Kế hoạch một tiết hoạt động giáo dục theo chủ đề nên đi qua bốn pha: khám phá để học sinh nhận ra kinh nghiệm sẵn có, kết nối để rút ra điều mới, thực hành để luyện kỹ năng trong tình huống, và vận dụng để mang việc đó về nhà hoặc ra cộng đồng. Giáo viên tổ chức và quan sát, không giảng giải một chiều như tiết dạy môn học.
Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Hoạt động trải nghiệm ở tiểu học và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở trung học là hoạt động giáo dục bắt buộc. Ở trường thường thấy ba dạng: sinh hoạt dưới cờ, hoạt động giáo dục theo chủ đề trong tiết trên lớp, và sinh hoạt lớp. Bài này nói về dạng thứ hai, có khung kế hoạch, tiết mẫu giả định lớp 6 và lỗi hay bị góp ý.
Bốn pha của một tiết trải nghiệm và việc của giáo viên
Bốn pha là cách tổ chức phổ biến dựa trên chu trình học từ trải nghiệm. Thời lượng dưới đây cho một tiết bốn mươi lăm phút, có thể kéo một chủ đề qua nhiều tiết.
| Pha | Học sinh làm gì | Giáo viên làm gì | Thời lượng gợi ý |
|---|---|---|---|
| Khám phá | Chia sẻ kinh nghiệm đã có, chơi một trò khởi động có liên quan, nhận diện điều mình biết và chưa biết | Đặt câu hỏi mở, lắng nghe, ghi lại ý của học sinh trên bảng | 8 đến 10 phút |
| Kết nối | Thảo luận tình huống, so sánh, rút ra cách ứng xử hoặc hiểu biết mới | Đưa tình huống, gợi ý khi nhóm bế tắc, chốt ngắn điều cần nhớ | 12 đến 15 phút |
| Thực hành | Đóng vai, luyện kỹ năng, làm sản phẩm nhỏ | Quan sát, nhận xét từng nhóm, chỉnh khi cần | 12 đến 15 phút |
| Vận dụng | Nhận nhiệm vụ làm ở nhà, ở trường hoặc cộng đồng trong một hai tuần | Giao nhiệm vụ rõ, hẹn ngày báo cáo, dặn cách ghi minh chứng | 5 phút |
Pha vận dụng là chỗ bị bỏ nhiều nhất vì hết giờ. Thực ra đây là phần "trải nghiệm" thật sự, nơi học sinh làm việc thật ngoài lớp. Nếu thiếu thời gian, rút ngắn pha khám phá chứ đừng cắt pha vận dụng.
Tiết mẫu: chủ đề làm quen với trường mới, lớp 6
Kế hoạch rút gọn dưới đây là tiết giả định của cô Thảo, giáo viên dạy Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp lớp 6, Trường THCS A, trong tháng đầu năm học. Tên chủ đề và hoạt động là giả định.
- Mục tiêu. Học sinh nêu được ít nhất ba điểm khác giữa trường tiểu học và trung học cơ sở; xác định được một khó khăn của bản thân khi vào lớp 6 và một cách khắc phục; làm quen được với ít nhất hai bạn mới.
- Khám phá, 10 phút. Trò chơi "tìm bạn giống mình": mỗi em có phiếu sáu ô (cùng tháng sinh, cùng thích một môn, cùng đi bộ đến trường…), đi quanh lớp tìm bạn ký tên vào ô. Sau đó cô hỏi: em đã biết thêm điều gì về bạn mới.
- Kết nối, 15 phút. Nhóm bốn em liệt kê điểm khác giữa trường cũ và trường mới: số môn, số thầy cô, giờ học, đường đi. Mỗi nhóm khoanh một điều làm các em lo nhất. Cô gom lên bảng và cùng lớp tìm hai ba cách xử lý cho mỗi nỗi lo.
- Thực hành, 15 phút. Đóng vai ba tình huống ngắn: quên đồ dùng của một môn, không hiểu bài nhưng ngại hỏi, chưa quen ai trong giờ ra chơi. Mỗi nhóm diễn một tình huống trong hai phút, lớp góp ý cách nói.
- Vận dụng, 5 phút. Nhiệm vụ trong hai tuần: tự lập thời gian biểu một tuần và thử thực hiện; làm quen thêm ba bạn ở lớp khác và ghi một điều thú vị về mỗi bạn. Báo cáo trong tiết sinh hoạt lớp tuần sau.
Trong tiết này cô Thảo nói rất ít, chủ yếu đặt câu hỏi và gom ý. Phần chốt chỉ khoảng hai câu ở cuối pha kết nối. Người dự giờ sẽ nhìn vào tỉ lệ thời gian học sinh nói và làm so với thời gian giáo viên nói.
Viết mục tiêu cho tiết trải nghiệm sao cho đánh giá được
Dùng động từ thấy được. Thay "học sinh hiểu được tầm quan trọng của tình bạn" bằng "học sinh nêu được hai việc làm để giữ gìn tình bạn và thực hiện một việc trong tuần". Chữ "hiểu" không quan sát được, chữ "nêu", "thực hiện" thì có.
Có ít nhất một mục tiêu hành động ngoài lớp. Hoạt động trải nghiệm hướng tới thay đổi hành vi. Nếu mọi mục tiêu đều dừng ở lớp học, tiết dạy dễ thành giờ giáo dục công dân thu nhỏ.
Gắn với năng lực đặc thù của môn. Chương trình môn nêu các năng lực thích ứng với cuộc sống, thiết kế và tổ chức hoạt động, định hướng nghề nghiệp. Mỗi chủ đề không cần đủ cả ba, nhưng nên nhắm rõ một hai.
Không quá ba mục tiêu một tiết. Một tiết bốn mươi lăm phút làm tốt hai mục tiêu tốt hơn năm mục tiêu nửa vời. Chủ đề dài có thể chia mục tiêu cho từng tiết.
Viết sẵn cách biết đã đạt. Bên cạnh mỗi mục tiêu, ghi cách giáo viên nhận ra: qua phiếu, qua phần đóng vai, qua báo cáo nhiệm vụ tuần sau.
Thử đọc mục tiêu bằng mắt học sinh. Nếu đọc to mục tiêu cho lớp nghe mà các em không hình dung được mình sẽ làm gì trong tiết, mục tiêu đang viết cho hồ sơ chứ không phải cho lớp học. Một cách kiểm nhanh: viết lại mỗi mục tiêu thành câu bắt đầu bằng "Hết tiết này, em sẽ…" và xem câu đó có tự nhiên không. Ví dụ "Hết tiết này, em sẽ biết hỏi thầy cô khi chưa hiểu bài bằng một câu lịch sự" rõ ràng hơn nhiều so với "rèn kỹ năng giao tiếp".
Giao nhiệm vụ vận dụng để học sinh làm thật
Nhiệm vụ vận dụng thường thất bại vì giao mơ hồ, không ai kiểm. Năm bước sau giúp nhiệm vụ được làm thật:
- Ghi nhiệm vụ cụ thể đến mức một học sinh vắng buổi đó đọc lại vẫn làm được: làm gì, ở đâu, với ai, trong bao lâu.
- Cho một ví dụ minh chứng hợp lệ: một trang ghi chép, một bức vẽ, lời xác nhận của người nhà, một vật làm ra. Không đòi ảnh chụp nếu gia đình không có điều kiện.
- Hẹn ngày báo cáo cụ thể và ghi vào sổ của lớp.
- Ở buổi báo cáo, cho học sinh chia sẻ trong nhóm nhỏ trước, rồi mời vài em kể trước lớp; không bắt cả lớp lần lượt đứng lên vì mất thời gian.
- Với em chưa làm, hỏi riêng lý do và cho thêm thời hạn; không nhắc tên trước lớp.
Nhiệm vụ nên có hai mức: mức cơ bản ai cũng làm được ở nhà, và mức mở rộng cho em muốn làm thêm. Ví dụ chủ đề tiết kiệm: mức cơ bản là ghi lại chi tiêu của bản thân trong một tuần; mức mở rộng là cùng gia đình lập kế hoạch giảm một khoản tiêu không cần thiết.
Lỗi hay bị góp ý khi dự giờ hoạt động trải nghiệm
Tổ chuyên môn khi dự tiết trải nghiệm thường ghi lại những điểm sau. Đối chiếu với bản kế hoạch của bạn.
| Lỗi | Biểu hiện | Gợi ý sửa |
|---|---|---|
| Biến tiết trải nghiệm thành tiết giảng | Giáo viên trình chiếu, học sinh chép | Rút phần nói của giáo viên xuống dưới một phần ba thời gian |
| Trò chơi khởi động không liên quan chủ đề | Lớp vui nhưng không dẫn vào nội dung | Chọn trò chơi mà kết quả của nó là chất liệu cho pha kết nối |
| Đóng vai diễn cho vui | Nhóm diễn hài, lớp cười, không ai rút ra gì | Sau mỗi vai hỏi: cách nói đó hiệu quả không, có cách nào khác |
| Thiếu pha vận dụng | Hết tiết là hết chủ đề | Luôn giao một nhiệm vụ thật, có ngày báo cáo |
| Chỉ vài em phát biểu | Những em mạnh dạn chiếm hết phần chia sẻ | Chia sẻ theo cặp, theo nhóm trước khi chia sẻ trước lớp |
| Nhận xét chung chung | Cuối tiết chỉ khen "các em rất tích cực" | Nêu cụ thể hành vi tốt đã quan sát được ở các nhóm |
Tiết trải nghiệm tốt thường trông hơi ồn và lộn xộn ở pha thực hành. Người dự giờ có kinh nghiệm không đánh giá thấp chuyện đó, miễn là tiếng ồn là tiếng học sinh làm việc và giáo viên vẫn nắm được từng nhóm.
Phối hợp ba loại tiết trong một chủ đề
Một chủ đề thường đi qua cả sinh hoạt dưới cờ, tiết theo chủ đề và sinh hoạt lớp. Ba loại tiết do những người khác nhau phụ trách nên dễ lặp nhau hoặc rời rạc. Bảng phân vai gợi ý cho chủ đề làm quen trường mới, kéo trong ba tuần:
| Tuần | Sinh hoạt dưới cờ | Tiết theo chủ đề | Sinh hoạt lớp |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Giới thiệu các khu trong trường, nội quy chính, do Liên đội hoặc Đoàn trường tổ chức | Khám phá và kết nối: điểm khác giữa hai cấp học, nỗi lo khi vào lớp 6 | Bầu ban cán sự tạm thời, làm quen tên bạn |
| Tuần 2 | Một lớp lớn chia sẻ kinh nghiệm năm đầu bằng tiểu phẩm ngắn | Thực hành: đóng vai tình huống, lập thời gian biểu | Báo cáo thời gian biểu tuần đầu, chia sẻ khó khăn |
| Tuần 3 | Giao lưu câu lạc bộ, giới thiệu hoạt động ngoài giờ | Vận dụng: chọn một câu lạc bộ để thử, lập kế hoạch cá nhân | Tổng kết chủ đề, mỗi em nói một thay đổi của mình |
Giáo viên dạy tiết theo chủ đề nên gặp giáo viên chủ nhiệm và người phụ trách sinh hoạt dưới cờ ngay đầu chủ đề, chừng mười lăm phút, để thống nhất ai làm phần nào. Một trang ghi chép chung cho cả ba người là đủ. Không có buổi gặp này, học sinh thường nghe cùng một nội dung ba lần trong một tuần và chán ngay từ chủ đề đầu.
Câu hỏi thường gặp
Hoạt động trải nghiệm khác giáo dục công dân ở chỗ nào?
Giáo dục công dân dạy kiến thức và chuẩn mực, đánh giá qua bài kiểm tra. Hoạt động trải nghiệm tổ chức để học sinh trực tiếp làm, rèn kỹ năng và thay đổi hành vi, phần quan trọng diễn ra ngoài lớp qua nhiệm vụ vận dụng và được đánh giá bằng nhận xét.
Một chủ đề trải nghiệm kéo dài bao nhiêu tiết?
Tuỳ cách phân phối của nhà trường, thường một chủ đề kéo dài ba đến bốn tuần, mỗi tuần có tiết sinh hoạt dưới cờ, tiết theo chủ đề và tiết sinh hoạt lớp cùng xoay quanh chủ đề đó. Giáo viên nên phối hợp để ba loại tiết không lặp nội dung.
Giáo viên bộ môn khác dạy hoạt động trải nghiệm có cần chuẩn bị gì đặc biệt?
Cần chuyển từ thói quen giảng sang thói quen tổ chức: chuẩn bị câu hỏi mở, tình huống đóng vai, phiếu nhiệm vụ, và tập nói ít. Dự giờ vài tiết của đồng nghiệp đã dạy môn này trước khi tự đứng lớp là cách học nhanh nhất.
Có cần trình chiếu trong tiết hoạt động trải nghiệm không?
Không bắt buộc. Trình chiếu có ích khi cần cho xem hình ảnh, đoạn phim ngắn làm tình huống. Nhưng nếu tiết học xoay quanh màn chiếu, học sinh sẽ ngồi xem thay vì làm. Nhiều tiết tốt chỉ dùng bảng, giấy khổ lớn và phiếu.
Học sinh nhút nhát không chịu tham gia đóng vai thì làm sao?
Cho em nhận vai phụ hoặc vai người quan sát có phiếu ghi nhận xét trước. Chia sẻ theo cặp trước khi nói trước nhóm. Không ép đứng trước lớp ngay; ghi nhận cả sự tham gia nhỏ để em có thêm tự tin ở chủ đề sau.
Nhiệm vụ về nhà có làm phiền phụ huynh không?
Nhiệm vụ nên thiết kế để học sinh tự làm được, phụ huynh chỉ xác nhận hoặc cùng tham gia nếu muốn. Tránh nhiệm vụ đòi mua đồ, đi xa hoặc cần thiết bị. Đầu năm, gửi phụ huynh một thông tin ngắn về cách môn này giao nhiệm vụ.