Hoạt động trải nghiệm được đánh giá bằng nhận xét chứ không cho điểm số; giáo viên dựa trên minh chứng thu được qua các chủ đề, ý kiến tự đánh giá của học sinh, của bạn bè, và khi phù hợp thì ý kiến của gia đình. Ở trung học, kết quả cuối kỳ được xếp mức Đạt hoặc Chưa đạt theo quy định đánh giá hiện hành; ở tiểu học, mức đánh giá theo quy định riêng của cấp học.
Khó khăn thật của giáo viên không nằm ở quy định mà ở khối lượng: một giáo viên dạy Hoạt động trải nghiệm có thể phụ trách nhiều lớp, mỗi lớp bốn mươi em, mỗi chủ đề có nhiệm vụ về nhà. Bài này đưa cách thu minh chứng gọn, mẫu sổ theo dõi theo chủ đề, tiêu chí để quyết định Đạt hay Chưa đạt, những lời nhận xét mẫu và lỗi hay gặp khi ghi kết quả.
Đánh giá bằng nhận xét nghĩa là gì trong thực tế
Đánh giá bằng nhận xét không có nghĩa là cuối kỳ viết vài câu chung chung. Nó là quá trình ghi lại những gì học sinh làm được qua từng chủ đề, để cuối kỳ có căn cứ kết luận và viết lời nhận xét riêng cho từng em. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 định hướng đánh giá môn này theo mức độ tham gia, thái độ, kỹ năng và sản phẩm, gắn với các năng lực đặc thù của môn.
Có ba nguồn thông tin: giáo viên quan sát và đọc sản phẩm; học sinh tự đánh giá qua phiếu ngắn; bạn trong nhóm nhận xét lẫn nhau. Với nhiệm vụ về nhà, gia đình có thể xác nhận. Không nguồn nào đủ một mình; giáo viên tổng hợp và quyết định.
Điểm khác cơ bản so với môn học có điểm số: không có bài kiểm tra kiến thức để đo. Một em thuộc lòng các bước ứng xử khi bị bắt nạt nhưng không bao giờ tham gia đóng vai, không làm nhiệm vụ thì chưa thể hiện được năng lực mà chủ đề nhắm tới.
Thu minh chứng gọn cho lớp đông
Minh chứng không cần nhiều; cần đủ để kết luận và dễ lưu. Những dạng gọn nhất:
- Phiếu nhiệm vụ đã hoàn thành. Mỗi chủ đề một phiếu, nộp trong tiết sinh hoạt lớp hoặc tiết chủ đề cuối, giáo viên ký nháy và trả lại cho học sinh giữ trong bìa hồ sơ.
- Phiếu tự đánh giá cuối chủ đề. Một nửa trang, ba câu: em đã làm được gì, em thấy khó ở đâu, em muốn cải thiện điều gì.
- Ghi chép quan sát của giáo viên. Không ghi cho cả lớp mỗi tiết; mỗi tiết chọn quan sát kỹ hai nhóm, ghi vài dòng. Qua một chủ đề, mọi nhóm đều được quan sát ít nhất một lần.
- Sản phẩm nhóm. Bức tranh, bài thuyết trình, kế hoạch, mô hình. Chụp hoặc ghi lại một dòng mô tả nếu không giữ được vật thật.
- Xác nhận của gia đình. Chỉ với nhiệm vụ làm ở nhà, một dòng ký tên, không đòi phụ huynh viết dài.
Mỗi học sinh có một bìa hồ sơ mỏng giữ ở lớp hoặc do em tự giữ, đựng phiếu nhiệm vụ và phiếu tự đánh giá theo thứ tự chủ đề. Cuối kỳ, giáo viên chỉ cần mở bìa là thấy quá trình của em. Cách này thay cho việc giáo viên tự lưu hàng nghìn tờ giấy.
Mẫu sổ theo dõi theo chủ đề
Sổ theo dõi nên ghi theo ký hiệu ngắn để mỗi tiết chỉ mất vài phút. Ví dụ một trang sổ của cô Thảo cho lớp 7A, chủ đề giả định "Chăm sóc bản thân":
| Học sinh | Tham gia trên lớp | Nhiệm vụ về nhà | Tự đánh giá | Ghi chú quan sát |
|---|---|---|---|---|
| Học sinh 1 | T (tích cực) | HT (hoàn thành) | Có | Đóng vai rõ ràng, giúp bạn nhút nhát vào vai |
| Học sinh 2 | TG (có tham gia) | HT | Có | |
| Học sinh 3 | TG | CHT (chưa hoàn thành) | Có | Vắng một buổi, đã hẹn bổ sung nhiệm vụ |
| Học sinh 4 | CT (chưa tham gia) | HT | Chưa | Ít nói trong nhóm, cần mời chia sẻ theo cặp |
| Học sinh 5 | T | HT | Có | Lập thời gian biểu chi tiết, có thể làm mẫu cho lớp |
Cột ghi chú không cần điền cho mọi em mỗi chủ đề; chỉ ghi khi có điều đáng nhớ, tốt hoặc cần hỗ trợ. Những ghi chú này là chất liệu chính cho lời nhận xét cuối kỳ. Sổ chỉ giáo viên xem, không đọc công khai trước lớp và không dán lên bảng tin.
Quyết định Đạt hay Chưa đạt
Dựa vào cả quá trình, không vào một chủ đề. Một em chưa hoàn thành nhiệm vụ của một chủ đề vì ốm nhưng hoàn thành các chủ đề còn lại vẫn có cơ sở để đạt. Giáo viên nhìn xu hướng chung qua sổ theo dõi và bìa hồ sơ.
Ưu tiên tham gia và tiến bộ. Môn học nhắm tới hình thành năng lực qua làm thật. Một em lúc đầu không dám nói, cuối kỳ đã chia sẻ được trong nhóm đã tiến bộ rõ, dù sản phẩm chưa nổi bật.
Chưa đạt khi thiếu tham gia kéo dài. Trường hợp học sinh không tham gia phần lớn hoạt động, không hoàn thành phần lớn nhiệm vụ dù đã được nhắc và hỗ trợ, giáo viên mới cân nhắc mức chưa đạt.
Luôn có cơ hội bổ sung trước khi kết luận. Trước khi ghi Chưa đạt, trao đổi riêng với học sinh và gia đình, giao nhiệm vụ bổ sung với thời hạn rõ. Kết luận Chưa đạt mà học sinh không hề được báo trước là điều dễ gây khiếu nại.
Thống nhất trong tổ. Các giáo viên cùng dạy môn trong một khối nên thống nhất tiêu chí ngay từ đầu kỳ, để học sinh ở lớp này không bị đánh giá chặt hơn lớp khác.
Lời nhận xét mẫu theo từng trường hợp
Lời nhận xét tốt nêu cụ thể điều em làm được và một hướng tiếp theo. Một số mẫu để tham khảo, cần thay chi tiết theo từng em:
| Trường hợp | Nhận xét nên viết | Tránh viết |
|---|---|---|
| Tham gia tích cực, sản phẩm tốt | Chủ động nhận vai trong nhóm, lập kế hoạch tiết kiệm chi tiết và thực hiện đủ hai tuần; có thể hướng dẫn bạn khác | Học tốt, ngoan |
| Tiến bộ rõ | Từ chỗ ít phát biểu, cuối kỳ đã chia sẻ được kinh nghiệm trong nhóm; nên tiếp tục mạnh dạn hơn khi trình bày trước lớp | Có cố gắng |
| Làm nhiệm vụ đủ nhưng thụ động trên lớp | Hoàn thành đầy đủ nhiệm vụ ở nhà; cần chủ động hơn khi thảo luận nhóm, có thể bắt đầu bằng chia sẻ theo cặp | Lười phát biểu |
| Tham gia trên lớp nhưng hay bỏ nhiệm vụ về nhà | Tích cực trong đóng vai và thảo luận; cần hoàn thành nhiệm vụ về nhà để vận dụng điều đã học vào thực tế | Không chịu làm bài |
| Cần hỗ trợ nhiều | Đã tham gia một số hoạt động nhóm; cần được hỗ trợ thêm để hoàn thành nhiệm vụ, giáo viên sẽ phối hợp cùng gia đình | Yếu, kém |
Tránh mọi từ gắn nhãn như "yếu", "kém", "lười", "cá biệt". Lời nhận xét được học sinh và phụ huynh đọc; một nhãn xấu ghi vào hồ sơ có thể theo em nhiều năm. Viết điều em làm được trước, điều cần cố gắng sau, bằng giọng hướng tới việc làm tiếp.
Áp vào lớp của bạn: lịch đánh giá một học kỳ
Để không dồn việc vào cuối kỳ, chia việc đánh giá theo nhịp chủ đề. Lịch giả định cho một học kỳ có bốn chủ đề, mỗi chủ đề khoảng bốn tuần:
| Thời điểm | Việc của giáo viên | Việc của học sinh | Thời gian cần |
|---|---|---|---|
| Tuần đầu học kỳ | Thống nhất tiêu chí với tổ, công bố cho học sinh cách đánh giá môn | Nhận bìa hồ sơ, ghi tên | Một tiết sinh hoạt tổ |
| Mỗi tuần | Ghi sổ theo dõi hai nhóm được quan sát kỹ, đánh dấu nhiệm vụ đã nộp | Làm nhiệm vụ, cất phiếu vào bìa | Khoảng mười lăm phút |
| Cuối mỗi chủ đề | Đọc phiếu tự đánh giá, ghi chú em cần hỗ trợ, trao đổi riêng nếu cần | Viết phiếu tự đánh giá ba câu | Khoảng một giờ cho mỗi lớp |
| Giữa kỳ | Rà sổ, lập danh sách em thiếu nhiều nhiệm vụ, báo giáo viên chủ nhiệm và gia đình | Em được nhắc bổ sung nhiệm vụ | Một buổi |
| Ba tuần cuối | Viết nháp nhận xét mỗi tuần một phần ba số học sinh | Hoàn thành nhiệm vụ bổ sung nếu có | Hai ba buổi |
| Tuần cuối | Kết luận mức đánh giá, ghi vào hồ sơ theo quy định của trường | Đọc nhận xét của mình khi được trả | Một buổi |
Mốc giữa kỳ quan trọng nhất: đó là lúc còn đủ thời gian để em thiếu nhiệm vụ bổ sung, và để gia đình biết sớm. Một kết quả Chưa đạt cuối kỳ mà không có lần nhắc nào ở giữa kỳ thường là kết quả của việc theo dõi bị bỏ quên, không phải của học sinh.
Lỗi hay gặp khi đánh giá và ghi kết quả
Những lỗi dưới đây thường bị phát hiện khi tổ chuyên môn hoặc nhà trường kiểm tra hồ sơ đánh giá cuối kỳ:
- Cả lớp cùng một câu nhận xét chép lại, chỉ khác tên học sinh.
- Sổ theo dõi trống suốt học kỳ, cuối kỳ mới điền một lần cho đủ.
- Đánh giá chỉ theo nhiệm vụ nộp giấy, bỏ qua phần tham gia trên lớp.
- Ghi Chưa đạt mà không có minh chứng hay lần trao đổi nào với học sinh, gia đình.
- Dùng điểm số hoặc xếp thứ hạng trong một môn đánh giá bằng nhận xét.
- Đọc nhận xét của từng em trước lớp, so sánh em này với em khác.
- Nhận xét quá dài, ghi lại toàn bộ các chủ đề, không còn ý chính.
Cách phòng đơn giản nhất là ghi sổ theo dõi mỗi tuần một lần, mỗi lần mười lăm phút, và viết nháp lời nhận xét cho năm em mỗi tuần trong tháng cuối học kỳ, thay vì dồn viết cho cả trăm em trong vài đêm. Lời nhận xét dài một đến hai câu, cụ thể, là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Hoạt động trải nghiệm có bài kiểm tra định kỳ không?
Không có bài kiểm tra kiến thức kiểu viết trên giấy như môn học có điểm số. Đánh giá định kỳ thường dựa vào sản phẩm hoặc hoạt động cuối chủ đề, cuối kỳ, kết hợp với minh chứng tích luỹ qua quá trình, theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Học sinh tự đánh giá có ảnh hưởng đến kết quả không?
Ý kiến tự đánh giá là một nguồn thông tin để giáo viên tham khảo, giúp hiểu em nghĩ gì về quá trình của mình. Kết luận cuối cùng do giáo viên đưa ra dựa trên tổng hợp các nguồn và minh chứng cụ thể.
Có cần giữ toàn bộ sản phẩm của học sinh làm minh chứng không?
Không cần giữ vật thật. Phiếu nhiệm vụ, phiếu tự đánh giá trong bìa hồ sơ và ghi chép của giáo viên là đủ. Sản phẩm lớn có thể chụp ảnh hoặc ghi một dòng mô tả trong sổ theo dõi.
Giáo viên chủ nhiệm và giáo viên dạy hoạt động trải nghiệm phối hợp đánh giá thế nào?
Hai bên nên thống nhất cách ghi nhận phần sinh hoạt lớp và sinh hoạt dưới cờ, vì đây là phần giáo viên chủ nhiệm quan sát nhiều nhất. Cuối kỳ, giáo viên chủ nhiệm gửi ghi chú về các em cần lưu ý để giáo viên bộ môn tổng hợp.
Học sinh vắng nhiều vì lý do chính đáng thì đánh giá thế nào?
Giao nhiệm vụ bổ sung phù hợp với tình trạng của em, có thể làm ở nhà, và đánh giá dựa trên phần em đã tham gia được. Trao đổi với gia đình để thống nhất thời hạn, ghi rõ lý do vắng trong sổ theo dõi.
Lời nhận xét trong học bạ nên dài bao nhiêu?
Một đến hai câu ngắn, nêu một điểm mạnh cụ thể và một hướng tiếp theo là đủ. Lời nhận xét dài không làm rõ hơn mà khiến người đọc khó nắm ý chính, và giáo viên mất quá nhiều thời gian cho cả trăm học sinh.