Để dạy Địa lí với bản đồ và số liệu, giáo viên cần cho học sinh tự đọc bản đồ theo trình tự cố định, tự tính toán trên bảng số liệu và viết nhận xét có con số đi kèm, thay vì để giáo viên chỉ bản đồ rồi đọc kết luận. Bản đồ và số liệu là công cụ riêng của môn Địa lí; học sinh biết dùng chúng thì nhớ kiến thức lâu hơn và làm được bài với vùng lãnh thổ chưa học.
Bài dưới đây đi qua quy trình đọc bản đồ năm bước, cách dạy xử lý bảng số liệu, một tiết mẫu của cô Thảo dạy phân môn Địa lí lớp 9 ở Trường THCS A với tên bài giả định "Phân bố dân cư và đô thị hoá", hoạt động bản đồ trống, mẫu câu nhận xét nên và tránh, và những lỗi hay bị nhắc khi dự giờ.
Ba kỹ năng địa lí cần dạy song song với kiến thức
Đọc bản đồ. Không chỉ tìm vị trí một địa danh mà đọc được sự phân bố: nơi nào nhiều, nơi nào ít, theo hướng nào, tập trung hay rải rác. Đây là kỹ năng học sinh thường vững ít nhất vì thường chỉ được gọi lên bảng "chỉ cho cô sông Hồng ở đâu".
Xử lý số liệu. Tính tỉ trọng, tốc độ tăng trưởng, mật độ, chênh lệch giữa các năm và giữa các vùng. Học sinh cần biết khi nào phải tính, tính cái gì, chứ không chỉ thuộc công thức.
Giải thích bằng mối quan hệ. Nối kết quả đọc bản đồ và số liệu với nguyên nhân tự nhiên và kinh tế xã hội: vì sao dân cư đông ở đồng bằng ven biển, vì sao tỉ lệ dân thành thị tăng nhanh ở một vùng mà chậm ở vùng khác.
Dạy ba kỹ năng trong cùng một tiết. Một tiết tốt thường đi đủ ba bước theo thứ tự: đọc bản đồ để thấy sự phân bố, dùng số liệu để đo mức độ, rồi giải thích. Tiết học chỉ dừng ở kể tên địa danh hoặc đọc thuộc số liệu sẽ bị đánh giá là chưa phát triển năng lực địa lí theo yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Đọc bản đồ theo năm bước cố định
Cô Thảo cho học sinh thuộc năm bước này như một thói quen, áp cho mọi bản đồ trong sách, át lát hay bản đồ treo tường. Mỗi bước kèm câu hỏi học sinh tự hỏi:
- Đọc tên bản đồ. Bản đồ này thể hiện cái gì, ở đâu, năm nào? Tên bản đồ quyết định phạm vi nhận xét.
- Đọc chú giải. Mỗi màu, mỗi ký hiệu nghĩa là gì? Có bao nhiêu mức? Mức cao nhất là màu nào?
- Xác định hướng và tỉ lệ. Bắc ở đâu, một xăng ti mét trên bản đồ bằng bao nhiêu ki lô mét ngoài thực tế? Bước này giúp học sinh ước lượng khoảng cách khi so sánh vùng.
- Tìm quy luật phân bố. Nơi nào tập trung mức cao, nơi nào mức thấp, có thay đổi theo hướng nào không, có ngoại lệ nào không?
- Đặt câu hỏi vì sao. Đối chiếu với bản đồ khác (địa hình, sông ngòi, giao thông) để tìm nguyên nhân.
Trong ba tuần đầu năm học, cô Thảo bắt học sinh nói to từng bước khi lên bảng, dù chậm. Sau đó học sinh tự làm theo cặp. Đến giữa học kỳ, lớp chỉ cần nghe "đọc bản đồ năm bước" là tự biết bắt đầu từ đâu, giờ học tiết kiệm được rất nhiều thời gian.
Bảng số liệu: từ con số đến nhận xét
Học sinh hay mắc kẹt ở bảng số liệu vì nhìn thấy nhiều con số mà không biết bắt đầu từ đâu. Cô Thảo dùng bảng số liệu giả định dưới đây về tỉ lệ dân thành thị của hai tỉnh giả định X và Y, yêu cầu học sinh đi theo ba câu hỏi: con số nào lớn nhất, nhỏ nhất; thay đổi bao nhiêu; thay đổi nhanh hay chậm so với nơi khác.
| Năm | Tỉnh X (%) | Tỉnh Y (%) | Việc học sinh làm |
|---|---|---|---|
| Mốc 1 | 20 | 35 | Ghi nhận: Y cao hơn X 15 điểm phần trăm |
| Mốc 2 | 26 | 38 | Tính mức tăng mỗi tỉnh so với mốc 1 |
| Mốc 3 | 33 | 40 | So sánh: X tăng 13 điểm, Y tăng 5 điểm |
| Mốc 4 | 41 | 43 | Nhận xét: khoảng cách thu hẹp từ 15 xuống 2 điểm |
Điểm cần dạy kỹ là đơn vị: tỉ lệ phần trăm tăng từ 20 lên 41 là tăng 21 điểm phần trăm, không phải tăng 21 phần trăm. Học sinh lớp 9 nhầm chỗ này rất nhiều, và đó cũng là lỗi người chấm hay trừ điểm. Sau khi tính, học sinh viết nhận xét theo khung: xu hướng chung, mức thay đổi có số, so sánh, ngoại lệ nếu có.
Kế hoạch bài dạy rút gọn: "Phân bố dân cư và đô thị hoá"
Tiết bốn mươi lăm phút, lớp 9, học sinh có át lát hoặc bản đồ in trong sách.
| Hoạt động | Thời gian | Học sinh làm gì | Sản phẩm |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | 5 phút | Đoán xem lớp mình có bao nhiêu bạn sống ở khu phố đông dân, bao nhiêu bạn ở vùng thưa dân; giơ tay đếm | Con số của lớp ghi ở góc bảng |
| Hình thành kiến thức 1 | 12 phút | Đọc bản đồ mật độ dân số theo năm bước, theo cặp | Ba câu nhận xét về phân bố, có nêu vùng cụ thể |
| Hình thành kiến thức 2 | 12 phút | Xử lý bảng số liệu tỉ lệ dân thành thị, theo nhóm bốn | Bảng tính mức tăng và đoạn nhận xét |
| Luyện tập | 9 phút | Điền ký hiệu đô thị lớn lên bản đồ trống, giải thích vị trí | Bản đồ trống đã điền |
| Vận dụng | 7 phút và ở nhà | Quan sát nơi mình ở có những thay đổi nào cho thấy đô thị hoá | Năm dòng ghi chép kèm phác thảo vị trí |
Cột "sản phẩm" là phần người soạn hay bỏ trống. Nếu không viết ra được sản phẩm cụ thể cho một hoạt động, rất có thể hoạt động ấy chỉ là giáo viên hỏi và vài học sinh đáp.
Bản đồ trống và sa bàn ngoài sân: cho học sinh tự vẽ
Bản đồ trống là tờ giấy chỉ có đường biên và sông chính, không có tên và ký hiệu. Học sinh tự điền theo yêu cầu: đánh dấu các đô thị lớn, tô màu vùng đông dân, vẽ mũi tên luồng di cư. Vì phải tự đặt vị trí, các em nhớ không gian tốt hơn nhiều so với nhìn bản đồ có sẵn. Cô Thảo in sẵn một xấp bản đồ trống khổ A4, dùng cho cả năm học với nhiều bài khác nhau.
Với lớp nhỏ hơn hoặc khi có tiết trống ở sân trường, có thể làm sa bàn bằng phấn trên nền xi măng: vẽ đường bờ biển, đánh dấu núi bằng viên đá, sông bằng dây. Học sinh đứng vào vị trí các thành phố và trả lời câu hỏi "em đang ở phía nào so với bạn kia, cách bao xa nếu tỉ lệ là một bước chân bằng năm mươi ki lô mét". Hoạt động này rất hợp cho bài về vị trí địa lí và hướng.
Khi tổ chức ngoài sân, phân công rõ người giữ trật tự, giới hạn khu vực đứng và thời gian, chọn giờ không trùng tiết thể dục của lớp khác. Đây là chỗ người dự giờ hay nhắc: hoạt động hay nhưng nếu lớp tản ra khắp sân thì mất hết tác dụng.
Mẫu câu nhận xét nên viết và nên tránh
Phần nhận xét quyết định điểm bài kiểm tra Địa lí. Cô Thảo phát bảng này để học sinh dán vào vở:
| Nên viết | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Tỉ lệ dân thành thị của tỉnh X tăng liên tục, từ 20% lên 41%, tăng 21 điểm phần trăm | Tỉ lệ dân thành thị tăng nhanh | Thiếu số liệu chứng minh |
| Tỉnh X tăng nhanh hơn tỉnh Y (21 so với 8 điểm phần trăm) | Tỉnh X phát triển tốt hơn tỉnh Y | Số liệu chỉ nói về tỉ lệ dân thành thị, không nói về phát triển chung |
| Dân cư tập trung đông ở đồng bằng ven biển, thưa ở vùng núi phía tây | Dân cư phân bố không đều | Đúng nhưng chưa chỉ ra không đều ở đâu |
| Nguyên nhân chính: địa hình bằng phẳng, nhiều đô thị và việc làm | Do nhiều nguyên nhân | Câu né tránh, không được tính điểm |
Luật chung: mỗi câu nhận xét có ít nhất một con số hoặc một địa danh cụ thể. Học sinh tự soát bài bằng cách gạch dưới số và địa danh trong đoạn nhận xét của mình; câu nào không có gạch dưới là câu cần viết lại.
Lỗi hay bị nhắc khi dự giờ Địa lí và cách áp vào lớp của bạn
Giáo viên tự chỉ bản đồ suốt tiết. Cây thước chỉ nằm trong tay giáo viên từ đầu đến cuối là dấu hiệu học sinh chưa được đọc bản đồ. Đưa thước cho học sinh, giáo viên đứng sang bên và chỉ hỏi.
Đọc số liệu thay vì xử lý số liệu. Học sinh đứng lên đọc lại từng con số trong bảng không phải là kỹ năng. Yêu cầu tối thiểu là một phép tính và một phép so sánh.
Giải thích chung chung, áp cho vùng nào cũng đúng. Câu "do điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội" đúng với mọi vùng nên không giải thích được vùng nào. Bắt học sinh chọn một nhân tố cụ thể và chỉ ra nó trên bản đồ.
Bản đồ chiếu mờ, học sinh cuối lớp không thấy. Kiểm tra trước giờ dạy bằng cách đứng ở bàn cuối nhìn lên màn hình. Nếu không rõ, in bản đồ ra giấy cho từng nhóm.
Áp vào lớp của bạn. Chọn một bài sắp dạy, xác định bản đồ chính và một bảng số liệu, viết sẵn câu hỏi cho từng bước trong năm bước đọc bản đồ và ba câu hỏi cho bảng số liệu. Với lớp 6, chỉ dùng ba bước đầu của quy trình đọc bản đồ; với lớp 10, thêm yêu cầu học sinh tự chọn dạng biểu đồ phù hợp và giải thích lựa chọn. Sau tiết dạy, đếm xem bao nhiêu câu nhận xét của học sinh có số liệu hoặc địa danh; con số đó cho bạn biết lần sau cần nhấn vào đâu.
Câu hỏi thường gặp
Lớp không có đủ át lát thì dạy bản đồ thế nào?
Dùng bản đồ in trong sách giáo khoa, chiếu bản đồ lên màn hình hoặc in bản đồ trống khổ nhỏ cho từng cặp. Hoạt động đọc bản đồ năm bước làm được với bất kỳ bản đồ nào, không đòi hỏi át lát riêng cho mỗi học sinh.
Có nên cho học sinh vẽ biểu đồ ngay trong tiết học mới không?
Chỉ nên khi tiết học có mục tiêu rèn kỹ năng vẽ biểu đồ. Với tiết hình thành kiến thức, chỉ cần học sinh xử lý số liệu và nhận xét; việc vẽ biểu đồ hoàn chỉnh có thể giao về nhà hoặc dành cho tiết thực hành.
Học sinh hay nhầm điểm phần trăm với phần trăm thì sửa sao?
Cho học sinh làm một ví dụ rất gần: lớp có tỉ lệ bạn đeo kính từ 20% lên 30%, vậy tăng 10 điểm phần trăm, nhưng số bạn đeo kính tăng 50%. Làm hai ba ví dụ như vậy, các em sẽ phân biệt được.
Một tiết có nên dùng nhiều bản đồ không?
Hai bản đồ là vừa: một bản đồ chính để đọc sự phân bố, một bản đồ để giải thích nguyên nhân. Dùng quá nhiều bản đồ khiến học sinh chỉ kịp nhìn lướt, không kịp đi đủ năm bước.
Làm sao biết học sinh đã có kỹ năng đọc bản đồ?
Đưa một bản đồ của vùng chưa học, yêu cầu học sinh viết ba câu nhận xét về sự phân bố và một câu giải thích. Nếu đa số nêu được nơi nhiều, nơi ít bằng địa danh cụ thể thì kỹ năng đã hình thành.
Tiết thực địa ngoài sân có cần xin phép không?
Nên báo trước với tổ chuyên môn và ban giám hiệu, ghi trong kế hoạch bài dạy, chọn khu vực an toàn và không làm ồn các lớp khác. Nếu ra ngoài khuôn viên trường thì phải theo quy định riêng về đưa học sinh ra ngoài của nhà trường.