An toàn trong giờ STEM dựa vào ba việc làm trước khi học sinh cầm dụng cụ: dạy và cho thực hành cách dùng từng dụng cụ nguy hiểm, bố trí khu làm việc riêng cho những dụng cụ đó, và thống nhất quy định dừng tay khi giáo viên ra hiệu. Dặn "các em cẩn thận nhé" ở đầu giờ gần như không có tác dụng.
Tai nạn trong giờ STEM ở trường phổ thông phần lớn là nhỏ: đứt tay do dao rọc giấy, bỏng nhẹ do keo nóng, vật bay vào mắt. Nhưng chúng làm phụ huynh lo, làm nhà trường ngại cho tổ chức tiếp, và hoàn toàn tránh được. Bài này gồm quy định lớp học, cách dạy dùng từng dụng cụ, bố trí bàn, túi sơ cứu và cách xử lý khi có sự cố.
Năm quy định chung dán ở phòng học STEM
Quy định ngắn thì học sinh nhớ. Giáo viên đọc to, giải thích lý do từng điều trong buổi đầu, cho học sinh nhắc lại, rồi nhắc lại đầu mỗi buổi có dụng cụ nguy hiểm.
- Khi nghe tín hiệu dừng, buông dụng cụ xuống bàn và nhìn lên. Tín hiệu có thể là tiếng vỗ tay ba nhịp hoặc giơ tay. Tập cho đến khi cả lớp dừng trong ba giây.
- Dụng cụ cắt và keo nóng chỉ dùng ở bàn quy định. Không mang đi quanh lớp.
- Đeo kính bảo hộ khi có vật bắn ra hoặc có chất lỏng phản ứng. Dây chun căng, máy bắn đá, giấm và bột nở trong chai.
- Bị thương, dù nhỏ, báo ngay giáo viên. Không tự xử lý, không giấu vì sợ bị trách.
- Thu dọn xong mới rời bàn. Rút điện, tắt súng keo, cất dao vào hộp.
Buổi đầu tiên của bất kỳ học kỳ STEM nào nên dành mười lăm phút tập tín hiệu dừng như một trò chơi: lớp đang làm, giáo viên ra tín hiệu, đếm xem bao lâu thì im lặng và tay đặt xuống. Học sinh thích trò này, và đến lúc cần thật thì các em phản xạ được.
Dạy học sinh dùng từng dụng cụ
Mỗi dụng cụ nguy hiểm cần một lần dạy riêng có làm mẫu và cho học sinh làm thử dưới sự quan sát. Bảng tóm tắt điều cần dạy:
| Dụng cụ | Cách dùng đúng | Lỗi hay gặp | Khối lớp được dùng |
|---|---|---|---|
| Kéo | Cắt hướng ra xa người, đưa kéo cho bạn bằng tay cầm | Vừa cắt vừa nói chuyện, quay người | Mọi khối, kéo đầu tròn cho tiểu học |
| Dao rọc giấy | Đặt trên tấm lót cắt, dùng thước kim loại tựa, đẩy lưỡi ra ngắn, thu lưỡi ngay sau khi cắt | Cắt trên mặt bàn, tay giữ đặt trước đường dao | Từ trung học cơ sở, có giáo viên giám sát |
| Súng keo nến | Đặt trên giá hoặc đế, không chạm đầu súng và keo vừa ra, rút điện khi không dùng | Để súng nằm ngang trên bàn, thử độ nóng bằng tay | Từ lớp 6, đặt ở một bàn riêng |
| Pin và dây điện | Chỉ dùng pin tiểu loại thường, không nối tắt hai cực, không cắt mở pin | Dùng giấy bạc nối thẳng hai cực, pin nóng lên | Mọi khối, có hướng dẫn |
| Nước nóng | Giáo viên rót, cốc đặt trên khay giữa bàn | Học sinh tự rót, cốc sát mép bàn | Mọi khối, chỉ giáo viên rót |
| Dụng cụ điện cầm tay | Chỉ giáo viên hoặc nhân viên thiết bị dùng | Để học sinh tự khoan, tự cưa | Không cho học sinh dùng |
Sau khi dạy, có thể cấp "thẻ được dùng" cho học sinh đã làm đúng trước giáo viên: em có thẻ dao rọc giấy mới được ngồi ở bàn cắt. Học sinh coi trọng thẻ này hơn lời dặn, và giáo viên nhìn qua là biết em nào chưa được hướng dẫn.
Bố trí phòng và bàn làm việc
Tách khu nguy hiểm. Đặt một bàn cắt và một bàn keo ở góc phòng, gần giáo viên, xa lối đi. Mỗi bàn tối đa bốn học sinh cùng lúc. Các nhóm cử người mang vật liệu đến cắt, dán, rồi mang về bàn nhóm.
Ổ điện an toàn. Súng keo cắm vào ổ cắm có công tắc riêng, đặt trên bàn, dây không vắt qua lối đi. Không nối nhiều ổ chồng lên nhau.
Lối đi thông. Cặp sách để dưới gầm bàn hoặc ở cuối phòng. Lối từ mọi bàn ra cửa phải đi được ngay.
Khu thử nghiệm. Phép thử có vật bay ra, như máy bắn đá, tên lửa, dù, phải làm ở khu riêng có vạch đứng, hoặc ra sân. Không thử trong khi các nhóm khác đang làm ở bàn bên cạnh.
Chỗ để giáo viên nhìn thấy mọi nhóm. Giáo viên đứng hoặc ngồi ở vị trí nhìn được bàn cắt và bàn keo. Nếu phải đến hỗ trợ một nhóm lâu, tạm dừng hoạt động ở bàn nguy hiểm.
Nước và chất lỏng ở xa điện. Bàn có thí nghiệm với nước để ở phía khác phòng so với ổ điện và súng keo, có khăn lau sẵn trên bàn.
Túi sơ cứu và danh sách sức khoẻ
Mỗi phòng học có hoạt động STEM nên có một túi sơ cứu riêng, kiểm tra đầu mỗi tháng. Nội dung tối thiểu:
- Băng dán vết thương các cỡ, gạc vô trùng, băng cuộn.
- Dung dịch rửa vết thương theo hướng dẫn của nhân viên y tế trường.
- Túi chườm lạnh dùng một lần hoặc khăn sạch để thấm nước lạnh.
- Găng tay dùng một lần cho người sơ cứu.
- Kéo nhỏ đầu tròn dùng riêng cho túi sơ cứu.
- Danh sách học sinh có dị ứng, bệnh cần lưu ý của lớp, lấy từ thông tin nhà trường đã có, để kín trong túi.
- Cách liên hệ phòng y tế trường ghi rõ trên nắp túi.
Với bỏng nhẹ do keo nóng, việc đầu tiên là cho vùng bỏng dưới vòi nước mát sạch chảy nhẹ trong vài phút, không bôi kem đánh răng hay mỡ. Với vết cắt, rửa sạch, ép nhẹ cầm máu, dán băng. Với vật vào mắt, không dụi, rửa mắt bằng nước sạch và đưa đến phòng y tế. Những trường hợp nặng hơn thì đưa đến phòng y tế và báo nhà trường ngay. Nên mời nhân viên y tế trường hướng dẫn nhanh cho tổ chuyên môn đầu năm.
Khi có tai nạn trong giờ học
Thứ tự xử lý giúp giáo viên không rối, nhất là khi lớp đông:
- Ra tín hiệu dừng cho cả lớp. Học sinh buông dụng cụ, ngồi tại chỗ.
- Đến chỗ học sinh bị thương, đánh giá nhanh: vết thương nhỏ hay cần y tế.
- Sơ cứu bước đầu nếu là vết nhỏ; nếu cần, cử một học sinh tin cậy đi gọi nhân viên y tế hoặc giáo viên lớp bên cạnh.
- Tắt súng keo, rút điện ở bàn liên quan.
- Khi tình huống đã ổn, giải thích ngắn cho lớp chuyện gì đã xảy ra mà không trách học sinh trước mặt bạn, nhắc lại quy định liên quan, rồi mới cho làm tiếp.
- Cuối buổi, ghi lại sự việc vào sổ theo dõi của phòng: ngày, học sinh, dụng cụ, xử lý.
- Thông báo phụ huynh trong ngày theo quy định của nhà trường, kể cả với vết thương nhỏ.
Việc ghi sổ và báo phụ huynh có vẻ phiền với vết xước nhỏ, nhưng giúp giáo viên tránh hiểu lầm về sau và giúp tổ chuyên môn thấy dụng cụ nào hay gây sự cố để thay đổi cách tổ chức. Một học kỳ có ba vụ đứt tay ở bàn cắt là tín hiệu cần dạy lại hoặc đổi sang dao an toàn hơn.
Tiết mẫu: buổi đầu dạy an toàn cho lớp 6 mới vào phòng STEM
Kế hoạch rút gọn của thầy Minh, phụ trách phòng STEM ở Trường THCS A giả định, dùng cho tiết đầu tiên của mỗi lớp 6. Không làm sản phẩm lớn; mục tiêu là học sinh biết và làm đúng quy định trước khi có dự án thật.
- Mục tiêu. Học sinh nhắc lại được năm quy định chung; dừng tay trong ba giây khi có tín hiệu; dùng kéo và dao rọc giấy đúng cách trên tấm lót cắt; biết túi sơ cứu để ở đâu và phải báo ai khi bị thương.
- Phút 0 đến 8. Thầy dẫn cả lớp đi một vòng phòng: bàn cắt, bàn keo, khu thử nghiệm, túi sơ cứu, ổ điện, lối ra. Hỏi: theo các em vì sao bàn keo lại đặt ở góc này.
- Phút 8 đến 15. Đọc năm quy định, mỗi quy định hỏi một em nói lại lý do bằng lời của mình. Tập tín hiệu dừng ba lần, lần sau nhanh hơn lần trước.
- Phút 15 đến 30. Thầy làm mẫu cắt một hình chữ nhật bằng dao rọc giấy, nói to từng động tác. Học sinh làm theo từng cặp, một em cắt, một em quan sát bằng phiếu kiểm có bốn ô: có tấm lót, có thước tựa, tay giữ ở sau đường dao, thu lưỡi sau khi cắt. Rồi đổi vai.
- Phút 30 đến 40. Thử thách nhỏ: cắt và gấp một hộp giấy không nắp đựng được mười viên bi. Giữa chừng thầy ra tín hiệu dừng bất ngờ một lần.
- Phút 40 đến 45. Thu dọn theo quy trình, cấp thẻ dùng kéo cho em làm đúng; em chưa đúng được hẹn làm lại ở buổi sau.
Bốn mươi lăm phút này có vẻ "mất" một tiết, nhưng cả học kỳ sau đó thầy Minh gần như không phải dừng giờ vì chuyện an toàn. Súng keo được dạy ở buổi riêng khi dự án đầu tiên cần đến.
Lỗi an toàn hay bị góp ý khi dự giờ
Người dự giờ STEM thường để ý những điểm dưới, kể cả khi tiết dạy diễn ra suôn sẻ.
| Điều người dự thấy | Vì sao bị góp ý | Sửa |
|---|---|---|
| Súng keo cắm ở mọi bàn nhóm | Giáo viên không quan sát được hết | Một bàn keo chung, có người phụ trách |
| Học sinh tiểu học dùng dao rọc giấy | Không hợp lứa tuổi | Giáo viên cắt trước phần cần dao, học sinh dùng kéo |
| Thử máy bắn đá giữa lớp | Vật bay trúng bạn | Khu thử riêng có vạch, đeo kính |
| Không có kính bảo hộ khi làm phản ứng sủi bọt trong chai | Nắp chai bật, chất lỏng bắn | Đeo kính, quay miệng chai ra xa người |
| Lớp không dừng khi giáo viên gọi | Không có tín hiệu thống nhất | Tập tín hiệu dừng ở buổi đầu |
| Cuối giờ dụng cụ còn bừa trên bàn | Lớp sau dễ bị thương | Năm phút thu dọn có người kiểm |
An toàn không làm tiết học kém sôi nổi. Ngược lại, khi quy định rõ, giáo viên mới yên tâm cho học sinh tự làm nhiều hơn, và tiết học có thể mở hơn mà vẫn trong tầm kiểm soát.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh tiểu học có nên dùng súng keo nến không?
Với lớp 1 đến lớp 3, nên để giáo viên dán phần cần keo nóng hoặc dùng keo sữa, băng dính. Lớp 4, lớp 5 có thể dùng loại súng keo nhỏ nhiệt độ thấp ở bàn riêng, có giáo viên đứng cạnh và đã hướng dẫn trước.
Có cần mua kính bảo hộ cho cả lớp không?
Không cần cho cả lớp cùng lúc. Một bộ khoảng mười đến mười lăm kính dùng chung cho khu thử nghiệm và bàn có phản ứng là đủ, vì chỉ vài học sinh đeo cùng lúc. Vệ sinh kính sau mỗi buổi.
Nếu phụ huynh lo ngại về dụng cụ nguy hiểm thì giải thích thế nào?
Gửi phụ huynh quy định an toàn của lớp, cách giáo viên dạy dùng dụng cụ và cấp thẻ được dùng. Nói rõ dụng cụ nào học sinh không được dùng. Phụ huynh thường yên tâm khi thấy có quy trình cụ thể chứ không chỉ lời hứa.
Học sinh mang dụng cụ nguy hiểm từ nhà đến thì sao?
Quy định từ đầu: dụng cụ cắt, dụng cụ điện từ nhà không được mang đến lớp, dùng dụng cụ của phòng. Nếu học sinh vẫn mang, giáo viên giữ lại và trả cho phụ huynh, giải thích lý do một cách nhẹ nhàng.
Có cần ghi phần an toàn vào kế hoạch bài dạy STEM không?
Nên ghi. Một mục ngắn trong phần chuẩn bị nêu dụng cụ nguy hiểm, cách bố trí và quy định nhắc lại. Khi có người dự giờ, mục này cho thấy giáo viên đã lường trước rủi ro, và giúp đồng nghiệp dạy lại bài đó không bỏ sót.