TruyenDay.comTruyền Dạy
Dạy các môn xã hội

Dạy Giáo dục công dân bằng tình huống: cách viết, bốn bước xử lý, tránh giảng đạo lý

Cách soạn tình huống cho giờ Giáo dục công dân và tổ chức học sinh xử lý theo bốn bước: tiêu chí tình huống tốt, ba loại tình huống, tiết mẫu lớp 7, lỗi khi dự giờ.

Two teenage students act out a short role play in front of seated classmates arranged in a horseshoe, teacher watching from the side, shot from the back row, bright midday light

Dạy Giáo dục công dân bằng tình huống nghĩa là đặt học sinh trước một chuyện có thật được, buộc các em chọn cách ứng xử, nói lý do và lường hậu quả, rồi mới rút ra chuẩn mực. Tình huống tốt có hai lựa chọn đều có lý, nhân vật gần tuổi học sinh và kết thúc mở. Giáo viên dẫn dắt bằng câu hỏi, không phán đúng sai ngay, để học sinh tự đi đến kết luận và thấy chuẩn mực ấy hợp lý chứ không phải được áp xuống.

Phần dưới trình bày tiêu chí của một tình huống dùng được, ba loại tình huống thường dùng, quy trình bốn bước xử lý trên lớp, tiết mẫu của cô Lan dạy Giáo dục công dân lớp 7 ở Trường THCS A với tên bài giả định "Tiêu tiền có kế hoạch", câu hỏi nên và không nên dùng, và những chỗ người dự giờ hay góp ý.

Vì sao giờ Giáo dục công dân dễ thành giờ giảng đạo lý

Học sinh nào cũng biết câu trả lời "đúng" của môn này: phải trung thực, phải tiết kiệm, phải tôn trọng người khác. Vì biết trước đáp án, các em trả lời rất trơn tru mà không suy nghĩ gì, còn ra khỏi lớp thì ứng xử theo cách khác. Giờ học khi ấy trở thành một màn hỏi đáp mà cả hai bên đều biết kịch bản.

Tình huống phá vỡ kịch bản đó khi lựa chọn đúng không hiển nhiên. Một tình huống như "bạn nhặt được ví, em có trả lại không" quá dễ, ai cũng nói trả. Nhưng "bạn thân nhờ em giữ bí mật chuyện bạn ấy lấy tiền mua đồ ăn sáng để mua thẻ nạp điện thoại, trong khi mẹ bạn hỏi em" thì học sinh phải cân nhắc giữa giữ lời với bạn và trung thực với người lớn. Ở chỗ phải cân nhắc, các em mới thật sự học.

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhấn vào năng lực điều chỉnh hành vi và năng lực phát triển bản thân, không chỉ hiểu khái niệm. Tình huống là con đường ngắn nhất để học sinh thử điều chỉnh hành vi trong một môi trường an toàn, nơi chọn sai không gây hậu quả thật.

Tiêu chí của một tình huống dùng được

Trước khi đưa một tình huống vào kế hoạch bài dạy, cô Lan kiểm sáu điều. Tình huống thiếu từ hai điều trở lên thì viết lại:

  • Nhân vật gần tuổi học sinh và sống trong hoàn cảnh các em nhận ra được: ở trường, ở nhà, trên mạng, ở khu phố.
  • Có ít nhất hai lựa chọn đều có lý. Nếu chỉ có một lựa chọn đúng rõ ràng, đó là câu hỏi kiểm tra kiến thức, không phải tình huống.
  • Ngắn, đọc trong một phút. Khoảng sáu đến mười câu; chi tiết thừa khiến học sinh lạc sang chuyện phụ.
  • Kết thúc mở tại đúng thời điểm nhân vật phải quyết định, không kể tiếp nhân vật đã làm gì.
  • Dùng tên giả định không trùng tên học sinh trong lớp, không dựa trên chuyện thật của một em trong lớp hay trường.
  • Gắn với nội dung bài học: xử lý xong, học sinh phải dùng được khái niệm hoặc chuẩn mực của bài để giải thích lựa chọn.

Điều thứ năm hay bị xem nhẹ. Có giáo viên muốn tình huống "thật" nên lấy luôn chuyện vừa xảy ra trong lớp, đổi tên đi. Cả lớp vẫn đoán được là ai, em học sinh đó bị bêu trước tập thể. Hãy dựng tình huống tương tự ở một trường giả định, đổi đủ chi tiết để không ai nhận ra.

Ba loại tình huống và khi nào dùng

Mỗi loại phục vụ một mục đích khác nhau trong tiết học. Cô Lan thường dùng loại 1 ở hoạt động mở đầu, loại 2 ở hình thành kiến thức, loại 3 ở luyện tập.

LoạiĐặc điểmVí dụ cho bài "Tiêu tiền có kế hoạch"
Lựa chọnNhân vật đứng trước hai ba phương án, học sinh chọn và giải thíchHà được bố mẹ cho một khoản tiền tiêu vặt cố định cho cả tuần. Hôm thứ hai, nhóm bạn rủ góp tiền mua trà sữa mỗi ngày. Hà nên làm gì?
Xung đột giá trịHai điều đều đúng va vào nhau, không có đáp án hoàn hảoHà muốn để dành mua quà sinh nhật mẹ, nhưng bạn thân đang thiếu tiền đóng quỹ lớp và hỏi mượn.
Phân tích hậu quảKể một chuỗi hành động đã xảy ra, học sinh chỉ ra chỗ sai và cách làm lạiBốn tuần liền Hà tiêu hết tiền vào thứ ba, phải xin thêm bố mẹ. Hà đã sai từ bước nào?

Loại xung đột giá trị khó dẫn nhất nhưng đem lại giờ thảo luận sôi nổi nhất. Giáo viên cần chấp nhận rằng các nhóm có thể đi đến những lựa chọn khác nhau, và việc chấm là chấm chất lượng lý lẽ, không chấm lựa chọn.

Bốn bước xử lý tình huống trên lớp

Quy trình này dùng được cho mọi loại tình huống. Thời gian ghi là cho tình huống chính ở phần hình thành kiến thức, khoảng hai mươi phút.

  1. Nhận diện (3 phút). Học sinh đọc tình huống cá nhân, trả lời: nhân vật đang phải quyết định điều gì, ai bị ảnh hưởng bởi quyết định ấy.
  2. Đưa ra phương án (5 phút). Nhóm liệt kê ít nhất ba cách ứng xử khác nhau, kể cả cách nghe có vẻ sai. Giáo viên nhắc: chưa đánh giá ở bước này.
  3. Cân nhắc hậu quả (7 phút). Với mỗi phương án, nhóm ghi điều tốt và điều xấu có thể xảy ra với nhân vật và với người khác, trong ngắn hạn và lâu dài. Nhóm chọn một phương án và viết lý do.
  4. Trình bày và nối với bài học (5 phút). Hai nhóm có lựa chọn khác nhau trình bày. Giáo viên hỏi: "Lý do của nhóm bạn dựa trên điều gì?" rồi chốt chuẩn mực hoặc kỹ năng của bài từ chính lý do học sinh đưa ra.

Phiếu ghi của nhóm kẻ thành bảng ba cột: phương án, hậu quả tốt, hậu quả xấu. Phiếu này cũng là bằng chứng cho người dự giờ thấy học sinh đã cân nhắc, không chỉ chọn theo cảm tính.

Kế hoạch bài dạy rút gọn cho tiết "Tiêu tiền có kế hoạch"

Tiết bốn mươi lăm phút, lớp 7, chia tám nhóm. Ba tình huống ở bảng trên được dùng lần lượt ở ba hoạt động, nên học sinh đi từ chọn lựa đơn giản đến cân nhắc giá trị rồi tự rà lại một chuỗi sai lầm.

  1. Mở đầu (6 phút). Đọc tình huống lựa chọn về trà sữa. Học sinh giơ thẻ màu: xanh là góp tiền mỗi ngày, vàng là góp vài hôm, đỏ là không góp. Giáo viên chỉ đếm số thẻ, hỏi hai em hai màu khác nhau một câu "vì sao", chưa nhận xét.
  2. Hình thành kiến thức (20 phút). Nhóm xử lý tình huống xung đột giá trị theo bốn bước, ghi phiếu ba cột. Hai nhóm có lựa chọn khác nhau trình bày. Giáo viên chốt ba ý của bài từ lý do học sinh đưa ra: phân biệt khoản cần và khoản muốn, chia tiền theo mục đích, để dành trước khi tiêu.
  3. Luyện tập (10 phút). Cá nhân đọc tình huống phân tích hậu quả, khoanh chỗ Hà bắt đầu sai, viết lại kế hoạch chi tiêu một tuần cho Hà bằng bảng bốn dòng: để dành, ăn sáng, đồ dùng học tập, khoản còn lại.
  4. Vận dụng (9 phút và ở nhà). Học sinh tự ghi khoản chi của mình trong một tuần vào sổ riêng, không nộp, không ai xem. Tuần sau chỉ trả lời một câu trên phiếu: em thấy điều gì bất ngờ khi ghi chép.

Phần vận dụng cố ý giữ sổ chi tiêu là việc riêng của học sinh. Hoàn cảnh kinh tế mỗi gia đình khác nhau; bắt học sinh công khai số tiền mình có là dễ làm tổn thương những em có ít hoặc không có tiền tiêu vặt.

Câu hỏi nên dùng và câu hỏi nên tránh khi dẫn dắt

Cách giáo viên hỏi quyết định học sinh nghĩ thật hay trả lời cho đúng ý. Bảng dưới gom những câu cô Lan đã đổi sau nhiều lần được tổ góp ý:

Nên hỏiNên tránhLý do
Nếu em là Hà, em sẽ làm gì, vì sao?Hà làm thế là đúng hay sai?Câu đúng sai gợi đáp án, học sinh trả lời theo phán đoán ý giáo viên
Ai sẽ buồn, ai sẽ vui nếu Hà chọn cách này?Các em thấy Hà có đáng trách không?Câu thứ hai dẫn tới phán xét nhân vật, không phân tích
Có cách nào để Hà không phải chọn một trong hai không?Bài học rút ra là gì?Câu đầu kích thích sáng tạo; câu sau thường nhận được khẩu hiệu
Nhóm bạn chọn khác nhóm mình, lý do của họ có điểm nào hợp lý?Nhóm nào đúng?Dạy học sinh nghe ý kiến khác, không biến thảo luận thành thắng thua

Câu "bài học rút ra là gì" vẫn dùng được, nhưng đặt ở cuối giờ và yêu cầu học sinh viết riêng, bằng lời của mình, gắn với một việc cụ thể em sẽ làm trong tuần, thay vì đồng thanh đọc lên.

Lỗi hay bị góp ý và cách áp vào lớp của bạn

Tình huống quá dễ. Cả lớp chọn giống nhau trong ba giây thì không có gì để thảo luận. Thêm một ràng buộc: người nhờ là bạn thân, thời gian gấp, có người lớn đang nhìn.

Đóng vai biến thành tiết mục vui nhộn. Học sinh diễn hài, cả lớp cười, không ai nhớ tình huống là gì. Đóng vai cần giới hạn hai phút và sau đó luôn có câu hỏi phân tích.

Giáo viên chốt bằng lời phê phán nhân vật. Phê phán nhân vật làm học sinh nào từng làm giống nhân vật cảm thấy bị phê phán. Chốt bằng hành vi nên làm, không chốt bằng nhận xét về con người.

Áp cho Giáo dục kinh tế và pháp luật ở lớp 10 đến 12. Giữ nguyên bốn bước, thêm bước đối chiếu với quy định: sau khi chọn phương án, học sinh tra điều khoản liên quan trong văn bản pháp luật đã được trích sẵn trong tài liệu học tập và xem lựa chọn của mình có phù hợp không. Tình huống ở cấp này nên gắn với hợp đồng làm thêm, mua bán trên mạng, quyền và nghĩa vụ khi tham gia giao thông.

Áp cho môn Đạo đức ở tiểu học. Rút còn ba bước, bỏ phần ghi hậu quả dài hạn, dùng tranh vẽ thay lời kể và cho học sinh giơ thẻ màu để chọn phương án. Câu hỏi chủ yếu là "bạn sẽ cảm thấy thế nào".

Câu hỏi thường gặp

Học sinh chọn phương án sai thì giáo viên có nên sửa ngay không?

Không nên sửa ngay bằng phán quyết. Hãy hỏi tiếp về hậu quả của phương án đó với người khác và với chính nhân vật; đa số học sinh sẽ tự điều chỉnh. Nếu lựa chọn đi ngược quy định pháp luật hoặc gây hại rõ ràng, giáo viên nói rõ ở phần chốt.

Một tiết dùng bao nhiêu tình huống là vừa?

Một tình huống chính khai thác kỹ trong khoảng hai mươi phút, cộng một tình huống ngắn ở mở đầu hoặc luyện tập. Nhiều hơn thế thì mỗi tình huống chỉ được lướt qua và học sinh không kịp cân nhắc hậu quả.

Có nên dùng tình huống lấy từ tin tức không?

Có thể dùng nếu sự việc phù hợp lứa tuổi, không có chi tiết bạo lực, và đã bỏ tên người thật. Nên viết lại thành tình huống giả định, tập trung vào thời điểm nhân vật phải lựa chọn thay vì kể cả vụ việc.

Học sinh nhút nhát không chịu nói thì làm sao?

Cho viết trước nói sau: mỗi em ghi lựa chọn của mình vào giấy nhỏ, giáo viên đọc một vài tờ mà không nêu tên. Làm việc theo cặp trước khi trình bày trước lớp cũng giúp các em tự tin hơn.

Có cần đóng vai trong mọi tiết dùng tình huống không?

Không cần. Đóng vai hợp với tình huống có đối thoại giữa hai người, như từ chối lời rủ rê hay xin lỗi. Tình huống cần cân nhắc hậu quả thì thảo luận nhóm với phiếu ba cột hiệu quả hơn.

Đánh giá học sinh trong giờ tình huống bằng cách nào?

Đánh giá qua phiếu nhóm và đoạn viết cá nhân cuối giờ, dựa trên tiêu chí: nêu đủ phương án, cân nhắc hậu quả cho nhiều người, lý do dựa trên chuẩn mực của bài. Không đánh giá việc học sinh chọn phương án nào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138