Muốn chấm sản phẩm nhóm công bằng, hãy tách hai phần: điểm chung cho sản phẩm theo rubric, và phần đánh giá riêng cho từng em dựa trên bằng chứng như vai trò được giao, nhật ký nhóm, phiếu đánh giá đồng đẳng và câu hỏi gọi ngẫu nhiên khi trình bày. Cho cả nhóm cùng một điểm là cách nhanh nhất, nhưng cũng là cách nhanh nhất để học sinh chăm chỉ thấy thiệt và học sinh ỷ lại thấy lợi.
Bài này đi qua nguyên nhân của chuyện ăn theo, cách thiết kế nhiệm vụ để mỗi em có phần không thể thiếu, các công cụ thu bằng chứng cá nhân kèm mẫu, cách ghép điểm chung và riêng thành kết quả cuối, và những tình huống khó như nhóm cãi nhau, một em làm thay cả nhóm, hay phụ huynh thắc mắc điểm.
Vì sao điểm chung cho cả nhóm sinh chuyện
Hình dung nhóm năm em làm áp phích về biến đổi khí hậu ở lớp 8. Hai em thu thập tư liệu và vẽ, một em viết chữ, hai em ngồi xem. Cả nhóm được tám điểm. Hai em làm nhiều nhất thấy công sức của mình bị chia đều, lần sau các em hoặc làm qua loa, hoặc xin làm cá nhân. Hai em ngồi xem học được bài học sai: ở trong nhóm khéo thì không cần làm.
Vấn đề không nằm ở học sinh mà nằm ở cách thiết kế nhiệm vụ và cách chấm. Khi nhiệm vụ cho phép một người làm được tất cả, và điểm không phân biệt người làm với người không làm, chuyện ăn theo là kết quả tự nhiên. Muốn sửa, phải sửa cả hai đầu: thiết kế nhiệm vụ để cần mọi người, và thu bằng chứng để biết mỗi người đã làm gì.
Cũng cần thận trọng ở chiều ngược lại. Một em ít nói, làm phần việc âm thầm như tìm tư liệu, có thể bị bạn đánh giá thấp chỉ vì không nổi bật. Hệ thống đánh giá công bằng phải nhìn thấy cả những đóng góp ít người thấy, chứ không chỉ người cầm micro.
Một điều nữa: công bằng không có nghĩa là mọi em phải làm khối lượng như nhau. Trong một nhóm có em mạnh về vẽ, em mạnh về số liệu, em mạnh về nói. Mục tiêu của đánh giá là mỗi em hoàn thành tốt phần được giao và hiểu được sản phẩm chung, chứ không phải đếm số giờ ngồi làm. Vì thế mọi công cụ ở các mục sau đều xoay quanh hai câu hỏi: em đã làm phần của mình đến đâu, và em có hiểu phần của các bạn không.
Thiết kế nhiệm vụ để không ai đứng ngoài
Trước khi nghĩ cách chấm, hãy nhìn lại nhiệm vụ. Những điều chỉnh dưới đây làm cho mỗi thành viên có phần việc rõ và cần thiết.
- Nhóm ba đến năm em. Nhóm sáu bảy em gần như chắc chắn có người đứng ngoài. Lớp đông thì tăng số nhóm, không tăng số người mỗi nhóm.
- Giao vai có trách nhiệm cụ thể. Ví dụ: người điều phối giữ thời gian và ghi nhật ký, người tìm tư liệu, người kiểm tra độ chính xác, người thiết kế, người trình bày chính. Vai luân phiên giữa các lần làm nhóm.
- Mỗi em có một phần sản phẩm mang dấu ấn riêng. Áp phích gồm bốn ô, mỗi em chịu trách nhiệm một ô và ký tên nhỏ ở góc. Báo cáo gồm các mục, mỗi mục ghi người viết.
- Có bước cá nhân trước bước nhóm. Mỗi em tự làm phiếu chuẩn bị trong mười phút, rồi mới góp lại. Kỹ thuật khăn trải bàn làm đúng việc này: mỗi em viết ý mình ở góc riêng trước khi nhóm thống nhất ở giữa.
- Nhiệm vụ đủ lớn để cần nhiều người. Nếu một em giỏi làm xong trong hai mươi phút, nhiệm vụ quá nhỏ cho nhóm. Thêm yêu cầu so sánh nhiều nguồn, nhiều trường hợp.
Khi nhiệm vụ đã thiết kế như vậy, phần lớn chuyện ăn theo giảm trước cả khi bạn dùng công cụ chấm nào. Công cụ ở mục sau chủ yếu để thu bằng chứng cho phần đánh giá cá nhân.
Bốn nguồn bằng chứng cá nhân
Nhật ký nhóm. Một tờ giấy theo dõi mỗi buổi làm việc ghi ngày, ai làm việc gì, việc gì còn dở. Người điều phối ghi, cả nhóm ký. Nhật ký không cần dài, ba bốn dòng mỗi buổi, nhưng cho giáo viên thấy quá trình chứ không chỉ sản phẩm cuối.
Phiếu đánh giá đồng đẳng. Mỗi em đánh giá đóng góp của các bạn trong nhóm và của bản thân theo vài tiêu chí. Phiếu nộp riêng cho giáo viên, không cho bạn xem. Mẫu phiếu ở mục sau.
Câu hỏi gọi ngẫu nhiên khi trình bày. Sau khi nhóm trình bày, giáo viên rút thăm tên một em không phải người trình bày chính, hỏi một câu về phần bất kỳ của sản phẩm. Nhóm biết trước điều này nên tự bảo đảm mọi người cùng hiểu toàn bộ.
Quan sát của giáo viên. Trong lúc nhóm làm, giáo viên đi quanh với danh sách kiểm ngắn, mỗi buổi chọn hai ba nhóm, ghi những gì thấy: em nào đề xuất ý, em nào chỉ ngồi, em nào giúp bạn hiểu bài. Ghi ngắn, có ngày tháng.
Mẫu phiếu đánh giá đồng đẳng, dùng cho THCS và THPT
Phiếu dưới đây mỗi em điền một bản cho nhóm mình. Mỗi tiêu chí chấm theo ba mức: 1 là chưa đóng góp, 2 là có đóng góp, 3 là đóng góp nhiều. Dòng cuối bắt buộc viết một câu.
| Tiêu chí | Bản thân | Bạn A | Bạn B | Bạn C |
|---|---|---|---|---|
| Hoàn thành phần việc được giao đúng hạn | ||||
| Đóng góp ý tưởng khi nhóm thảo luận | ||||
| Lắng nghe và giúp bạn khác hiểu | ||||
| Hiểu được các phần của bạn khác trong sản phẩm | ||||
| Một việc cụ thể bạn này đã làm cho nhóm |
Dòng cuối là dòng quan trọng nhất: buộc học sinh nêu bằng chứng thay vì chấm theo cảm tình. Giáo viên đọc chéo các phiếu trong nhóm; nếu bốn em cùng nói một bạn chỉ "ngồi xem", đó là tín hiệu rõ. Nếu chỉ một em chấm thấp một bạn khác trong khi các em khác chấm cao, có thể là mâu thuẫn cá nhân, cần hỏi thêm. Với tiểu học, rút còn hai tiêu chí và dùng hình mặt cười thay số.
Ghép điểm chung và điểm riêng thành kết quả cuối
Khi cần ra một điểm số cho mỗi em, nhiều tổ dùng cách ghép đơn giản dưới đây. Tỉ lệ cụ thể do tổ thống nhất và công bố trước khi giao nhiệm vụ.
- Chấm sản phẩm chung theo rubric. Ví dụ nhóm đạt tám điểm. Đây là phần mọi thành viên cùng nhận, chiếm khoảng sáu đến bảy phần mười kết quả cuối.
- Chấm phần cá nhân. Dựa trên phần sản phẩm mang dấu ấn riêng, câu hỏi gọi ngẫu nhiên và quan sát. Ví dụ em Lan trả lời tốt câu hỏi, phần của em hoàn chỉnh: chín điểm. Em Nam không trả lời được câu hỏi về phần của nhóm, phần riêng còn dở: năm điểm.
- Dùng phiếu đồng đẳng để điều chỉnh, không để quyết định. Phiếu đồng đẳng giúp xác nhận hoặc đặt câu hỏi cho phần cá nhân. Nếu phiếu và quan sát trái nhau, giáo viên trao đổi với nhóm trước khi chốt.
- Tính kết quả. Với tỉ lệ bảy phần chung, ba phần riêng: Lan được tám nhân không phẩy bảy cộng chín nhân không phẩy ba, bằng tám phẩy ba. Nam được tám nhân không phẩy bảy cộng năm nhân không phẩy ba, bằng bảy phẩy một.
- Trả kết quả kèm giải thích riêng. Mỗi em nhận phần rubric chung và một câu nhận xét về phần cá nhân. Không công bố điểm từng em trước lớp.
Cách ghép này không cần phức tạp. Điều quan trọng là học sinh biết trước có phần đánh giá riêng và biết phần đó dựa trên gì, vì chính điều ấy thay đổi hành vi trong lúc làm nhóm.
Tình huống khó và cách xử lý
Những tình huống dưới đây gặp nhiều ở lớp có nhiều hoạt động nhóm. Cách xử lý ưu tiên trao đổi riêng, không phê bình trước lớp.
| Tình huống | Cách xử lý |
|---|---|
| Một em giỏi làm hết vì sợ nhóm điểm thấp | Giao vai rõ và quy định em đó không được làm phần của người khác; khen ngợi khi em hướng dẫn bạn thay vì làm thay |
| Nhóm báo cáo một bạn không làm gì | Gặp riêng nhóm, xem nhật ký; gặp riêng em bị báo cáo để hiểu lý do, có thể em gặp khó khăn chưa nói ra |
| Nhóm mâu thuẫn, không thống nhất được | Cho mỗi em viết đề xuất riêng trong năm phút, nhóm bỏ phiếu theo tiêu chí, người điều phối chốt |
| Em vắng nhiều buổi làm nhóm | Giao phần việc làm được ở nhà và có hạn rõ; phần cá nhân đánh giá theo phần đó |
| Phụ huynh thắc mắc vì con điểm thấp hơn bạn cùng nhóm | Đưa rubric, tỉ lệ đã công bố và bằng chứng cá nhân như câu hỏi ngẫu nhiên, phần sản phẩm riêng |
| Phiếu đồng đẳng toàn điểm tối đa cho nhau | Nhắc dòng bằng chứng bắt buộc; lần sau yêu cầu mỗi em nêu một điều bạn có thể làm tốt hơn |
Với em bị nhóm báo cáo không làm, đừng vội kết luận lười. Có em không tham gia vì chưa hiểu nhiệm vụ, vì ngại bạn, hay vì hoàn cảnh ở nhà. Một cuộc trao đổi riêng ngắn thường cho thông tin mà không phiếu nào thu được.
Áp vào lần làm nhóm tới của bạn
Không cần dùng hết các công cụ ngay. Bắt đầu từ ba thay đổi nhỏ:
- Giảm nhóm xuống tối đa năm em và giao vai bằng thẻ vai trò phát cho từng em.
- Thông báo trước rằng sau phần trình bày sẽ gọi ngẫu nhiên một thành viên trả lời câu hỏi.
- Phát phiếu đồng đẳng ở cuối buổi, đọc trong tối hôm đó, đánh dấu những nhóm cần trao đổi thêm.
- Ghi vào kế hoạch bài dạy phần đánh giá nhóm gồm những gì và tỉ lệ ra sao, để tổ chuyên môn và người dự giờ đều thấy.
- Sau hoạt động, hỏi cả lớp một câu ẩn danh: lần này em thấy việc chia điểm có công bằng không, vì sao. Dùng câu trả lời để chỉnh lần sau.
Sau hai ba lần, học sinh sẽ quen với việc mỗi người chịu trách nhiệm một phần và được ghi nhận riêng. Đó cũng là kỹ năng hợp tác mà Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt ra như một năng lực chung cần hình thành.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để học sinh tự chia điểm trong nhóm không?
Không nên để học sinh quyết định điểm số của nhau, vì dễ bị cảm tình hoặc áp lực bạn bè chi phối. Ý kiến của học sinh qua phiếu đồng đẳng chỉ là một nguồn bằng chứng; quyết định cuối cùng thuộc về giáo viên, dựa trên nhiều nguồn.
Tỉ lệ điểm chung và điểm riêng bao nhiêu là hợp lý?
Không có tỉ lệ cố định. Nhiều tổ chọn phần chung chiếm phần lớn, khoảng sáu đến bảy phần mười, để học sinh vẫn có động lực vì sản phẩm chung. Điều cần là tỉ lệ được công bố trước và áp dụng như nhau cho mọi nhóm.
Học sinh tiểu học có dùng được phiếu đánh giá đồng đẳng không?
Dùng được nếu rút gọn còn hai ba tiêu chí, dùng hình mặt cười và hướng dẫn kỹ. Với học sinh nhỏ, quan sát của giáo viên và câu hỏi trực tiếp thường cho thông tin chính xác hơn phiếu.
Có nên cho nhóm tự chọn thành viên không?
Thỉnh thoảng có thể, nhưng nếu luôn để tự chọn, các nhóm thường hình thành theo nhóm bạn và một số em dễ bị bỏ lại. Giáo viên nên chủ động chia nhóm phần lớn thời gian, cân đối khả năng và luân phiên thành viên.
Làm sao biết một em có thực sự hiểu sản phẩm chung không?
Câu hỏi gọi ngẫu nhiên là cách nhanh nhất. Bạn cũng có thể giao một phiếu cá nhân ngắn sau hoạt động, hỏi về nội dung các phần trong sản phẩm. Em hiểu thật sẽ trả lời được cả phần không do mình làm.
Đánh giá nhóm có tính vào điểm đánh giá thường xuyên được không?
Sản phẩm học tập, kể cả sản phẩm nhóm, có thể được dùng làm căn cứ đánh giá thường xuyên. Cách tính và ghi kết quả theo quy định đánh giá của cấp học và kế hoạch giáo dục của nhà trường; nên thống nhất trong tổ chuyên môn.