Đánh giá thường xuyên là việc giáo viên thu thông tin về mức hiểu của học sinh ngay trong lúc dạy, để điều chỉnh tiết học kịp thời, chứ không phải gọi vài em lên bảng lấy điểm miệng đầu giờ. Cách làm hiệu quả là cho cả lớp cùng trả lời một lúc bằng thẻ, bảng con hay phiếu nhỏ, nhìn kết quả trong vài chục giây, rồi quyết định dạy tiếp, dạy lại hay tách nhóm.
Bài này đưa mười cách kiểm tra nhanh mà một tổ chuyên môn hay dùng, mỗi cách kèm lúc nên dùng và chỗ dễ hỏng; một tiết mẫu ghép ba cách vào bốn mươi lăm phút; cách ghi lại để cuối kỳ có căn cứ nhận xét; và những lỗi tổ dự giờ thường góp ý. Ví dụ đều là tiết giả định, áp được cho tiểu học, THCS và THPT.
Đánh giá thường xuyên khác kiểm tra miệng ở chỗ nào
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo coi đánh giá là một phần của dạy học: mục đích chính là giúp học sinh tiến bộ và giúp giáo viên điều chỉnh cách dạy. Đánh giá thường xuyên vì thế diễn ra suốt tiết, qua câu hỏi, quan sát, sản phẩm nhỏ, phiếu học tập, chứ không dồn vào năm phút đầu giờ.
Kiểu kiểm tra miệng quen thuộc là gọi một em lên bảng trả bài cũ, cả lớp ngồi chờ. Giáo viên biết được một em, ba mươi chín em còn lại không được kiểm tra gì, và thông tin thu được không đổi được cách dạy tiết hôm nay. Ngược lại, khi cả lớp giơ thẻ chọn phương án cho cùng một câu hỏi, giáo viên thấy ngay tỉ lệ đúng sai, thấy em nào đang nhầm cùng một kiểu, và có lý do để quay lại một bước.
Một điểm hay bị hiểu sai: đánh giá thường xuyên không có nghĩa là lần nào cũng phải cho điểm. Phần lớn lần kiểm tra nhanh chỉ để giáo viên biết mà dạy; một số lần mới chọn ra để ghi kết quả theo quy định đánh giá của cấp học. Tách được hai việc này thì giáo viên đỡ áp lực sổ sách, còn học sinh dám trả lời sai mà không sợ mất điểm, nhờ thế thông tin thu về mới thật.
Mười cách kiểm tra nhanh, dùng lúc nào và dễ hỏng ở đâu
Bảng dưới đây sắp theo thời điểm trong tiết. Không cần dùng cả mười; một tiết thường chỉ cần hai hoặc ba cách, đặt đúng chỗ học sinh hay vấp.
| Cách làm | Dùng khi nào | Chỗ dễ hỏng |
|---|---|---|
| Thẻ ABCD: mỗi em có bốn thẻ màu, giơ cùng lúc khi giáo viên đếm ba | Câu hỏi có phương án nhiễu dựa trên lỗi hay gặp | Học sinh nhìn bạn rồi đổi thẻ; cần đếm và giơ đồng loạt |
| Bảng con hoặc giấy nháp giơ lên | Một phép tính, một từ, một câu ngắn | Giáo viên chỉ nhìn bàn đầu; phải quét đủ các dãy |
| Ngón tay một đến năm tự báo mức hiểu | Chuyển sang phần mới | Chỉ đo cảm giác hiểu, cần ghép với một câu hỏi thật |
| Câu hỏi bản lề ở giữa tiết | Trước khi sang kiến thức dựa trên phần vừa học | Câu quá dễ, ai cũng đúng, không phân biệt được |
| Phiếu ra cửa hai câu | Năm phút cuối tiết | Thu về mà không đọc; phải đọc trước tiết sau |
| Viết một câu tóm tắt ý chính | Sau đoạn giảng hoặc bài đọc | Học sinh chép lại tiêu đề trên bảng |
| Đúng hay sai, giơ tay hoặc đứng ngồi | Kiểm tra quan niệm sai phổ biến | Tỉ lệ đoán mò cao; nên hỏi thêm vì sao |
| Quan sát nhóm theo danh sách kiểm | Hoạt động nhóm, thí nghiệm, thực hành | Đi lướt mà không ghi; nên chọn hai nhóm mỗi tiết |
| Hỏi cặp đôi rồi gọi ngẫu nhiên | Câu hỏi cần suy nghĩ vài phút | Gọi toàn em xung phong, mất ý nghĩa ngẫu nhiên |
| Sửa lỗi trong bài làm mẫu có sẵn lỗi | Ôn tập, trước bài kiểm tra | Bài mẫu sai quá lộ, không giống lỗi thật |
Ba cách đáng đầu tư nhất là thẻ ABCD, câu hỏi bản lề và phiếu ra cửa, vì cả ba cho dữ liệu của cả lớp chỉ trong vài phút. Các cách còn lại bổ sung theo môn: quan sát theo danh sách kiểm hợp với tiết thực hành, viết câu tóm tắt hợp với môn xã hội.
Viết câu hỏi bản lề sao cho có ích
Đáp án sai phải là lỗi thật. Câu hỏi bản lề chỉ có giá trị khi mỗi phương án sai ứng với một kiểu hiểu nhầm cụ thể. Thầy Minh dạy Toán lớp 10, khi dạy tập hợp, cho câu: tập A gồm các số tự nhiên nhỏ hơn 4 có bao nhiêu phần tử? Đáp án đúng là 4; phương án 3 dành cho em quên 0 là số tự nhiên, phương án 5 dành cho em hiểu nhỏ hơn thành nhỏ hơn hoặc bằng. Nhìn thẻ là biết lớp đang vấp chỗ nào.
Trả lời được trong một phút. Câu hỏi bản lề đặt giữa tiết nên phải ngắn. Nếu cần tính quá hai bước, học sinh chậm chưa kịp làm đã phải giơ thẻ, kết quả lẫn giữa không biết và chưa kịp.
Định trước ngưỡng quyết định. Trước tiết, ghi vào kế hoạch bài dạy: nếu từ khoảng tám phần mười lớp đúng thì đi tiếp; nếu dưới một nửa thì dạy lại bằng ví dụ khác; ở giữa thì cho cặp đôi giải thích cho nhau hai phút rồi hỏi lại. Có ngưỡng thì giáo viên không lúng túng khi thấy cả lớp giơ lẫn lộn bốn màu.
Một câu cho một ý. Đừng gộp hai kiến thức vào một câu bản lề. Khi học sinh sai, giáo viên cần biết sai ở ý nào để dạy lại đúng chỗ, gộp lại thì không phân biệt được.
Ghi lại câu tốt. Câu bản lề nào cho kết quả phân tán rõ ràng thì lưu vào ngân hàng của tổ. Năm sau dạy lại bài đó, câu hỏi đã được thử thật trên học sinh, đỡ mất công nghĩ lại từ đầu.
Tiết mẫu: ghép ba cách vào bốn mươi lăm phút
Tiết giả định: cô Hạnh dạy Ngữ văn lớp 7, bài đọc hiểu một văn bản nghị luận ngắn tự chọn, yêu cầu học sinh nhận ra luận điểm, lí lẽ và bằng chứng. Ba điểm đánh giá được đặt sẵn vào kế hoạch bài dạy.
- Khởi động, năm phút. Cô đọc ba câu, mỗi câu là một lí lẽ hoặc một bằng chứng. Học sinh giơ thẻ: đỏ là lí lẽ, xanh là bằng chứng. Cô đếm nhanh số thẻ sai ở câu thứ hai, câu dễ nhầm nhất, để biết lớp đã phân biệt được hai khái niệm từ tiết trước chưa.
- Hình thành kiến thức, hai mươi phút. Học sinh đọc văn bản theo cặp, gạch chân luận điểm. Cô đi quan sát hai nhóm đã định trước bằng danh sách kiểm ba dòng: tìm đúng luận điểm, phân biệt lí lẽ với bằng chứng, giải thích được vì sao.
- Câu hỏi bản lề, ba phút. Cô chiếu một đoạn, hỏi câu nào là luận điểm, bốn phương án. Hai phương án nhiễu là câu mở đầu đoạn và một bằng chứng có số liệu, vì học sinh hay nhầm câu đứng đầu luôn là luận điểm.
- Luyện tập, mười hai phút. Tuỳ kết quả câu bản lề: lớp đúng nhiều thì làm bài tìm lí lẽ trong đoạn mới; lớp sai nhiều thì cô phân tích lại một đoạn mẫu, chỉ ra vì sao câu đầu đoạn không phải luận điểm.
- Phiếu ra cửa, năm phút. Hai câu: một câu chọn luận điểm của đoạn ngắn, một câu viết một bằng chứng có thể bổ sung. Cô đọc phiếu tối hôm đó và chia ba chồng để mở đầu tiết sau.
Ba điểm đánh giá trong tiết này tốn tổng cộng khoảng mười ba phút nhưng không phút nào là thời gian chết, vì học sinh vẫn đang học trong lúc trả lời. Đó là khác biệt cốt lõi so với năm phút kiểm tra bài cũ đầu giờ.
Ghi lại thế nào cho cuối kỳ có căn cứ
Đánh giá thường xuyên dễ thành vô hình nếu không ghi gì, và dễ thành gánh nặng nếu ghi mọi thứ. Cách vừa phải mà nhiều tổ dùng:
- Sổ ghi chép theo dõi một trang mỗi lớp mỗi tuần. Cột là ngày, dòng là em học sinh, chỉ ghi khi có điều đáng nhớ: một em tiến bộ rõ, một em vấp cùng lỗi ba lần. Không cần ô nào cũng có chữ.
- Chồng phiếu ra cửa chia ba nhóm. Đã nắm, gần nắm, chưa nắm. Ghi số lượng mỗi nhóm vào góc kế hoạch bài dạy của tiết sau, đó là bằng chứng về điều chỉnh dạy học.
- Chọn lần nào để lấy kết quả chính thức. Theo quy định của cấp học và kế hoạch của tổ, chỉ một số sản phẩm như bài thuyết trình, phiếu học tập lớn, bài thực hành mới được ghi điểm hoặc mức đạt. Báo trước cho học sinh lần nào được tính.
- Ghi lời nhận xét ngắn ngay sau tiết. Một dòng như "phân biệt được lí lẽ và bằng chứng, chưa tự tìm được bằng chứng mới" có giá trị hơn một con số khi cần viết nhận xét cuối kỳ.
- Không ghi tên em sai lên bảng hay đọc to trước lớp. Kết quả kiểm tra nhanh là thông tin cho giáo viên, không phải bảng xếp hạng.
Nếu bạn dạy năm, sáu lớp, hãy chọn mỗi tuần một lớp để ghi kỹ, các lớp khác chỉ ghi số lượng ba nhóm. Như vậy một tháng mỗi lớp đều có một tuần được theo dõi sâu mà khối lượng không phình ra.
Lỗi hay bị góp ý khi dự giờ và cách sửa
Những nhận xét dưới đây thường gặp trong biên bản dự giờ khi giáo viên mới đưa đánh giá thường xuyên vào tiết dạy.
| Bị góp ý | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Có giơ thẻ nhưng không làm gì với kết quả | Giáo viên khen "các em làm tốt" rồi dạy tiếp bất kể bao nhiêu em sai | Nói to con số ước lượng và hướng xử lý: "khoảng một nửa lớp chọn B, cô giải thích lại phần này" |
| Câu hỏi chỉ kiểm tra nhớ lại | Hỏi định nghĩa, tên gọi | Đổi sang câu buộc áp dụng: nhận ra trong ví dụ mới |
| Chỉ gọi học sinh giơ tay | Muốn tiết trơn tru | Dùng que tên hoặc gọi theo số thứ tự rút ngẫu nhiên sau khi cặp đôi đã bàn |
| Phiếu ra cửa quá dài | Muốn kiểm tra hết nội dung | Giữ hai câu, một câu cốt lõi, một câu mở rộng |
| Học sinh ngại sai, giơ thẻ chậm | Sợ bị phê bình | Tuyên bố trước: lần này không tính điểm, cô cần biết để dạy |
| Mất quá nhiều thời gian phát thu | Phát giấy rời từng tiết | Dán bộ thẻ vào bìa vở hoặc dùng mặt sau vở nháp |
Điểm mấu chốt người dự giờ nhìn vào là: thông tin thu được có làm thay đổi bước tiếp theo của tiết học hay không. Nếu bạn nói ra quyết định điều chỉnh của mình, dù chỉ một câu, tiết dạy sẽ cho thấy đánh giá đang phục vụ việc học.
Áp vào lớp của bạn trong hai tuần
Đừng đổi cả cách dạy cùng lúc. Một lộ trình nhỏ giúp thói quen mới đứng vững:
- Tuần thứ nhất, chọn một lớp, làm bộ thẻ ABCD và dùng đúng một câu hỏi bản lề mỗi tiết. Ghi lại tỉ lệ đúng ước lượng ngay vào lề kế hoạch bài dạy.
- Cuối tuần thứ nhất, xem lại các câu bản lề: câu nào cả lớp đều đúng thì quá dễ, câu nào gần như ai cũng sai thì có thể diễn đạt khó hiểu. Sửa và lưu lại.
- Tuần thứ hai, thêm phiếu ra cửa cho ba tiết. Đọc phiếu trong mười lăm phút, chia ba chồng, và mở đầu tiết sau bằng một hoạt động khác nhau cho nhóm chưa nắm.
- Sau hai tuần, kể lại cho tổ chuyên môn một trường hợp cụ thể: câu hỏi nào, kết quả ra sao, bạn đã dạy lại thế nào. Một ca thật như vậy có ích cho buổi sinh hoạt chuyên môn hơn mọi bản báo cáo chung.
- Nếu dạy tiểu học, thay thẻ chữ bằng thẻ màu hoặc hình, và rút phiếu ra cửa xuống một câu vẽ hoặc khoanh tròn.
Khi thói quen đã quen tay, bạn sẽ thấy việc soạn bài cũng đổi: thay vì chỉ ghi hoạt động của thầy và trò, bạn bắt đầu ghi trước "chỗ này hỏi gì để biết lớp đã hiểu", và đó mới là đánh giá đúng nghĩa thường xuyên.
Câu hỏi thường gặp
Đánh giá thường xuyên có bắt buộc phải cho điểm không?
Không phải lần nào cũng cho điểm. Phần lớn hoạt động kiểm tra nhanh chỉ để giáo viên điều chỉnh việc dạy. Số lần lấy kết quả chính thức và hình thức ghi điểm hay ghi mức đạt thực hiện theo quy định đánh giá của từng cấp học và kế hoạch giáo dục của nhà trường.
Lớp bốn mươi lăm em có dùng được thẻ ABCD không?
Dùng được, thậm chí lớp đông càng cần, vì không thể gọi từng em. Hãy yêu cầu giơ đồng loạt theo hiệu lệnh, giơ sát ngực để bạn bên cạnh khó nhìn, và quét theo dãy. Bạn chỉ cần ước lượng tỉ lệ, không cần đếm chính xác từng thẻ.
Phiếu ra cửa đọc mất nhiều thời gian quá thì làm sao?
Giữ phiếu thật ngắn, hai câu, và chỉ chia ba chồng thay vì chấm chi tiết. Mỗi phiếu đọc khoảng mười giây, một lớp mất chừng năm đến bảy phút. Không cần làm mọi tiết; ba tiết mỗi tuần ở lớp đang theo dõi là đủ để điều chỉnh.
Kiểm tra bài cũ đầu giờ có nên bỏ hẳn không?
Không cần bỏ, nhưng nên đổi cách làm: thay vì gọi một em trả bài, hãy cho cả lớp làm một hai câu ngắn trên bảng con hoặc thẻ. Như vậy vẫn ôn được bài cũ, mà giáo viên biết được tình hình của cả lớp chứ không riêng một em.
Học sinh nhìn bài bạn rồi giơ thẻ theo thì xử lý thế nào?
Cho thời gian suy nghĩ im lặng, rồi đếm ngược và yêu cầu giơ cùng lúc. Bạn cũng có thể yêu cầu học sinh ghi đáp án vào nháp trước khi giơ. Quan trọng hơn là tạo không khí sai không bị phạt, khi đó học sinh ít có lý do để chép.
Đánh giá thường xuyên có dùng làm minh chứng khi thanh tra, kiểm tra không?
Có thể dùng các ghi chép theo dõi, phiếu học tập, kế hoạch bài dạy có ghi điều chỉnh làm minh chứng về hoạt động đánh giá. Hình thức minh chứng cụ thể nên thống nhất trong tổ chuyên môn theo hướng dẫn của nhà trường để tránh mỗi người làm một kiểu.