TruyenDay.comTruyền Dạy
Kiểm tra và đánh giá

Bản đặc tả đề kiểm tra: viết chỉ báo cho từng câu để đề không lệch ma trận

Bản đặc tả biến ô số trong ma trận thành mô tả cụ thể câu hỏi phải đo gì. Cách viết chỉ báo theo mức độ, mẫu đặc tả môn Văn và Khoa học, lỗi hay gặp.

A young Vietnamese teacher writes slowly in a notebook beside a stack of blank worksheets at a corner desk of a school library, side view, warm lamp light

Bản đặc tả đề kiểm tra là bảng mô tả, với từng nội dung và từng mức độ trong ma trận, học sinh phải làm được việc gì cụ thể để được tính là đạt; mỗi dòng mô tả ứng với số câu hỏi sẽ viết. Ma trận cho biết ô này có hai câu thông hiểu; bản đặc tả nói hai câu đó phải đo điều gì. Thiếu bản đặc tả, người viết câu hỏi tự hiểu theo ý mình và đề lệch dù ma trận đúng.

Bài này hướng dẫn cách chuyển yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thành chỉ báo đo được, cách chọn động từ cho từng mức, hai mẫu đặc tả rút gọn cho Ngữ văn và Khoa học tự nhiên, cách dùng bản đặc tả để soát đề sau khi viết, và những dòng đặc tả hay bị góp ý vì quá chung.

Vì sao ma trận đúng mà đề vẫn lệch

Hãy hình dung tổ Toán đã có ma trận đề lớp 10 với ô hàm số bậc hai, mức thông hiểu, sáu câu trắc nghiệm. Ba giáo viên chia nhau viết. Thầy thứ nhất viết sáu câu tìm toạ độ đỉnh; thầy thứ hai viết câu đọc khoảng đồng biến từ đồ thị; thầy thứ ba viết câu đòi biến đổi phức tạp mà thực ra thuộc mức vận dụng. Tất cả đều nằm đúng ô trong ma trận, nhưng đề cuối cùng vừa trùng lặp vừa sai mức.

Bản đặc tả ngăn tình trạng đó bằng cách viết trước, cho từng ô, những hành vi cụ thể cần đo và số câu cho mỗi hành vi. Ví dụ: một câu xác định toạ độ đỉnh từ công thức, hai câu đọc khoảng đồng biến nghịch biến từ đồ thị cho sẵn, hai câu nhận ra hệ số từ hình dạng parabol, một câu xác định trục đối xứng. Khi đó người viết câu chỉ việc làm đúng mô tả, người duyệt đề có thứ để đối chiếu.

Nói gọn, ma trận trả lời câu hỏi "bao nhiêu", bản đặc tả trả lời câu hỏi "cái gì". Đề chỉ đáng tin khi có cả hai, và trong hồ sơ ra đề của nhiều trường hai tài liệu này luôn đi cùng nhau.

Cách chuyển yêu cầu cần đạt thành chỉ báo

Nguồn của bản đặc tả là yêu cầu cần đạt trong chương trình môn học, không phải câu hỏi trong sách. Bốn bước dưới đây giúp biến một yêu cầu chung thành các chỉ báo đo được.

  1. Chép nguyên yêu cầu cần đạt liên quan. Mở chương trình môn học, tìm phần nội dung thuộc phạm vi kiểm tra, chép đúng câu chữ. Đừng diễn đạt lại theo trí nhớ vì dễ làm rộng hoặc hẹp yêu cầu.
  2. Tách thành hành vi đơn. Một yêu cầu thường gộp nhiều việc. Ví dụ yêu cầu "nhận biết được luận điểm, lí lẽ, bằng chứng và mối quan hệ giữa chúng" tách được ít nhất bốn hành vi: nhận ra luận điểm, nhận ra lí lẽ, nhận ra bằng chứng, chỉ ra quan hệ giữa chúng.
  3. Gán mức độ cho từng hành vi. Nhận ra luận điểm khi nó được nêu trực tiếp là nhận biết; xác định luận điểm khi tác giả không nói thẳng là thông hiểu; nhận xét bằng chứng có thuyết phục không là vận dụng. Cùng một nội dung có thể rải ra nhiều mức.
  4. Viết chỉ báo bằng động từ quan sát được và điều kiện cụ thể. "Hiểu về luận điểm" không đo được. "Xác định được luận điểm của một đoạn văn nghị luận ngắn ngoài sách giáo khoa khi luận điểm không nằm ở câu đầu đoạn" đo được, và người viết câu biết phải chọn ngữ liệu thế nào.

Bước bốn là nơi bản đặc tả có giá trị nhất. Điều kiện như "ngữ liệu ngoài sách", "đồ thị cho sẵn", "không quá hai bước biến đổi" quyết định độ khó thật của câu hỏi nhiều hơn cái nhãn mức độ.

Động từ thường dùng cho từng mức và điều kiện nên ghi kèm

Danh sách động từ chỉ là gợi ý; cùng một động từ có thể ở mức khác nhau tuỳ điều kiện. Cột thứ ba cho thấy cách điều kiện kéo mức lên hay xuống.

MứcĐộng từ hay dùngĐiều kiện làm thay đổi mức
Nhận biếtnêu được, nhận ra, kể tên, chỉ ra, xác định khi thông tin có sẵnThông tin nằm nguyên văn trong ngữ liệu hoặc trùng với điều đã học
Thông hiểugiải thích, phân biệt, so sánh, tóm tắt, lấy ví dụ, chuyển dạng biểu diễnPhải diễn đạt lại, nhận ra trong ví dụ chưa gặp
Vận dụngtính, giải, áp dụng, lập luận, nhận xét, đề xuất trong tình huống quen thuộcTình huống tương tự bài đã luyện, ít bước
Vận dụng caogiải quyết, đánh giá, thiết kế, kết nối nhiều nội dung trong tình huống mớiTình huống chưa gặp, phải tự chọn cách làm, nhiều bước

Lỗi phổ biến là gán mức theo động từ mà quên điều kiện. "So sánh hai nhân vật" là thông hiểu nếu hai nhân vật trong văn bản đã học và đã được phân tích trên lớp, nhưng thành vận dụng khi văn bản là ngữ liệu mới. Ghi điều kiện vào chỉ báo thì tổ duyệt đề không phải tranh luận cảm tính.

Mẫu đặc tả rút gọn: Ngữ văn lớp 7, phần đọc hiểu

Bài kiểm tra giả định của cô Hạnh, phần đọc hiểu một văn bản nghị luận ngắn tự chọn ngoài sách, tám câu trắc nghiệm và hai câu trả lời ngắn. Mỗi dòng là một chỉ báo kèm số câu.

  • Nhận biết, ba câu trắc nghiệm: nhận ra vấn đề văn bản bàn luận khi vấn đề được nêu ở nhan đề hoặc câu mở đầu (một câu); chỉ ra một bằng chứng được tác giả dùng, bằng chứng nằm nguyên văn trong bài (một câu); nhận ra từ ngữ thể hiện thái độ của người viết (một câu).
  • Thông hiểu, năm câu trắc nghiệm: xác định luận điểm của một đoạn khi luận điểm không nằm ở câu đầu (hai câu); phân biệt lí lẽ với bằng chứng trong cùng một đoạn (hai câu); giải thích nghĩa của một câu nói hàm ý trong ngữ cảnh (một câu).
  • Vận dụng, một câu trả lời ngắn: nêu ý kiến đồng tình hay không đồng tình với một lí lẽ trong bài và đưa một lí do từ trải nghiệm của bản thân, viết ba đến năm câu.
  • Vận dụng cao, một câu trả lời ngắn: đề xuất thêm một bằng chứng phù hợp cho luận điểm thứ hai và giải thích vì sao bằng chứng ấy làm lập luận thuyết phục hơn.

Để ý cách mỗi chỉ báo nói rõ vị trí thông tin, số câu và độ dài trả lời mong đợi. Nhờ vậy khi cô Hạnh chọn ngữ liệu, cô biết văn bản phải có ít nhất một đoạn mà luận điểm nằm giữa hoặc cuối đoạn; nếu ngữ liệu không có, cô phải chọn văn bản khác chứ không sửa chỉ báo cho vừa.

Mẫu đặc tả rút gọn: Khoa học tự nhiên lớp 8, chủ đề áp suất

Ví dụ thứ hai cho môn tự nhiên, để thấy chỉ báo gắn với thí nghiệm và số liệu thế nào. Đề giả định gồm trắc nghiệm và tự luận.

  • Nhận biết: nêu được áp suất phụ thuộc vào độ lớn áp lực và diện tích bị ép (một câu trắc nghiệm); nhận ra đơn vị đo áp suất trong danh sách đơn vị (một câu).
  • Thông hiểu: giải thích vì sao lưỡi dao mài sắc cắt dễ hơn, tình huống quen thuộc đã nêu trên lớp (một câu trắc nghiệm); so sánh áp suất của cùng một vật đặt theo hai mặt khác nhau từ hình vẽ có kích thước (hai câu).
  • Vận dụng: tính áp suất khi biết áp lực và diện tích, số liệu chẵn, đổi đơn vị không quá một lần (một câu tự luận).
  • Vận dụng cao: đề xuất cách bố trí để một vật nặng đặt trên nền đất mềm không bị lún, giải thích dựa trên công thức, tình huống chưa gặp trên lớp (một câu tự luận).
  • Gắn thực hành: ít nhất một câu thông hiểu hoặc vận dụng dùng kết quả của thí nghiệm đặt vật lên khay cát đã làm trong giờ học.

Dòng cuối là chỉ báo xuyên suốt, không thuộc riêng mức nào. Nhiều tổ thêm loại dòng này để bảo đảm đề có kiểm tra năng lực thực hành, điều mà ma trận theo nội dung dễ bỏ sót.

Dùng bản đặc tả để soát đề, và những dòng hay bị góp ý

Sau khi viết xong đề, đặt bản đặc tả bên cạnh, đánh số từng câu hỏi vào đúng dòng chỉ báo. Câu nào không có dòng để gắn là câu thừa; dòng nào không có câu là chỗ thiếu. Ngoài ra, khi duyệt, tổ hay góp ý về cách viết chỉ báo:

Dòng đặc tả bị góp ýVấn đềViết lại
Hiểu được nội dung bài thơKhông đo được, không biết hỏi gìGiải thích được ý nghĩa của một hình ảnh trong khổ thơ cho sẵn
Vận dụng kiến thức để giải bài tậpKhông nêu kiến thức nào, bài tập dạng gìTính được độ dài cạnh tam giác bằng định lí côsin, số liệu cho sẵn, một bước
Nắm vững các sự kiện lịch sửNắm vững là gì, sự kiện nàoSắp xếp được bốn sự kiện của giai đoạn đã học theo trình tự thời gian
Nhận biết, thông hiểu và vận dụng về hàm sốGộp ba mức vào một dòngTách ba dòng, mỗi dòng một hành vi và số câu
Phân tích được tác phẩmQuá rộng cho một câu hỏiPhân tích được tác dụng của một biện pháp tu từ trong đoạn văn cho sẵn

Mọi bản viết lại đều có ba thành phần: động từ quan sát được, đối tượng cụ thể và điều kiện. Thiếu một trong ba, bản đặc tả sẽ bị hỏi lại.

Áp vào đề sắp tới của bạn: làm trong một buổi chiều

Nếu tổ đã có ma trận cho bài kiểm tra sắp tới mà chưa có bản đặc tả, bạn có thể tự làm phần mình phụ trách theo trình tự sau, mất chừng hai đến ba giờ cho một đề.

  1. Mở ma trận, khoanh các ô mình được giao viết câu hỏi. Ghi số câu của mỗi ô ra lề.
  2. Với mỗi ô, chép yêu cầu cần đạt tương ứng từ chương trình môn học, đặt ngay cạnh ô.
  3. Tách yêu cầu thành hành vi đơn, chọn số hành vi bằng hoặc ít hơn số câu của ô; mỗi hành vi một dòng.
  4. Thêm điều kiện cho mỗi dòng: ngữ liệu trong hay ngoài sách, số liệu cho sẵn hay phải tìm, số bước làm. Đây là phần nhiều người bỏ qua nhất.
  5. Gửi bản nháp cho một đồng nghiệp cùng khối đọc trước khi viết câu hỏi. Hỏi họ một câu duy nhất: đọc dòng này, anh chị có ra được câu hỏi giống ý mình không.
  6. Viết câu hỏi, rồi quay lại đánh số câu vào từng dòng đặc tả để soát thừa thiếu.

Làm như vậy hai ba lần, bạn sẽ thấy bước viết câu hỏi nhanh hơn hẳn, vì phần khó nhất là quyết định hỏi cái gì đã xong từ trước.

Câu hỏi thường gặp

Bản đặc tả có bắt buộc phải kèm ma trận không?

Trong hồ sơ ra đề kiểm tra định kì của nhiều trường, ma trận và bản đặc tả đi cùng nhau theo hướng dẫn của Sở và kế hoạch kiểm tra của nhà trường. Kể cả khi không bắt buộc, bạn nên làm vì nó giúp viết câu hỏi nhanh và soát đề chính xác hơn nhiều.

Lấy yêu cầu cần đạt ở đâu để viết bản đặc tả?

Lấy từ chương trình môn học thuộc Chương trình giáo dục phổ thông 2018, phần yêu cầu cần đạt theo lớp. Kế hoạch dạy học của tổ thường đã trích sẵn yêu cầu cho từng bài; đối chiếu lại với chương trình để không chép sai hay thiếu.

Một chỉ báo có thể ứng với nhiều câu hỏi không?

Có, nhưng nên ghi rõ số câu. Nếu một chỉ báo ứng với ba câu, hãy xem ba câu đó có đo cùng một hành vi lặp lại không; nếu lặp, đề đang lãng phí chỗ, nên chuyển một câu sang chỉ báo khác còn thiếu.

Ngữ liệu ngoài sách có cần nêu trong bản đặc tả không?

Nên nêu yêu cầu về ngữ liệu như thể loại, độ dài, có hay không có đoạn mà luận điểm nằm giữa, nhưng không cần ghi tên văn bản cụ thể. Như vậy bản đặc tả dùng lại được nhiều lần với các ngữ liệu khác nhau.

Bản đặc tả cho đề tiểu học có cần chi tiết như cấp hai không?

Nguyên lý giống nhau nhưng có thể gọn hơn, vì đề tiểu học ngắn và ít câu. Điều quan trọng vẫn là mỗi câu hỏi gắn với một yêu cầu cần đạt cụ thể và phù hợp mức độ theo quy định đánh giá của cấp tiểu học.

Viết bản đặc tả mất nhiều thời gian, có cách nào nhanh hơn?

Làm một lần cho mỗi chủ đề rồi lưu trong ngân hàng của tổ. Các năm sau chỉ cần điều chỉnh số câu và kiểm lại yêu cầu cần đạt. Chia việc theo chủ đề cho từng giáo viên rồi duyệt chéo cũng giảm khối lượng cho mỗi người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138