quy định. Chỉ nói về việc em cần luyện thêm gì, không so sánh với bạn cùng lớp.
Nếu sau hai tuần, lỗi chung vẫn xuất hiện nhiều trong bài làm hằng ngày, đó là dấu hiệu cách giảng lại chưa đủ. Thử một cách tiếp cận khác như ví dụ trực quan, hoạt động thực hành hoặc cho học sinh giảng lại cho nhau, thay vì lặp lại cách cũ to hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên công bố điểm trung bình của lớp không?
Có thể nêu nhận xét chung về kết quả của lớp, nhưng không nên so sánh lớp với lớp trước học sinh hay đọc phân bố điểm chi tiết. Thông tin quan trọng với học sinh là lỗi gì cần sửa, không phải con số trung bình.
Học sinh muốn phúc khảo điểm ngay trong tiết trả bài thì sao?
Ghi nhận và hẹn trao đổi riêng sau giờ, mang theo bài và hướng dẫn chấm. Xử lý ngay trước lớp làm mất thời gian chung và khiến các em khác cũng muốn xin thêm điểm. Nếu chấm nhầm, sửa và báo lại cho em đó.
Bài làm lại cuối tiết có tính điểm không?
Thường không cần tính điểm, vì mục đích là để học sinh và giáo viên biết đã sửa được lỗi chưa. Nếu tổ chuyên môn muốn dùng làm kết quả đánh giá thường xuyên, cần thông báo trước và theo quy định đánh giá của cấp học.
Tiết trả bài môn Ngữ văn khác gì môn Toán?
Bài văn không có đáp án duy nhất nên phần chữa tập trung vào kỹ năng như lập dàn ý, dùng dẫn chứng, diễn đạt. Học sinh viết lại một đoạn của chính bài mình theo góp ý, thay vì chép bài văn mẫu.
Có nên đọc bài văn điểm cao nhất cho cả lớp nghe không?
Có thể đọc một đoạn tốt làm ví dụ cho một kỹ năng cụ thể, nhưng nên hỏi ý học sinh trước và không nhấn mạnh đó là bài điểm cao nhất. Tốt hơn nữa là đọc đoạn tốt từ nhiều bài khác nhau, mỗi đoạn minh hoạ một điểm mạnh.
Nếu nhiều học sinh sai cùng một câu thì có phải do đề không?
Có thể. Hãy xem lại câu hỏi: diễn đạt có rõ không, có vượt nội dung đã dạy không, mức độ có đúng bản đặc tả không. Nếu do đề, ghi lại để sửa ngân hàng câu hỏi và trao đổi với tổ về cách xử lý điểm cho câu đó.