Một câu lạc bộ STEM trong trường chạy bền khi có kế hoạch cả học kỳ ngay từ buổi đầu, mỗi buổi có sản phẩm hoặc phép thử nhỏ, học sinh tự nhận vai trò quản lý, và học kỳ khép lại bằng một ngày hội để cả trường thấy kết quả. Thiếu kế hoạch, câu lạc bộ thường sôi nổi được ba bốn buổi rồi thưa dần.
Câu lạc bộ là dạng hoạt động trải nghiệm STEM, khác bài học STEM trong giờ chính khoá ở chỗ học sinh tự nguyện tham gia, nội dung mở rộng ra ngoài chương trình và thời gian dài hơn. Phần dưới gồm cách tuyển thành viên, mẫu kế hoạch mười lăm buổi, phân vai cho học sinh, cách tổ chức ngày hội cuối kỳ và cách giữ hồ sơ để câu lạc bộ sống qua nhiều năm.
Chuẩn bị trước khi mở câu lạc bộ
Trước buổi đầu tiên, giáo viên phụ trách cần trả lời rõ những câu sau và ghi vào kế hoạch gửi nhà trường duyệt:
- Đối tượng. Khối nào, bao nhiêu thành viên. Mười lăm đến hai mươi lăm học sinh là vừa cho một giáo viên; đông hơn cần thêm người hỗ trợ.
- Thời gian và địa điểm. Buổi chiều nào trong tuần, kéo dài bao lâu, ở phòng nào. Không trùng giờ học thêm hoặc câu lạc bộ thể thao chính của trường.
- Chủ đề học kỳ. Một chủ đề lớn giúp các buổi liền mạch, ví dụ năng lượng, nước, chuyển động, nông nghiệp quanh trường.
- Vật liệu và dụng cụ. Dùng kho vật liệu chung của tổ, liệt kê thứ cần nhà trường bố trí thêm.
- Quy định an toàn. Dụng cụ cắt, keo nóng, điện, nước; ai được dùng, dùng ở đâu.
- Cách thông báo với phụ huynh. Thời gian sinh hoạt, cách đón con, liên hệ khi cần.
Kế hoạch này không cần dài, hai trang là đủ. Điều quan trọng là có từ đầu, để khi học sinh hỏi "tuần sau làm gì" thì giáo viên luôn có câu trả lời. Kế hoạch cũng là căn cứ để nhà trường bố trí phòng và vật liệu, tránh cảnh câu lạc bộ phải xin chỗ từng tuần.
Tuyển thành viên: mở cửa cho mọi học sinh
Câu lạc bộ STEM dễ trở thành chỗ dành riêng cho học sinh giỏi Toán và Khoa học. Để tránh điều đó:
- Thông báo bằng một buổi trình diễn nhỏ ở sân trường trong giờ ra chơi: thả dù trứng, chạy xe bóng bay. Học sinh tò mò sẽ tự đến.
- Không đặt điều kiện điểm số để tham gia.
- Mời cả học sinh khéo tay, thích vẽ, thích viết, vì câu lạc bộ cần người thiết kế, người ghi nhật ký, người thuyết trình.
- Chú ý mời các em nữ, vì ở nhiều trường câu lạc bộ kỹ thuật hay lệch về nam.
- Cho học sinh tham gia thử hai buổi rồi mới đăng ký chính thức.
- Giữ vài chỗ cho học sinh tham gia giữa kỳ nếu có em muốn vào sau.
Câu lạc bộ đa dạng thường làm ra sản phẩm tốt hơn câu lạc bộ toàn học sinh giỏi một môn, vì các nhóm có đủ người nghĩ, người làm, người trình bày. Giáo viên không nên công khai so sánh thành viên với nhau theo điểm học tập.
Khi chia nhóm, trộn các em theo sở thích chứ không theo lớp hay theo học lực: mỗi nhóm bốn em nên có ít nhất một em thích làm tay, một em thích tính toán, một em thích nói. Sau mỗi cụm ba buổi có thể đổi nhóm một lần để các em làm quen thêm bạn, rồi giữ nhóm cố định cho cụm dự án tự chọn.
Mẫu kế hoạch mười lăm buổi, chủ đề năng lượng
Mẫu dưới đây là kế hoạch giả định cho câu lạc bộ STEM khối 8, mỗi buổi chín mươi phút. Ba buổi một cụm, cuối kỳ là ngày hội.
| Buổi | Nội dung | Sản phẩm hoặc phép thử |
|---|---|---|
| 1 đến 3 | Làm quen, quy định an toàn, chia nhóm, thử thách nhỏ | Tháp giấy cao nhất với hai mươi tờ giấy |
| 4 đến 6 | Năng lượng gió: cánh quạt, tua bin | Tua bin bìa nâng được vật nặng mười gam |
| 7 đến 9 | Năng lượng mặt trời: hấp thụ nhiệt, hộp sấy | Hộp sấy làm khô lát chuối nhanh nhất |
| 10 đến 12 | Dự án tự chọn của nhóm trong chủ đề năng lượng | Bản thiết kế, mẫu thử lần một và lần hai |
| 13 đến 14 | Hoàn thiện, viết nhật ký, tập thuyết trình | Sản phẩm cuối cùng và phần trình bày ba phút |
| 15 | Ngày hội STEM cuối kỳ | Trưng bày, trình diễn, nhận góp ý |
Ba cụm đầu do giáo viên dẫn để học sinh quen quy trình. Cụm thứ tư nhường cho nhóm tự chọn vấn đề, đây là phần học sinh nhớ nhất. Nếu một buổi bị huỷ vì lịch trường, gộp nội dung chứ đừng cắt hẳn cụm dự án tự chọn.
Một buổi sinh hoạt chín mươi phút diễn ra thế nào
Mỗi buổi nên theo một nhịp quen thuộc để học sinh tự vào việc mà không cần giáo viên nhắc nhiều. Ví dụ buổi số 5, cụm năng lượng gió, của câu lạc bộ do thầy Minh phụ trách ở Trường THPT C giả định:
| Thời gian | Việc | Ai dẫn |
|---|---|---|
| 10 phút đầu | Điểm danh, nhận vật liệu, đọc lại nhật ký buổi trước | Chủ nhiệm câu lạc bộ, thủ kho |
| 15 phút | Thử thách nhanh: làm chong chóng giấy quay được ở khoảng cách một mét trước quạt bàn | Giáo viên |
| 10 phút | Giáo viên giải thích ngắn về góc nghiêng cánh và diện tích cánh, dựa vào kết quả thử thách vừa rồi | Giáo viên |
| 40 phút | Nhóm sửa tua bin của mình, thử, ghi kết quả vào phiếu thử nghiệm | Các nhóm, giáo viên đi kiểm |
| 10 phút | Mỗi nhóm báo một con số đo được và một điều sẽ thử khác ở buổi sau | Các nhóm |
| 5 phút cuối | Thu dọn, trả vật liệu, người ghi nhật ký chốt nội dung | Thủ kho, người ghi nhật ký |
Phần giáo viên giảng chỉ khoảng mười phút và luôn đặt sau một thử thách, để học sinh có câu hỏi trước khi nghe giải thích. Phần thu dọn năm phút cuối nghe nhỏ nhưng quyết định phòng có sạch cho lớp học sáng hôm sau hay không; nếu bỏ phần này, ban giám hiệu và đồng nghiệp sẽ sớm phàn nàn về câu lạc bộ.
Phân vai cho học sinh để câu lạc bộ tự chạy
Chủ nhiệm câu lạc bộ. Một học sinh được bầu, phụ trách điểm danh, nhắc lịch, cùng giáo viên mở đầu và kết thúc mỗi buổi. Đổi người mỗi học kỳ.
Thủ kho. Hai học sinh nhận vật liệu từ kho chung, phát cho các nhóm, thu lại cuối buổi và báo giáo viên thứ sắp hết.
Người ghi nhật ký câu lạc bộ. Mỗi buổi một học sinh ghi ngắn: làm gì, nhóm nào thử được gì, điều thú vị. Cuốn nhật ký này là hồ sơ quý cho các năm sau.
Phụ trách an toàn. Một học sinh nhắc bạn đeo kính, rút điện, cất dụng cụ cắt. Giáo viên vẫn là người chịu trách nhiệm chính, nhưng khi học sinh nhắc nhau thì quy định được giữ tốt hơn.
Thành viên khoá trước. Ở năm thứ hai trở đi, mời vài thành viên cũ quay lại hướng dẫn thành viên mới ở các buổi đầu. Các em học được nhiều khi phải giải thích cho người khác.
Giáo viên giữ vai trò gì. Khi học sinh đã nhận vai, giáo viên chuyển sang việc quan sát, đặt câu hỏi và giữ an toàn. Một buổi tốt là buổi giáo viên đi quanh phòng hỏi "nhóm em đang thử gì, vì sao" nhiều hơn là đứng trước lớp nói. Đầu mỗi học kỳ, giáo viên vẫn nên dành mười phút cho các em nhận vai mới nói lại việc mình phải làm.
Tổ chức ngày hội STEM cuối kỳ
Ngày hội là lúc cả trường thấy câu lạc bộ làm được gì. Có thể tổ chức trong một buổi sinh hoạt dưới cờ mở rộng hoặc một buổi chiều. Các bước:
- Ba tuần trước: thống nhất với nhà trường ngày, địa điểm, khối lớp được mời đến xem.
- Hai tuần trước: mỗi nhóm đăng ký sản phẩm, cần bao nhiêu bàn, có cần ổ điện hay nước không.
- Một tuần trước: vẽ sơ đồ gian trưng bày, xếp các gian có phần thử nghiệm ồn hoặc có nước ra một khu riêng.
- Ngày hội: mỗi nhóm có một người thuyết trình, một người trình diễn, đổi vai sau mỗi ba mươi phút để ai cũng được nói.
- Khách xem nhận phiếu góp ý nhỏ, ghi một điều thích và một câu hỏi cho mỗi gian ghé qua.
- Sau ngày hội: nhóm đọc phiếu góp ý, viết một dòng "nếu làm lại, nhóm sẽ…", cất vào hồ sơ câu lạc bộ.
Có thể mời phụ huynh và học sinh tiểu học gần trường đến xem. Ngày hội không nhất thiết phải xếp giải; nếu nhà trường muốn khen thưởng, nên khen theo nhiều tiêu chí như thiết kế khéo, thử nghiệm kiên trì, trình bày dễ hiểu, để nhiều nhóm được ghi nhận.
Giữ câu lạc bộ sống qua nhiều năm
Câu lạc bộ phụ thuộc vào một giáo viên thường dừng khi người đó chuyển công tác. Những việc dưới giúp câu lạc bộ có thể bàn giao.
| Việc | Cách làm | Người giữ |
|---|---|---|
| Hồ sơ kế hoạch | Lưu kế hoạch các học kỳ, ghi chú điều đã chạy tốt và chưa tốt | Giáo viên phụ trách và tổ chuyên môn |
| Nhật ký câu lạc bộ | Cuốn sổ chung do học sinh ghi mỗi buổi | Chủ nhiệm câu lạc bộ, cuối năm nộp cho giáo viên |
| Sản phẩm mẫu | Giữ vài sản phẩm tiêu biểu kèm phiếu thiết kế | Kho vật liệu chung |
| Danh sách người hỗ trợ | Phụ huynh, người làm nghề từng giúp câu lạc bộ | Giáo viên phụ trách |
| Giáo viên kế cận | Mời một đồng nghiệp trẻ cùng phụ trách từ năm đầu | Tổ chuyên môn |
Bàn giao tốt nhất là cùng làm: năm đầu hai giáo viên cùng phụ trách, năm sau người trẻ dẫn chính, người cũ hỗ trợ. Hồ sơ giấy chỉ giúp được phần nào; cách nói chuyện với học sinh, cách giữ nhịp một buổi sinh hoạt thì phải học qua làm chung.
Câu hỏi thường gặp
Câu lạc bộ STEM nên sinh hoạt bao lâu một lần?
Mỗi tuần một buổi khoảng chín mươi phút là nhịp phổ biến và dễ duy trì. Hai tuần một lần cũng được nhưng học sinh dễ quên việc đang làm dở; khi đó nên giao thêm phần việc nhỏ làm ở nhà giữa hai buổi.
Câu lạc bộ STEM có cần bộ dụng cụ lập trình, robot không?
Không bắt buộc. Rất nhiều câu lạc bộ chạy tốt với vật liệu tái chế và dụng cụ đơn giản. Nếu trường có sẵn bộ lập trình, có thể đưa vào một cụm buổi, nhưng không nên để câu lạc bộ chỉ xoay quanh thiết bị.
Học sinh bỏ giữa chừng thì làm sao?
Hỏi riêng lý do: có thể trùng lịch, có thể em chưa tìm thấy vai trò trong nhóm. Cho em thử vai khác hoặc chuyển nhóm. Nếu em vẫn muốn nghỉ, ghi nhận phần em đã tham gia và để ngỏ cánh cửa quay lại.
Có nên đưa câu lạc bộ đi thi các cuộc thi khoa học kỹ thuật?
Có thể, nhưng không nên để cuộc thi chi phối toàn bộ hoạt động. Một hai nhóm muốn đi thi thì giáo viên hướng dẫn thêm; phần lớn thành viên vẫn cần được làm dự án theo sở thích mà không chịu áp lực giải thưởng.
Giáo viên không chuyên môn tự nhiên có phụ trách câu lạc bộ STEM được không?
Được, nếu có người cùng chuyên môn hỗ trợ ở phần kiến thức. Giáo viên Ngữ văn, Mỹ thuật hay Tin học có thể phụ trách phần thiết kế, thuyết trình, ghi nhật ký rất tốt. Nhiều câu lạc bộ hay nhất do hai giáo viên khác môn cùng làm.