Câu hỏi nhận biết đòi học sinh nhắc lại hoặc nhận ra điều đã học; thông hiểu đòi diễn đạt lại, giải thích, nhận ra điều đó trong ví dụ khác; vận dụng đòi dùng kiến thức để giải quyết một tình huống; vận dụng cao là tình huống mới, phải tự chọn cách làm. Phép thử nhanh nhất: hỏi xem học sinh có thể trả lời bằng cách chép lại một câu trong vở hay không. Nếu có, đó là nhận biết, dù câu hỏi viết dài đến đâu.
Phần dưới trình bày phép thử ba câu để xếp mức, một chuỗi câu hỏi từ thấp đến cao cho cùng một nội dung ở ba môn, những ca hay xếp nhầm, cách nâng một câu đang ở mức thấp lên mức cao hơn mà không đánh đố, và cách dùng chuỗi câu hỏi theo mức ngay trong giờ dạy chứ không chỉ khi ra đề.
Phép thử ba câu để xếp mức một câu hỏi
Câu một: câu trả lời có nằm nguyên trong vở hay sách không? Nếu học sinh chỉ cần tìm và chép, hoặc nhớ lại đúng câu chữ đã ghi, câu hỏi ở mức nhận biết. Ví dụ "Nêu công thức tính diện tích hình thang" hay "Tác giả của văn bản đã học là ai". Viết thêm chữ "trình bày" hay "hãy cho biết" không đổi được mức.
Câu hai: học sinh có phải chuyển đổi thông tin không? Nếu phải diễn đạt bằng lời của mình, đổi từ lời sang hình, từ bảng sang nhận xét, hay nhận ra khái niệm trong ví dụ chưa gặp, đó là thông hiểu. Ví dụ "Trong ba câu sau, câu nào dùng phép so sánh" với ba câu học sinh chưa thấy bao giờ.
Câu ba: có tình huống cần giải quyết không, và tình huống ấy đã quen chưa? Nếu học sinh phải dùng kiến thức để làm ra một kết quả, như tính, viết, lập luận, đó là vận dụng. Tình huống giống dạng đã luyện là vận dụng; tình huống mới, nhiều bước, phải tự nghĩ cách làm là vận dụng cao.
Mức phụ thuộc vào lớp học cụ thể. Cùng một câu, nếu thầy đã giải đúng bài đó trên lớp, với học sinh lớp ấy nó gần như thành nhận biết vì các em nhớ lời giải. Khi xếp mức trong đề, hãy hỏi: học sinh lớp mình đã gặp chính tình huống này chưa.
Một số nơi dùng ba mức thay vì bốn. Tuỳ hướng dẫn hiện hành và cấp học, mức có thể được mô tả là biết, hiểu, vận dụng. Phép thử ở trên vẫn dùng được; chỉ khác là vận dụng và vận dụng cao gộp chung một mức.
Một nội dung, bốn mức: chuỗi ví dụ cho ba môn
Mỗi dòng là một nội dung giả định, đi từ thấp lên cao. Đọc theo hàng để thấy cái gì thay đổi khi mức tăng: không phải độ dài câu hỏi mà là việc học sinh phải làm.
| Mức | Ngữ văn lớp 7: phép so sánh | Toán lớp 10: hàm số bậc hai | Địa lí lớp 8: khí hậu |
|---|---|---|---|
| Nhận biết | Nêu cấu tạo của phép so sánh gồm những phần nào | Viết toạ độ đỉnh của parabol khi biết công thức | Kể tên các mùa khí hậu của một vùng đã học |
| Thông hiểu | Chỉ ra phép so sánh trong một đoạn văn mới và cho biết vế nào là sự vật được so sánh | Từ đồ thị cho sẵn, cho biết khoảng hàm số đồng biến | Đọc bảng nhiệt độ và lượng mưa mười hai tháng, cho biết mùa mưa từ tháng nào |
| Vận dụng | Viết hai câu có dùng phép so sánh để tả một cảnh trong sân trường | Tìm giá trị nhỏ nhất của chi phí khi chi phí là hàm bậc hai của số sản phẩm cho sẵn | Giải thích vì sao một địa phương giả định có mưa nhiều vào mùa hạ dựa vào vị trí và gió |
| Vận dụng cao | Viết đoạn văn ngắn dùng phép so sánh để làm rõ một cảm xúc, rồi giải thích vì sao chọn hình ảnh đó | Tự lập hàm số từ tình huống rào vườn hình chữ nhật với chiều dài lưới cho trước rồi tìm diện tích lớn nhất | Đề xuất lịch gieo trồng cho một nông hộ giả định dựa trên bảng khí hậu và giải thích |
Nhìn cột Toán: mức nhận biết và vận dụng cao cùng dùng hàm số bậc hai, nhưng ở mức cao học sinh phải tự dựng hàm số từ tình huống. Việc tự mô hình hoá ấy là thứ làm câu hỏi khó, không phải số liệu lẻ hay phép tính dài.
Những ca hay bị xếp nhầm
Trong buổi duyệt đề, tranh luận về mức độ thường xoay quanh vài kiểu câu dưới đây.
- Câu dài nhưng chỉ nhớ lại. "Em hãy trình bày đầy đủ hoàn cảnh ra đời, nội dung chính và ý nghĩa của sự kiện đã học" vẫn là nhận biết nếu tất cả đã được ghi trong vở. Độ dài làm câu tốn thời gian, không làm câu lên mức.
- Câu ngắn nhưng đòi hiểu. "Vì sao lá cây ở chỗ tối thường nhạt màu hơn" chỉ một dòng, nhưng nếu chưa được dạy trực tiếp, học sinh phải kết nối kiến thức quang hợp với hiện tượng, đó là thông hiểu hoặc vận dụng.
- Tính toán số liệu lẻ. Thay số chẵn bằng số lẻ chỉ làm phép tính lâu hơn, không đổi mức tư duy. Nhiều đề tưởng có câu vận dụng cao nhưng thực ra là câu vận dụng có số xấu.
- Câu hỏi ý kiến cá nhân. "Em thích nhân vật nào, vì sao" có thể chỉ là nhận biết nếu học sinh chép lại nhận xét của thầy cô, nhưng thành vận dụng khi đòi lý lẽ dựa vào chi tiết trong văn bản. Mức nằm ở yêu cầu lập luận kèm theo.
- Câu đã giải mẫu trên lớp. Đổi vài con số trong bài giải mẫu không biến bài thành vận dụng cao. Học sinh chỉ đang lặp lại quy trình đã thấy.
Khi bất đồng, quay về phép thử: học sinh lớp này phải làm gì trong đầu để trả lời. Câu trả lời cho câu hỏi đó quyết định mức, không phải cảm giác câu khó hay dễ của người ra đề.
Nâng một câu hỏi lên mức cao hơn mà không đánh đố
Nhiều giáo viên muốn có câu vận dụng nhưng chỉ biết làm câu khó hơn bằng cách thêm bước tính. Các thao tác dưới đây giúp nâng mức đúng nghĩa.
- Đổi ngữ liệu quen sang ngữ liệu mới. Từ "chỉ ra phép so sánh trong bài thơ đã học" sang "chỉ ra phép so sánh trong đoạn văn chưa đọc": từ nhận biết lên thông hiểu.
- Đổi chiều hỏi. Thay vì cho công thức hỏi kết quả, cho kết quả hỏi điều kiện. Thầy Minh đổi "tìm đỉnh của parabol" thành "tìm hệ số để parabol có đỉnh nằm trên trục hoành", học sinh phải hiểu quan hệ giữa hệ số và đỉnh.
- Thêm bước chọn. Cho tình huống mà học sinh phải tự quyết định dùng công thức hay phương pháp nào, thay vì nói sẵn "áp dụng định lí".
- Yêu cầu giải thích lựa chọn. Sau một câu trắc nghiệm, thêm "giải thích vì sao em loại phương án C". Phần giải thích đòi hiểu sâu hơn việc chọn đúng.
- Gắn với tình huống đời sống có dữ kiện thừa. Học sinh phải lọc thông tin cần thiết, một kỹ năng mà bài tập sách thường không đòi vì dữ kiện luôn vừa đủ.
Mỗi thao tác chỉ cần áp một lần là câu đã lên mức. Áp cùng lúc ba bốn thao tác thì câu dễ thành bài đố quá sức, chỉ vài học sinh làm được và thông tin thu về không nhiều.
Dùng chuỗi câu hỏi theo mức ngay trong giờ dạy
Phân mức không chỉ để ra đề. Trong giờ học, một chuỗi câu hỏi đi từ thấp lên cao giúp học sinh leo dần, và giúp giáo viên biết lớp đang dừng ở bậc nào. Cô Hạnh khi dạy phép so sánh ở lớp 7 chuẩn bị sẵn bốn câu như ở bảng trên và hỏi theo thứ tự; câu nhận biết dành cho bất kỳ em nào, câu vận dụng để cả lớp viết ra nháp hai phút rồi mới gọi.
Một sai lầm hay gặp khi dự giờ là giáo viên hỏi liên tục câu nhận biết, gọi được nhiều em, tiết học sôi nổi nhưng tư duy dừng ở nhắc lại. Ngược lại có tiết giáo viên nhảy thẳng lên câu khó, cả lớp im lặng, giáo viên tự trả lời. Chuỗi câu hỏi có bậc giúp tránh cả hai: đủ câu dễ để học sinh tự tin, đủ câu cao để tiết học có chiều sâu.
Khi soạn kế hoạch bài dạy, bạn có thể ghi chuỗi câu hỏi ngay trong phần tổ chức thực hiện của hoạt động hình thành kiến thức, đánh dấu mức ở cuối mỗi câu. Người dự giờ nhìn vào sẽ thấy ý đồ, và chính bạn cũng thấy rõ tiết học có bị lệch về một mức hay không.
Với học sinh còn chậm, đừng chỉ hỏi câu nhận biết. Các em vẫn cần được chạm vào câu vận dụng, có thể với gợi ý từng bước. Giữ các em mãi ở câu dễ là vô tình hạ kỳ vọng, điều mà học sinh cảm nhận rất rõ.
Soát nhanh chuỗi câu hỏi của bạn
Lấy kế hoạch bài dạy của một tiết sắp dạy và kiểm theo danh sách dưới đây trước khi lên lớp.
- Đếm số câu hỏi ở mỗi mức. Nếu hơn hai phần ba là nhận biết, thêm ít nhất một câu thông hiểu và một câu vận dụng.
- Có câu nào dùng ngữ liệu hay ví dụ mới, chưa có trong sách không. Nếu không, tiết học đang chủ yếu kiểm tra trí nhớ.
- Câu vận dụng có cho học sinh thời gian suy nghĩ, viết nháp hoặc trao đổi cặp không. Câu cao mà gọi trả lời ngay thì chỉ vài em nhanh nhất tham gia.
- Có câu nào yêu cầu giải thích vì sao không. Một câu như vậy mỗi tiết đủ để kéo cả lớp suy nghĩ sâu hơn.
- Câu hỏi có được diễn đạt rõ, một ý một câu không. Câu dài hai ba vế nói miệng rất khó theo dõi.
- Có dự kiến câu trả lời sai phổ biến cho câu thông hiểu và vận dụng không, và bạn sẽ phản hồi thế nào.
Sáu điểm soát này mất năm phút cho một tiết. Làm đều trong một tháng, bạn sẽ quen tay đặt câu hỏi có bậc ngay từ lúc soạn, không cần soát lại nữa.
Câu hỏi thường gặp
Có danh sách động từ cố định cho từng mức không?
Có nhiều bảng động từ gợi ý, nhưng không nên coi là cố định. Cùng động từ "giải thích" có thể là thông hiểu hoặc vận dụng tuỳ tình huống đã quen hay mới. Hãy dùng động từ làm điểm khởi đầu, rồi xét học sinh phải làm gì trong đầu để xếp mức chính xác.
Câu hỏi vận dụng cao có bắt buộc phải gắn thực tế không?
Không bắt buộc, nhưng tình huống thực tế là cách tự nhiên để có tình huống mới. Câu vận dụng cao thuần lý thuyết vẫn được nếu đòi học sinh kết nối nhiều kiến thức và tự tìm cách giải. Tránh bối cảnh thực tế gượng ép chỉ để gắn nhãn.
Học sinh tiểu học có cần câu hỏi vận dụng không?
Có, ở mức phù hợp lứa tuổi. Với học sinh nhỏ, vận dụng có thể là dùng phép tính đã học để giải bài toán về đồ vật trong lớp, hay dùng từ mới để đặt câu về gia đình. Mô tả mức cụ thể theo quy định đánh giá của cấp tiểu học.
Làm sao để tổ thống nhất mức độ khi mỗi người xếp một kiểu?
Thống nhất trước tiêu chí bằng phép thử chung, rồi mỗi người tự xếp một bộ câu mẫu và so kết quả. Những câu bất đồng đem ra thảo luận theo câu hỏi học sinh lớp mình đã gặp tình huống này chưa. Sau vài lần, cách xếp của tổ sẽ gần nhau.
Trong giờ học có nên ghi rõ mức độ câu hỏi cho học sinh biết không?
Không cần nói nhãn mức độ với học sinh, nhưng có thể cho biết câu nào là câu thử thách để các em sẵn sàng cần thời gian. Điều quan trọng là học sinh được tiếp cận đủ các mức, không phải biết tên gọi của chúng.
Câu hỏi mở có phải luôn ở mức cao không?
Không. Câu hỏi mở như "em cảm nhận gì về đoạn văn" có thể được trả lời ở mức rất chung nếu không có yêu cầu lý lẽ và dẫn chứng. Mức cao đến từ đòi hỏi về cách trả lời, chứ không từ việc câu hỏi có nhiều đáp án.