Ma trận đề kiểm tra là một bảng hai chiều: một chiều là các nội dung hay chủ đề cần kiểm tra, chiều kia là các mức độ nhận thức; mỗi ô ghi số câu và số điểm. Lập ma trận trước khi viết câu hỏi để đề phủ đúng phần đã dạy, đúng tỉ lệ mức độ mà tổ chuyên môn và nhà trường đã thống nhất, và không lệch về phần giáo viên thích ra.
Phần dưới đi qua sáu bước lập ma trận cho một bài kiểm tra định kì, có ví dụ tính toán cụ thể cho đề Toán lớp 10 giả định, bảng ma trận mẫu, cách cân đối khi số học không chia tròn, và những lỗi khiến ma trận hay bị tổ trưởng trả về. Bản đặc tả đi kèm ma trận được bàn riêng ở bài khác; ở đây tập trung vào bảng số câu, số điểm.
Ma trận dùng để làm gì và ai quyết định khung
Không có ma trận, đề kiểm tra hay lệch theo hai kiểu. Kiểu thứ nhất là lệch nội dung: chương dạy mười tiết chỉ có một câu, còn bài dạy hai tiết lại chiếm ba câu vì dễ ra đề. Kiểu thứ hai là lệch mức độ: đề toàn câu nhớ lại công thức, hoặc ngược lại dồn quá nhiều câu vận dụng khiến điểm cả lớp thấp bất thường. Ma trận là công cụ để cả tổ cùng nhìn thấy và sửa sự lệch ấy trước khi đề được viết.
Khung tỉ lệ mức độ và hình thức câu hỏi không do từng giáo viên tự đặt. Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo, kiểm tra định kì dựa trên yêu cầu cần đạt của chương trình; tỉ lệ cụ thể giữa các mức và giữa trắc nghiệm với tự luận thường do Sở Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn theo năm học, rồi nhà trường và tổ chuyên môn thống nhất. Việc của bạn là áp khung ấy vào đúng phần đã dạy.
Vì vậy trước khi lập, hãy hỏi tổ trưởng ba điều: tỉ lệ mức độ năm nay là bao nhiêu, đề có những dạng câu nào và mỗi dạng chiếm bao nhiêu điểm, thời gian làm bài là bao lâu. Ba thông tin này quyết định toàn bộ phần tính toán phía sau.
Sáu bước lập ma trận
Các bước dưới đây áp cho kiểm tra giữa kì hay cuối kì, môn nào cũng được. Ví dụ đi kèm là đề Toán lớp 10 giả định, chín mươi phút, gồm ba chủ đề đã dạy trong học kì.
- Liệt kê nội dung và số tiết. Lấy kế hoạch dạy học của tổ, ghi các chủ đề hoặc bài thuộc phạm vi kiểm tra và số tiết thực dạy. Ví dụ: mệnh đề và tập hợp tám tiết, bất phương trình bậc nhất hai ẩn sáu tiết, hàm số bậc hai mười hai tiết, tổng hai mươi sáu tiết.
- Tính trọng số theo số tiết. Trọng số mỗi chủ đề bằng số tiết chia tổng số tiết. Tám trên hai mươi sáu khoảng ba mươi mốt phần trăm, sáu trên hai mươi sáu khoảng hai mươi ba phần trăm, mười hai trên hai mươi sáu khoảng bốn mươi sáu phần trăm. Đây là điểm xuất phát, không phải con số bắt buộc.
- Điều chỉnh theo tầm quan trọng. Chủ đề nhiều tiết vì có nhiều luyện tập chưa chắc quan trọng hơn. Tổ có thể làm tròn: ba mươi, hai mươi, năm mươi phần trăm, để hàm số bậc hai, nội dung nền cho lớp trên, có trọng số cao hơn.
- Đổi trọng số ra điểm. Đề mười điểm: mệnh đề và tập hợp ba điểm, bất phương trình hai điểm, hàm số bậc hai năm điểm.
- Chia điểm mỗi chủ đề theo mức độ. Giả sử tổ thống nhất tỉ lệ nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao là bốn, ba, hai, một. Hàm số bậc hai năm điểm sẽ chia khoảng hai điểm nhận biết, một rưỡi thông hiểu, một vận dụng, nửa điểm vận dụng cao. Làm tương tự cho hai chủ đề còn lại.
- Đổi điểm ra số câu theo dạng câu hỏi. Nếu mỗi câu trắc nghiệm được 0,25 điểm, thì hai điểm nhận biết là tám câu trắc nghiệm. Phần vận dụng thường là tự luận, mỗi câu một điểm hoặc nửa điểm. Cộng dọc, cộng ngang để kiểm tra tổng đúng mười điểm và tỉ lệ đúng khung.
Bước sáu là bước hay sai nhất, vì làm tròn số câu ở từng ô khiến tổng lệch. Hãy làm trên bảng tính hoặc giấy kẻ ô, cộng lại sau mỗi lần sửa, đừng nhẩm.
Ma trận mẫu rút gọn cho đề Toán lớp 10 giả định
Bảng dưới là kết quả của sáu bước trên, đề gồm phần trắc nghiệm nhiều lựa chọn và phần tự luận. TN là số câu trắc nghiệm, TL là số câu tự luận. Đây là ví dụ minh hoạ cách tính, tỉ lệ thật theo hướng dẫn năm học của nơi bạn dạy.
| Chủ đề | Nhận biết | Thông hiểu | Vận dụng | Vận dụng cao | Tổng điểm |
|---|---|---|---|---|---|
| Mệnh đề và tập hợp | 5 TN (1,25 đ) | 4 TN (1,0 đ) | 1 TL (0,75 đ) | 3,0 | |
| Bất phương trình bậc nhất hai ẩn | 3 TN (0,75 đ) | 2 TN (0,5 đ) | 1 TL (0,75 đ) | 2,0 | |
| Hàm số bậc hai | 8 TN (2,0 đ) | 6 TN (1,5 đ) | 1 TL (1,0 đ) | 1 TL (0,5 đ) | 5,0 |
| Tổng điểm | 4,0 | 3,0 | 2,5 | 0,5 | 10,0 |
| Tỉ lệ | 40% | 30% | 25% | 5% | 100% |
Chú ý dòng tỉ lệ: vận dụng ra hai mươi lăm phần trăm, vận dụng cao năm phần trăm, khác với khung hai mươi và mười. Đó là ví dụ về lệch do làm tròn. Muốn đúng khung, tổ có thể hạ câu tự luận vận dụng của hàm số bậc hai từ một điểm xuống nửa điểm và nâng câu vận dụng cao của chủ đề này từ nửa điểm lên một điểm; tổng chủ đề vẫn là năm, còn hai cột cuối về đúng hai mươi và mười phần trăm. Ma trận tốt là ma trận đã được cộng lại và chỉnh sau khi lệch, không phải ma trận tính một lần.
Khi số không chia tròn thì cân đối thế nào
Ưu tiên đúng tổng theo mức, chấp nhận lệch nhỏ theo chủ đề. Tỉ lệ mức độ thường là yêu cầu của hướng dẫn, còn trọng số chủ đề là ước tính của tổ. Khi phải chọn, giữ tỉ lệ mức độ đúng và để một chủ đề hơn kém nửa điểm.
Đừng ép mọi chủ đề có đủ bốn mức. Chủ đề nhỏ chỉ có vài tiết thì có thể không có câu vận dụng cao. Ép vào cho đủ ô dễ sinh câu hỏi gượng, khó hơn thực chất nội dung đã dạy.
Câu vận dụng cao nên gắn với chủ đề nền. Câu phân loại ở cuối đề nên đặt vào nội dung quan trọng nhất của học kì, nơi học sinh có đủ thời gian luyện tập, thay vì bài vừa học tuần trước.
Thời gian làm bài là ràng buộc thật. Sau khi có số câu, ước thời gian: câu nhận biết khoảng một phút, thông hiểu hai phút, câu tự luận vận dụng tám đến mười phút. Cộng lại vượt thời gian làm bài thì phải bớt câu, không phải bắt học sinh làm nhanh hơn.
Ghi rõ cách làm tròn vào biên bản. Khi ma trận được duyệt, ghi lại lý do của những chỗ lệch. Năm sau người khác dùng lại sẽ hiểu đó là chủ ý, không phải sai sót.
Lỗi khiến ma trận hay bị tổ trưởng trả về
Đây là những lỗi gặp nhiều khi tổ chuyên môn duyệt ma trận đầu kỳ. Phần lớn sửa được trong mười phút nếu biết nhìn.
| Lỗi | Dấu hiệu | Cách sửa |
|---|---|---|
| Cộng ngang khác cộng dọc | Tổng các chủ đề mười điểm nhưng tổng các mức chín rưỡi | Cộng cả hai chiều sau mỗi lần sửa ô |
| Có nội dung chưa dạy | Chủ đề trong ma trận nằm sau mốc kiểm tra trong kế hoạch dạy học | Đối chiếu với tiến độ thực của tất cả lớp trong khối |
| Ô vận dụng cao rơi vào bài khó nhất mà ít tiết nhất | Học sinh chưa luyện đủ dạng | Chuyển sang chủ đề nền nhiều tiết hơn |
| Số câu trắc nghiệm không khớp thời gian | Năm mươi câu cho bốn mươi lăm phút | Ước thời gian từng mức, giảm câu nhận biết |
| Tỉ lệ ghi theo thói quen năm trước | Không khớp hướng dẫn năm học mới | Hỏi tổ trưởng văn bản hướng dẫn năm nay trước khi lập |
| Ma trận không kèm bản đặc tả | Người viết câu không biết ô đó hỏi gì cụ thể | Lập bản đặc tả ngay sau khi chốt ma trận |
Một mẹo nhỏ: trước khi nộp, đưa ma trận cho một đồng nghiệp chưa tham gia lập và nhờ họ cộng lại. Người lập thường không thấy lỗi của chính mình vì đã quen con số.
Áp vào bộ môn của bạn: môn xã hội và tiểu học khác gì
Ví dụ trên là Toán, nhưng nguyên lý giống nhau. Một số khác biệt cần nhớ khi áp vào môn khác:
- Ngữ văn: đề thường gồm phần đọc hiểu một văn bản ngoài sách và phần viết. Chiều nội dung của ma trận là kỹ năng đọc theo thể loại và kiểu bài viết, không phải tên bài học. Cô Hạnh dạy Văn lớp 7 lập ma trận theo yêu cầu đọc hiểu văn bản nghị luận và viết bài văn biểu cảm, không theo từng văn bản đã học.
- Lịch sử và Địa lí, Giáo dục công dân: chiều nội dung theo chủ đề, nhưng nên thêm câu vận dụng gắn với tình huống thực tế hoặc tư liệu, như đọc một bảng số liệu hay một đoạn tư liệu ngắn tự soạn.
- Khoa học tự nhiên: nên có ít nhất một câu gắn với thí nghiệm hoặc thực hành đã làm trên lớp, để đề kiểm tra cả năng lực tìm hiểu tự nhiên chứ không chỉ kiến thức.
- Tiểu học: bài kiểm tra định kì theo quy định đánh giá của cấp tiểu học, các mức thường được mô tả theo ba mức, và đề phải ngắn, phù hợp thời gian chú ý của học sinh nhỏ. Hỏi khối trưởng khung đề của trường trước khi lập.
- Môn đánh giá bằng nhận xét: thay ma trận số câu bằng bảng tiêu chí và sản phẩm cần nộp, phần rubric sẽ quan trọng hơn ma trận.
Dù môn nào, giữ một nguyên tắc: hàng của ma trận phản ánh điều chương trình yêu cầu học sinh làm được, không phản ánh mục lục sách. Hàng đúng thì đề đánh giá đúng năng lực, kể cả khi các bộ sách khác nhau trong cùng một khối.
Câu hỏi thường gặp
Tỉ lệ bốn, ba, hai, một giữa các mức độ có bắt buộc không?
Đó là tỉ lệ phổ biến nhiều nơi từng dùng, không phải con số cố định cho mọi năm học và mọi cấp. Tỉ lệ cụ thể theo hướng dẫn của Sở Giáo dục và Đào tạo và kế hoạch của nhà trường; bạn nên hỏi tổ trưởng văn bản áp dụng cho năm học hiện tại.
Có cần tính trọng số theo số tiết chính xác đến phần trăm không?
Không cần chính xác tuyệt đối. Số tiết chỉ là điểm xuất phát; tổ chuyên môn được làm tròn và điều chỉnh theo tầm quan trọng của nội dung. Điều cần có là lý do rõ ràng cho mỗi lần điều chỉnh để khi duyệt mọi người cùng hiểu.
Ma trận đề giữa kì và cuối kì khác nhau thế nào?
Giữa kì phủ phần nội dung từ đầu học kì đến mốc kiểm tra, cuối kì phủ cả học kì nhưng thường dành trọng số lớn hơn cho phần sau giữa kì. Cách cân đối cụ thể do tổ thống nhất, miễn là không bỏ trống nội dung quan trọng.
Một khối nhiều lớp dạy chưa đều tiến độ thì lập ma trận ra sao?
Ma trận chỉ lấy nội dung mà mọi lớp trong khối đã học xong trước ngày kiểm tra. Nếu có lớp chậm, tổ phải điều chỉnh tiến độ trước, không đưa phần chưa dạy vào đề với hi vọng lớp đó kịp học.
Có nên dùng lại ma trận của năm trước không?
Có thể dùng làm khung, nhưng phải đối chiếu lại số tiết theo kế hoạch dạy học năm nay, tỉ lệ mức độ theo hướng dẫn mới và phạm vi nội dung. Ma trận cũ dùng nguyên thường lệch ở đúng những chỗ chương trình hay kế hoạch đã thay đổi.
Ai chịu trách nhiệm duyệt ma trận đề?
Thông thường tổ chuyên môn thảo luận và tổ trưởng duyệt, sau đó ban giám hiệu phê duyệt theo quy trình ra đề của nhà trường. Cách phân công cụ thể khác nhau giữa các trường, nên bạn theo kế hoạch kiểm tra đánh giá đã ban hành ở trường mình.