TruyenDay.comTruyền Dạy
Kiểm tra và đánh giá

Cách xây dựng rubric chấm sản phẩm học tập: chọn tiêu chí, viết mức và chấm thử

Xây rubric chấm thuyết trình, poster, mô hình, bài viết theo năm bước: chọn ba bốn tiêu chí, mô tả mức bằng điều quan sát được, chấm thử hai bài và chỉnh.

A Vietnamese teacher crouches beside a group table examining a cardboard model built by students in a bright classroom, low angle from floor level, cheerful mixed colors

Rubric là bảng tiêu chí chấm, mỗi tiêu chí có vài mức, mỗi mức mô tả cụ thể sản phẩm trông như thế nào ở mức đó. Một rubric dùng được có ba đến năm tiêu chí, ba hoặc bốn mức, và mô tả bằng những điều nhìn thấy hoặc đếm được trong sản phẩm, chứ không bằng tính từ như tốt, khá, chưa tốt.

Bài này đi qua năm bước xây rubric từ sản phẩm cụ thể, cách viết mô tả mức để hai giáo viên chấm cùng một bài cho kết quả gần nhau, hai rubric mẫu cho bài thuyết trình và mô hình khoa học, cách đổi rubric ra điểm số khi cần ghi điểm, và lý do rubric hay bị học sinh hoặc phụ huynh thắc mắc.

Rubric giải quyết vấn đề gì khi chấm sản phẩm

Chấm một bài kiểm tra trắc nghiệm thì đáp án là đủ. Nhưng chấm một bài thuyết trình, một tấm áp phích nhóm, một mô hình, một đoạn văn thì không có đáp án đúng duy nhất. Nếu chỉ chấm theo ấn tượng, hai bài tương đương có thể nhận điểm khác nhau tuỳ thứ tự chấm và tâm trạng người chấm, và học sinh không biết vì sao mình được tám còn bạn được chín.

Rubric biến ấn tượng chung thành vài câu hỏi riêng: nội dung có đúng không, có dẫn chứng không, trình bày có rõ không. Mỗi câu hỏi có các mức mô tả sẵn. Người chấm đối chiếu sản phẩm với mô tả, không so sản phẩm với nhau. Nhờ đó kết quả ổn định hơn, và quan trọng hơn, học sinh nhìn rubric là biết cần làm gì để lên mức.

Lợi ích lớn nhất của rubric thường không nằm ở khâu chấm mà ở khâu giao nhiệm vụ. Khi phát rubric cùng lúc với đề bài, học sinh biết trước thầy cô sẽ nhìn vào đâu, và sản phẩm nộp lên đúng hướng hơn hẳn. Rubric chỉ đưa ra sau khi chấm thì mất phần lớn tác dụng.

Năm bước xây một rubric

Ví dụ xuyên suốt: thầy Minh dạy Toán lớp 10 giao cho nhóm làm bài thuyết trình năm phút về một ứng dụng của hàm số bậc hai trong đời sống.

  1. Viết rõ sản phẩm và mục tiêu. Sản phẩm là bài thuyết trình năm phút có hình minh hoạ. Mục tiêu gắn với yêu cầu cần đạt: vận dụng được hàm số bậc hai để giải quyết vấn đề thực tế, trình bày được lời giải mạch lạc.
  2. Chọn ba đến năm tiêu chí từ mục tiêu. Thầy chọn: tính đúng của mô hình toán, lời giải và kết quả, cách trình bày, trả lời câu hỏi. Không chọn "sáng tạo" hay "thái độ" vì khó mô tả và không phải mục tiêu chính của bài.
  3. Chọn số mức. Bốn mức thường dễ dùng vì không có mức giữa để người chấm né. Đặt tên mức trung tính: chưa đạt, đạt một phần, đạt, đạt tốt; tránh tên làm học sinh mặc cảm.
  4. Viết mức đạt trước, rồi các mức còn lại. Mô tả "đạt" là sản phẩm đáp ứng đúng yêu cầu. Từ đó viết "đạt tốt" bằng cách thêm một điều cụ thể, viết "đạt một phần" bằng cách nêu điều thiếu.
  5. Chấm thử hai sản phẩm thật hoặc mẫu, rồi chỉnh. Nếu một sản phẩm khó xếp vào mức nào, mô tả mức đang mơ hồ. Nếu mọi sản phẩm đều rơi vào một mức, các mức chưa phân biệt.

Bước năm thường bị bỏ vì vội. Nhưng chỉ cần chấm thử hai bài, bạn đã phát hiện được phần lớn chỗ mơ hồ, trước khi học sinh phát hiện ra trong lúc thắc mắc điểm.

Viết mô tả mức: từ tính từ sang điều quan sát được

Đây là phần quyết định chất lượng rubric. Cột trái là cách viết hay gặp, cột phải là cách viết lại để hai người chấm hiểu như nhau.

Mô tả mơ hồMô tả quan sát được
Trình bày rõ ràngCó mở đầu nêu vấn đề, các bước giải theo thứ tự, kết luận trả lời đúng câu hỏi ban đầu
Nội dung khá đầy đủNêu đúng ba trên bốn ý chính trong yêu cầu, thiếu một ý
Dẫn chứng tốtMỗi luận điểm có ít nhất một dẫn chứng cụ thể lấy từ văn bản hoặc số liệu
Có sự sáng tạoĐưa ra một tình huống ứng dụng chưa có trong sách và giải thích được
Hợp tác chưa tốtChỉ một thành viên trình bày, các thành viên khác không trả lời được câu hỏi về phần của nhóm
Hình thức đẹpHình minh hoạ có chú thích, chữ đọc được từ cuối lớp, không quá ba màu chữ

Mẹo kiểm tra nhanh: đọc một dòng mô tả và tự hỏi hai người chấm có thể bất đồng ở chỗ nào. Nếu dễ bất đồng, thêm số lượng, vị trí hay ví dụ để thu hẹp cách hiểu.

Rubric mẫu: thuyết trình ứng dụng hàm số bậc hai, lớp 10

Rubric của thầy Minh sau khi chấm thử và chỉnh. Mỗi ô là một mô tả quan sát được.

Tiêu chíChưa đạtĐạt một phầnĐạtĐạt tốt
Mô hình toánKhông lập được hàm số hoặc hàm số sai dạngLập được hàm số nhưng sai một hệ số hoặc điều kiệnLập đúng hàm số và điều kiện của biếnLập đúng và giải thích được vì sao chọn biến như vậy
Lời giải và kết quảKhông ra kết quảRa kết quả nhưng có lỗi tính hoặc thiếu đơn vịKết quả đúng, có đơn vị, trả lời đúng câu hỏiKết quả đúng và có kiểm tra lại bằng cách khác
Trình bàyĐọc nguyên văn, không có hìnhCó hình nhưng thiếu chú thích, vượt thời gianĐúng thời gian, có hình chú thích, trình tự rõNhư mức đạt và có dùng câu hỏi để kéo người nghe tham gia
Trả lời câu hỏiKhông trả lời đượcTrả lời được khi có gợi ýTrả lời đúng câu hỏi về phần của nhómTrả lời đúng và mọi thành viên đều trả lời được

Để ý mức "đạt tốt" không dùng chữ "xuất sắc" hay "rất hay" mà thêm một hành vi cụ thể. Nhóm đang ở mức "đạt" đọc rubric sẽ biết chính xác cần thêm gì để lên mức trên.

Rubric mẫu ngắn: mô hình Khoa học tự nhiên lớp 6

Với học sinh nhỏ hơn, rubric nên ngắn, ba tiêu chí, ba mức, câu chữ đơn giản để các em tự đọc được. Sản phẩm giả định: mô hình tế bào làm từ vật liệu tái chế.

  • Đủ thành phần. Chưa đạt: thiếu từ hai thành phần chính trở lên. Đạt: có đủ các thành phần chính đã học. Đạt tốt: đủ thành phần và có thẻ chú thích tên từng phần.
  • Đúng vị trí và tỉ lệ. Chưa đạt: các thành phần đặt lẫn lộn. Đạt: vị trí đúng, kích thước tương đối hợp lý. Đạt tốt: như mức đạt và giải thích được vì sao nhân nằm ở đó.
  • Giới thiệu sản phẩm. Chưa đạt: chưa nói được mô hình là gì. Đạt: nói được tên và chức năng của hai thành phần. Đạt tốt: nói được chức năng của mọi thành phần và một điểm mô hình chưa giống thật.

Tiêu chí cuối có mức "đạt tốt" đòi học sinh nhận ra giới hạn của mô hình, một năng lực khoa học quan trọng mà nếu không ghi vào rubric thì hầu như không ai làm. Rubric vì thế còn là công cụ dạy, không chỉ là công cụ chấm.

Đổi ra điểm số và tránh bị thắc mắc

Đổi mức ra điểm bằng quy tắc công bố trước. Nếu cần điểm mười, có thể quy định mỗi tiêu chí tối đa hai rưỡi điểm, các mức tương ứng nửa, một, hai, hai rưỡi. Công bố quy tắc cùng rubric. Đổi quy tắc sau khi chấm là nguồn thắc mắc lớn nhất.

Không cộng điểm thái độ vào tiêu chí sản phẩm. Một nhóm nộp muộn nhưng sản phẩm tốt thì sản phẩm vẫn ở mức tốt; chuyện nộp muộn xử lý riêng theo nội quy. Trộn hai thứ làm rubric mất nghĩa.

Ghi mức vào ô, không chỉ ghi tổng. Trả rubric có khoanh mức từng tiêu chí giúp học sinh thấy mình mạnh ở đâu, yếu ở đâu. Chỉ trả con số tổng thì học sinh không biết sửa gì.

Cho học sinh tự chấm bằng rubric trước khi nộp. Tự đối chiếu sản phẩm với rubric giúp các em tự sửa những lỗi dễ thấy, và làm giảm hẳn thắc mắc vì học sinh đã hiểu tiêu chí.

Chấm chéo một vài bài trong tổ. Khi rubric dùng cho cả khối, hai giáo viên cùng chấm vài sản phẩm rồi so. Lệch nhiều ở tiêu chí nào thì sửa mô tả tiêu chí đó trước khi chấm hết.

Lỗi hay gặp khi dùng rubric và cách xử lý

Rubric đã viết tốt vẫn có thể hỏng ở khâu dùng. Bảng dưới là các tình huống hay gặp trong năm đầu một tổ chuyên môn đưa rubric vào chấm sản phẩm.

Tình huốngHệ quảCách xử lý
Phát rubric sau khi chấm xongHọc sinh thấy tiêu chí như luật đặt ra sau, dễ thắc mắcPhát cùng đề bài, đọc qua từng tiêu chí với lớp trong năm phút
Mỗi lớp trong khối một rubric khác nhauKết quả giữa các lớp không so được, phụ huynh so sánh và hỏiTổ thống nhất một rubric chung cho cùng sản phẩm
Rubric chép nguyên từ tài liệu khácTiêu chí không khớp nhiệm vụ đã giaoGiữ khung, viết lại mô tả theo sản phẩm thật của bài
Chấm mọi bài vào mức đạt cho an toànHọc sinh làm tốt không được ghi nhận, không có động lựcChấm thử hai bài khác chất lượng trước, đối chiếu mô tả
Tiêu chí hình thức chiếm nửa số điểmSản phẩm đẹp mà sai kiến thức vẫn điểm caoDồn trọng số vào tiêu chí gắn yêu cầu cần đạt
Đọc to mức của từng nhóm trước lớpNhóm mức thấp mất tự tinTrả rubric riêng cho nhóm, nhận xét chung chỉ nêu điểm mạnh và lỗi phổ biến

Phần lớn tình huống trên có chung một gốc: rubric bị coi là giấy tờ chấm điểm thay vì công cụ để học sinh biết đích đến. Khi đổi cách nhìn ấy, cách dùng tự khắc thay đổi.

Áp vào sản phẩm bạn sắp giao

Chọn một sản phẩm học tập bạn sẽ giao trong tháng này, như bài thuyết trình, áp phích, báo cáo thí nghiệm, đoạn văn, và làm theo danh sách sau:

  • Viết một câu: sau sản phẩm này học sinh làm được gì. Câu này phải gắn với yêu cầu cần đạt của bài học, không phải "hoàn thành sản phẩm".
  • Từ câu đó, chọn tối đa bốn tiêu chí. Gạch bỏ mọi tiêu chí không liên quan trực tiếp tới câu mục tiêu.
  • Viết ô "đạt" cho từng tiêu chí trước, bằng một câu có số lượng hoặc dấu hiệu nhìn thấy.
  • Tìm hai sản phẩm cũ của năm trước, hoặc tự làm nhanh một bản mẫu, chấm thử và sửa những ô khó quyết định.
  • In rubric ở mặt sau tờ giao nhiệm vụ, để học sinh luôn nhìn thấy khi làm.

Lần đầu làm sẽ mất khoảng một giờ. Rubric đã qua chấm thử thì lưu vào thư mục chung của tổ, năm sau chỉ cần chỉnh vài ô.

Câu hỏi thường gặp

Rubric nên có bao nhiêu tiêu chí?

Ba đến năm tiêu chí là vừa. Nhiều hơn sáu tiêu chí khiến việc chấm lâu và học sinh khó tập trung vào điều chính. Nếu thấy cần nhiều tiêu chí, có thể sản phẩm đang được giao quá nhiều mục tiêu cùng lúc, nên tách thành hai nhiệm vụ.

Nên dùng ba mức hay bốn mức?

Bốn mức giúp tránh xu hướng chấm vào mức giữa, phù hợp học sinh lớn. Ba mức đơn giản hơn, phù hợp học sinh tiểu học và các sản phẩm ngắn. Quan trọng là các mức phân biệt rõ bằng mô tả, không phải số lượng mức.

Có nên cho học sinh cùng xây rubric không?

Có thể, nhất là với lớp lớn. Cho học sinh xem hai sản phẩm mẫu khác chất lượng, hỏi điều gì làm sản phẩm này tốt hơn, rồi giáo viên gom ý thành tiêu chí. Học sinh hiểu rubric hơn hẳn khi đã tham gia nghĩ ra nó.

Rubric có dùng được cho đánh giá thường xuyên không?

Dùng được rất tốt. Rubric giúp nhận xét sản phẩm học tập trên lớp nhất quán, và học sinh dùng nó để tự đánh giá, đánh giá bạn. Kết quả có ghi chính thức hay không theo quy định đánh giá của cấp học và kế hoạch của tổ.

Làm sao để rubric không quá dài, học sinh đọc không nổi?

Giữ mỗi ô mô tả trong một câu, bỏ những chữ lặp lại giữa các mức. Với học sinh nhỏ, có thể dùng phiên bản rút gọn dạng danh sách kiểm có hay không, còn giáo viên giữ bản đầy đủ để chấm.

Phụ huynh thắc mắc điểm sản phẩm thì trả lời thế nào?

Đưa rubric đã khoanh mức và chỉ cụ thể sản phẩm của con đáp ứng mô tả nào, thiếu điều gì để lên mức trên. Khi rubric đã được công bố từ lúc giao nhiệm vụ, việc giải thích dựa trên tiêu chí chung chứ không phải ý kiến riêng của giáo viên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138