Một câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn tốt có phần dẫn đặt trọn vấn đề, một phương án đúng duy nhất, và các phương án nhiễu nghe hợp lý với người chưa nắm bài vì mỗi phương án là một lỗi hiểu sai có thật. Nếu học sinh loại được phương án sai nhờ độ dài, ngữ pháp hay sự vô lý của nó, câu hỏi đang đo khả năng đoán chứ không đo kiến thức.
Bài này đi từ cấu tạo một câu hỏi, cách viết phần dẫn, cách lấy phương án nhiễu từ bài làm thật của học sinh, đến bảng mười hai lỗi làm lộ đáp án và bốn câu mẫu trước và sau khi sửa ở các môn. Cuối bài có quy trình duyệt câu hỏi trong tổ và ghi chú ngắn về hai dạng câu khác hay gặp trong đề hiện nay là câu đúng sai và câu trả lời ngắn.
Cấu tạo của một câu và nguyên tắc cho từng phần
Phần dẫn. Là câu hỏi hoặc câu chưa hoàn chỉnh nêu vấn đề. Nguyên tắc: học sinh đọc xong phần dẫn, che các phương án đi, vẫn hiểu được mình cần tìm gì. Nếu phải đọc cả bốn phương án mới biết câu hỏi muốn gì, phần dẫn chưa đạt.
Phương án đúng. Phải đúng không tranh cãi, kể cả khi một giáo viên khác trong tổ đọc. Với môn xã hội, tránh phương án "đúng nhất" khi các phương án khác cũng đúng một phần, vì sẽ sinh khiếu nại khi trả bài.
Phương án nhiễu. Mỗi phương án nhiễu nên ứng với một kiểu sai cụ thể: nhầm khái niệm, sai một bước tính, đọc sót điều kiện, áp dụng quy tắc ở chỗ không đúng. Phương án nhiễu tốt là thứ giúp giáo viên chẩn đoán khi xem thống kê bài làm.
Độ dài và hình thức đồng đều. Bốn phương án nên tương đương nhau về độ dài, cấu trúc ngữ pháp và mức chi tiết. Phương án đúng thường bị viết dài và cẩn thận hơn vì người ra đề muốn nó chính xác; học sinh tinh ý nhận ra ngay.
Vị trí phương án đúng. Rải đều giữa A, B, C, D trong cả đề. Nhiều đề có đáp án dồn vào B và C vì người viết ngại đặt đáp án đúng ở đầu hay cuối. Sau khi viết xong, đếm lại số lần mỗi chữ cái là đáp án.
Một câu đo một điều. Câu hỏi gộp hai kiến thức khiến học sinh biết một nửa vẫn sai, giáo viên không biết em hổng chỗ nào. Tách thành hai câu nếu cả hai điều đều cần kiểm tra.
Lấy phương án nhiễu từ lỗi thật của học sinh
Cách tốt nhất để có phương án nhiễu không phải ngồi nghĩ mà là thu thập. Quy trình dưới đây tổ nào cũng làm được trong một học kì.
- Ra câu hỏi ở dạng tự luận ngắn trước. Trong một tiết luyện tập, cho học sinh trả lời câu hỏi dưới dạng điền đáp án, không có phương án.
- Gom các câu trả lời sai, đếm tần suất. Thầy Minh dạy Toán lớp 10 cho câu giải bất phương trình bậc nhất có hệ số âm. Ba lỗi nhiều nhất: quên đổi chiều khi chia cho số âm, chuyển vế sai dấu, nhầm dấu ngoặc trong tập nghiệm.
- Biến mỗi lỗi phổ biến thành một phương án. Ba lỗi trên cho ba phương án nhiễu, kết hợp với đáp án đúng thành câu bốn lựa chọn. Học sinh nào chọn phương án nào, thầy biết ngay em mắc kiểu lỗi gì.
- Ghi chú lý do của từng phương án trong ngân hàng câu hỏi. Một dòng như "B: quên đổi chiều bất đẳng thức" giúp người khác dùng lại câu hiểu ý đồ và giúp phân tích kết quả sau bài kiểm tra.
- Loại phương án nhiễu không ai chọn. Sau khi dùng câu hỏi, nếu một phương án gần như không học sinh nào chọn, nó không có tác dụng nhiễu. Thay bằng lỗi phổ biến khác.
Năm bước này biến bài làm hàng ngày thành nguyên liệu ra đề. Sau một năm, tổ có một ngân hàng mà mỗi phương án đều có lý do, thứ mà không tài liệu mua sẵn nào thay được.
Mười hai lỗi làm lộ đáp án hoặc làm câu hỏi hỏng
Bảng này dùng làm danh sách soát trước khi nộp đề. Mỗi lỗi kèm cách nhận ra nhanh.
| Lỗi | Nhận ra bằng cách | Sửa |
|---|---|---|
| Phương án đúng dài nhất | So độ dài bằng mắt | Rút gọn đáp án hoặc thêm chi tiết cho phương án nhiễu |
| Ngữ pháp phần dẫn chỉ khớp với một phương án | Đọc nối phần dẫn với từng phương án | Viết lại phần dẫn thành câu hỏi hoàn chỉnh |
| Từ khoá trong phần dẫn lặp lại ở đáp án | Tìm từ trùng | Diễn đạt đáp án bằng từ khác |
| Có phương án vô lý, buồn cười | Hỏi: học sinh nào chọn cái này | Thay bằng lỗi hiểu sai có thật |
| Hai phương án đồng nghĩa | Nếu cùng đúng hoặc cùng sai thì cả hai bị loại | Thay một phương án |
| Dùng "tất cả các ý trên" | Học sinh thấy hai ý đúng là chọn ngay | Tránh dùng, trừ khi có lý do rõ |
| Phủ định kép | Có "không" trong phần dẫn và trong phương án | Viết lại thành khẳng định, nếu cần phủ định thì in đậm chữ không |
| Từ tuyệt đối như luôn luôn, không bao giờ | Học sinh biết phương án tuyệt đối thường sai | Dùng mệnh đề cụ thể thay vì tuyệt đối |
| Câu này gợi đáp án câu khác | Đọc lại cả đề theo thứ tự | Đổi ngữ liệu hoặc số liệu của một câu |
| Phần dẫn chứa thông tin thừa dài | Đọc phần dẫn trên ba dòng | Cắt phần không cần để trả lời |
| Số liệu đẹp lộ đáp án | Đáp án là số tròn duy nhất | Cho phương án nhiễu cũng là số tròn |
| Hỏi chi tiết vụn trong sách | Câu chỉ đúng nếu thuộc nguyên văn | Hỏi theo yêu cầu cần đạt, không theo câu chữ sách |
Nếu chỉ có thời gian soát ba lỗi, hãy soát độ dài phương án, ngữ pháp phần dẫn và vị trí đáp án. Ba lỗi này chiếm phần lớn trường hợp học sinh đoán đúng mà không cần biết bài.
Bốn câu mẫu trước và sau khi sửa
Các câu dưới đây đều là câu giả định, viết để minh hoạ. Mỗi mẫu ghi bản gốc, vấn đề và bản đã sửa.
- Toán lớp 10. Bản gốc: "Tập nghiệm của bất phương trình âm hai x lớn hơn sáu là" với các phương án x lớn hơn âm ba, x nhỏ hơn âm ba, x lớn hơn ba, x bằng ba. Vấn đề: phương án x bằng ba vô lý vì bất phương trình không có nghiệm là một điểm. Sửa: thay bằng x nhỏ hơn ba, ứng với lỗi chuyển vế sai dấu và quên đổi chiều cùng lúc.
- Ngữ văn lớp 7. Bản gốc: "Đâu không phải là không có trong đoạn văn trên?" Vấn đề: phủ định kép. Sửa: "Biện pháp tu từ nào không được dùng trong đoạn văn trên?", in nghiêng chữ không.
- Lịch sử lớp 8. Bản gốc có phương án đúng dài hai dòng, ba phương án nhiễu mỗi phương án năm chữ. Sửa: rút đáp án về một dòng, thêm chi tiết thời gian, địa điểm cho phương án nhiễu để bốn phương án ngang nhau.
- Khoa học tự nhiên lớp 6. Bản gốc: "Vật nào sau đây là vật sống? A. hòn đá B. con mèo C. cái bàn D. tất cả các ý trên." Vấn đề: quá dễ và có "tất cả các ý trên" vô nghĩa. Sửa: dùng bốn đối tượng dễ nhầm như hạt giống khô, ngọn lửa, cây nấm, xác lá, hỏi đối tượng nào là vật sống và cần nêu dấu hiệu.
Điểm chung của bốn lần sửa: không làm câu hỏi khó hơn bằng cách đánh đố, mà làm các phương án sai trở nên đáng cân nhắc. Đó là cách tăng giá trị đo lường của câu mà không làm học sinh thấy đề "lừa".
Câu đúng sai và câu trả lời ngắn: khác gì khi viết
Bên cạnh câu nhiều lựa chọn, đề kiểm tra hiện nay thường có thêm hai dạng: câu đúng sai, gồm một phần dẫn chung và vài ý để học sinh xét từng ý đúng hay sai; và câu trả lời ngắn, học sinh tự điền một con số hoặc một cụm từ. Cấu trúc đề cụ thể theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo và của Sở cho từng kỳ, bạn nên xem văn bản áp dụng năm học của mình.
Với câu đúng sai, phần dẫn nên là một tình huống hoặc một ngữ liệu đủ giàu để sinh ra các ý ở nhiều mức: ý đầu kiểm tra nhận biết, ý sau đòi suy luận. Mỗi ý phải đúng hoặc sai rõ ràng, tránh ý "đúng trong một số trường hợp". Một lỗi hay gặp là các ý phụ thuộc nhau, sai ý đầu kéo sai cả các ý sau; nên để các ý độc lập.
Với câu trả lời ngắn, vì không có phương án để chọn, cần quy định rõ dạng đáp án: làm tròn đến hàng nào, đơn vị gì, viết số hay chữ. Nếu không, học sinh làm đúng mà ghi khác cách, việc chấm sẽ phát sinh tranh cãi. Viết sẵn hướng dẫn ngay dưới câu hỏi, ví dụ "làm tròn kết quả đến hàng phần mười".
Quy trình duyệt câu hỏi trong tổ chuyên môn
Một câu hỏi chỉ nên vào ngân hàng chung khi đã qua ít nhất một vòng đọc của người khác. Cách làm gọn cho buổi sinh hoạt tổ:
- Người viết gửi câu hỏi kèm đáp án, chỉ báo trong bản đặc tả và lý do của từng phương án nhiễu.
- Người duyệt làm câu hỏi như học sinh, chưa nhìn đáp án, ghi lại thời gian làm và đáp án của mình. Nếu người duyệt chọn khác người viết, câu hỏi có vấn đề.
- Soát theo bảng mười hai lỗi ở trên, đánh dấu lỗi nào gặp.
- Thống nhất mức độ: người viết và người duyệt cùng nhìn vào chỉ báo và điều kiện, không tranh luận theo cảm giác khó hay dễ.
- Sau khi dùng trong bài kiểm tra, ghi lại tỉ lệ học sinh chọn mỗi phương án. Câu quá dễ hoặc có phương án không ai chọn đưa về sửa.
- Không ghi tên học sinh vào thống kê câu hỏi; chỉ cần số lượng và tỉ lệ.
Quy trình này nghe dài nhưng mỗi câu chỉ mất vài phút khi đã quen. Quan trọng là bước người duyệt tự làm bài trước khi xem đáp án, vì đó là cách duy nhất phát hiện câu có hai đáp án đúng.
Câu hỏi thường gặp
Câu trắc nghiệm nên có bốn hay năm phương án?
Bốn phương án là dạng phổ biến trong đề kiểm tra phổ thông. Điều quan trọng không phải số lượng mà là chất lượng: ba phương án nhiễu tốt hiệu quả hơn bốn phương án mà có hai cái vô lý. Hãy theo cấu trúc đề tổ đã thống nhất.
Có nên dùng phương án "tất cả đều đúng" không?
Nên hạn chế. Học sinh chỉ cần nhận ra hai phương án đúng là chọn được ngay, nên câu hỏi không đo đủ. Nếu thật sự cần kiểm tra học sinh biết nhiều ý cùng lúc, dạng câu đúng sai với từng ý riêng thường phù hợp hơn.
Làm sao biết câu hỏi quá dễ hay quá khó?
Sau khi dùng, tính tỉ lệ học sinh trả lời đúng. Câu gần như cả lớp đúng không phân biệt được ai đã nắm bài, câu gần như không ai đúng có thể diễn đạt khó hiểu hoặc vượt nội dung. Đối chiếu với mức độ dự kiến trong bản đặc tả để chỉnh.
Câu hỏi trắc nghiệm có đo được năng lực vận dụng không?
Đo được nếu phần dẫn là một tình huống mới, ngữ liệu chưa gặp hoặc số liệu cần xử lý nhiều bước. Câu chỉ hỏi định nghĩa thì dù khó vẫn là nhớ lại. Tuy vậy những năng lực như trình bày, lập luận dài vẫn cần câu tự luận.
Có thể lấy câu hỏi trong sách bài tập để đưa vào đề không?
Đề kiểm tra định kì nên dùng câu hỏi do tổ biên soạn, vì học sinh có thể đã thuộc đáp án câu trong sách. Bạn có thể lấy ý tưởng rồi đổi ngữ liệu, số liệu và bối cảnh để câu hỏi đo đúng năng lực chứ không đo trí nhớ đáp án.
Bao nhiêu câu trắc nghiệm thì vừa cho một bài bốn mươi lăm phút?
Phụ thuộc cấu trúc đề có tự luận hay không và mức độ câu hỏi. Ước tính khoảng một phút cho câu nhận biết, hai phút cho câu thông hiểu, rồi cộng thêm thời gian cho phần tự luận. Tổng phải nhỏ hơn thời gian làm bài để học sinh còn thời gian soát lại.