Thiết kế bài học STEM là bắt đầu từ một vấn đề thực tế có tiêu chí đo được, rồi để học sinh đi qua năm bước: xác định vấn đề, tìm kiến thức nền, đề xuất giải pháp, chế tạo và thử nghiệm, chia sẻ và điều chỉnh. Kiến thức môn học không được dạy riêng rồi "gắn thêm" sản phẩm ở cuối; học sinh cần kiến thức đó mới làm được sản phẩm đạt tiêu chí.
Phần dưới đi theo đúng trình tự một giáo viên ngồi soạn: chọn vấn đề, viết tiêu chí, chia thời lượng, soạn phiếu nhiệm vụ cho từng bước, rồi một tiết mẫu giả định ở lớp 7 do cô Lan dạy Khoa học tự nhiên. Cuối bài là những lỗi tổ chuyên môn hay ghi vào phiếu dự giờ khi xem một bài STEM, để bạn tránh ngay từ bản kế hoạch.
Bài học STEM khác giờ làm thủ công ở chỗ nào
Dấu hiệu dễ nhận nhất: trong giờ thủ công, học sinh làm theo mẫu giáo viên đưa ra và sản phẩm đẹp là đạt. Trong bài học STEM, học sinh phải tự đề xuất cách làm, và sản phẩm chỉ đạt khi vượt qua phép thử theo tiêu chí, chẳng hạn nước sau lọc trong hơn mẫu đối chứng, cầu giấy chịu được năm trăm gam, xe chạy thẳng quá hai mét.
Hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo về giáo dục STEM chia ba hình thức: bài học STEM trong giờ chính khoá, hoạt động trải nghiệm STEM, và nghiên cứu khoa học kỹ thuật. Bài này nói về hình thức thứ nhất, tức bài học nằm trong kế hoạch dạy học của một môn, dạy đúng nội dung chương trình môn đó theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, chỉ khác ở cách tổ chức.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi chọn bài không phải "làm được sản phẩm gì vui", mà là "nội dung nào trong chương trình môn mình sẽ được học sinh dùng để giải quyết vấn đề". Nếu bỏ sản phẩm đi mà kiến thức vẫn y nguyên thì đó là giờ thủ công có gắn tên STEM. Nếu bỏ kiến thức đi mà sản phẩm vẫn làm được thì vấn đề chọn chưa đủ sâu.
Năm bước của quy trình kỹ thuật và việc của giáo viên ở từng bước
Năm bước dưới đây là khung tổ chức phổ biến trong bài học STEM. Mỗi bước ghi rõ học sinh làm gì và giáo viên cần chuẩn bị gì trước.
- Xác định vấn đề. Giáo viên đưa một tình huống có thật hoặc gần thật, kèm tiêu chí sản phẩm. Học sinh nêu lại vấn đề bằng lời của mình và hỏi lại những tiêu chí chưa rõ. Chuẩn bị: một đoạn mô tả tình huống dưới nửa trang, bảng tiêu chí ba đến năm dòng.
- Nghiên cứu kiến thức nền. Học sinh đọc, làm thí nghiệm nhỏ, trả lời câu hỏi để có kiến thức cần cho sản phẩm. Đây là chỗ nội dung chương trình môn được học thật sự. Chuẩn bị: phiếu học tập có câu hỏi dẫn, dụng cụ thí nghiệm đơn giản.
- Đề xuất và lựa chọn giải pháp. Nhóm vẽ bản thiết kế, ghi vật liệu, giải thích vì sao chọn cách đó dựa vào kiến thức vừa học, rồi trình bày nhanh để lớp góp ý. Chuẩn bị: giấy khổ lớn hoặc phiếu thiết kế, quy định thời gian trình bày mỗi nhóm.
- Chế tạo, thử nghiệm và đánh giá. Nhóm làm mẫu, thử theo tiêu chí, ghi kết quả, sửa nếu chưa đạt. Thường diễn ra ở nhà hoặc trong giờ hoạt động, không đủ chỗ trong một tiết. Chuẩn bị: bảng ghi kết quả thử, quy định an toàn.
- Chia sẻ, thảo luận và điều chỉnh. Nhóm trưng bày, thử sản phẩm trước lớp, giải thích nguyên lý, nhận câu hỏi và nêu hướng cải tiến. Chuẩn bị: rubric đánh giá công khai từ đầu, câu hỏi gợi ý cho nhóm nghe.
Không nhất thiết làm cả năm bước trong cùng một buổi. Cách chia hay dùng là bước một và hai trong tiết thứ nhất, bước ba ở cuối tiết thứ nhất hoặc giao về nhà, bước bốn làm ngoài giờ trong một tuần, bước năm trong tiết thứ hai.
Chọn vấn đề và viết tiêu chí sản phẩm
Tiêu chí là chỗ quyết định bài học có thật sự STEM hay không. Tiêu chí tốt phải đo hoặc quan sát được và buộc học sinh dùng kiến thức. So sánh vài cặp tiêu chí:
| Tiêu chí mơ hồ | Tiêu chí đo được | Kiến thức buộc phải dùng |
|---|---|---|
| Bình lọc nước hoạt động tốt | Nước sau lọc trong hơn mẫu đối chứng khi đặt hai cốc trên nền giấy trắng; lọc được ít nhất 300 ml trong 10 phút | Tách chất ra khỏi hỗn hợp, kích thước hạt vật liệu lọc |
| Cây cầu chắc chắn | Cầu bằng que kem dài 40 cm, nặng dưới 150 g, chịu được 500 g đặt ở giữa trong 30 giây | Lực, cấu trúc tam giác, phân bố tải |
| Hộp giữ nhiệt hiệu quả | Nước 70 độ C trong hộp giảm không quá 15 độ sau 30 phút | Dẫn nhiệt, vật liệu cách nhiệt |
| Xe chạy xa | Xe chạy bằng bóng bay đi thẳng ít nhất 2 m, lệch khỏi đường kẻ không quá 20 cm | Lực đẩy, ma sát, cân bằng |
| Mô hình đẹp, sáng tạo | Bỏ hẳn, hoặc chỉ để làm tiêu chí phụ chiếm phần nhỏ trong điểm | Không có |
Khi viết tiêu chí, hãy tự làm thử sản phẩm một lần. Nếu bạn làm mất ba buổi mới đạt thì học sinh lớp 7 không đạt được trong một tuần. Nếu làm mười phút đã đạt thì tiêu chí quá dễ, nhóm không cần học kiến thức nền. Mức vừa là giáo viên làm được trong khoảng một giờ với vật liệu đã chọn.
Tiết mẫu: bình lọc nước đơn giản, Khoa học tự nhiên lớp 7
Kế hoạch rút gọn dưới đây là tiết giả định của cô Lan, Trường THCS A, dạy hai tiết cách nhau một tuần. Tên bài là tên giả định, không chép sách giáo khoa.
- Mục tiêu. Học sinh nêu được cách tách chất rắn không tan ra khỏi nước; giải thích được vì sao xếp các lớp vật liệu từ hạt to đến hạt nhỏ; làm và thử được một bình lọc đạt tiêu chí; hợp tác trong nhóm bốn người với vai trò rõ.
- Chuẩn bị. Mỗi nhóm hai chai nhựa 1,5 lít, sỏi, cát to, cát mịn, than hoa đập nhỏ, bông gòn, vải màn; một chậu nước đục pha đất làm mẫu chung; cốc nhựa trong.
- Tiết 1, phút 0 đến 7. Cô Lan kể tình huống: sau đợt mưa lớn, giếng của một gia đình ở xã ven sông bị đục, cần cách lọc tạm để rửa rau. Phát bảng tiêu chí. Hỏi: muốn làm được, các em cần biết những gì.
- Phút 7 đến 25. Nhóm làm ba thí nghiệm nhỏ: đổ nước đục qua vải, qua cát, qua than; ghi nhận xét độ trong vào phiếu. Cô đi các nhóm, hỏi "vì sao qua cát lại trong hơn qua vải".
- Phút 25 đến 40. Nhóm vẽ bản thiết kế, ghi thứ tự lớp vật liệu và lý do. Hai nhóm trình bày nhanh, lớp góp ý. Giao về nhà làm mẫu, thử ít nhất hai lần, ghi kết quả.
- Tiết 2. Mỗi nhóm lọc mẫu nước chung trước lớp trong ba phút, so với cốc đối chứng, giải thích nguyên lý, nêu một chỗ đã sửa sau lần thử đầu. Lớp chấm theo rubric, cô chốt kiến thức.
Điểm đáng chú ý trong tiết mẫu: kiến thức tách chất nằm ở giữa tiết 1, học sinh tự rút ra từ thí nghiệm nhỏ, không phải giáo viên giảng trước rồi mới bảo làm sản phẩm. Câu dặn an toàn cũng phải có: nước sau lọc chỉ để quan sát, không uống.
Phiếu nhiệm vụ cho bước đề xuất giải pháp
Phiếu thiết kế nên ngắn, một mặt giấy, để nhóm phải bàn nhau chứ không chép. Các ô nên có:
- Tên nhóm và vai trò từng người: người giữ thời gian, người ghi chép, người trình bày, người phụ trách vật liệu. Vai trò đổi ở bài sau.
- Hình vẽ bản thiết kế có ghi kích thước hoặc thứ tự các phần, không cần đẹp nhưng phải đọc được.
- Danh sách vật liệu và số lượng, đánh dấu thứ nào nhóm tự mang, thứ nào cần giáo viên cấp.
- Ô "Vì sao chọn cách này": ít nhất hai câu, mỗi câu phải dựa vào một kết quả thí nghiệm hoặc một kiến thức đã học trong bước trước.
- Ô "Dự đoán khi thử": nhóm đoán sản phẩm sẽ đạt hay không ở từng tiêu chí.
- Ô "Kết quả thử lần 1, lần 2" để trống, điền sau.
- Ô "Đã sửa gì và vì sao" để trống, điền sau lần thử.
Hai ô "Vì sao" và "Đã sửa gì" là nơi giáo viên nhìn thấy kiến thức. Khi chấm, bạn có thể đọc hai ô này trước khi xem sản phẩm; một nhóm làm bình lọc chưa đạt nhưng giải thích đúng nguyên nhân và cách sửa vẫn đang học tốt hơn một nhóm làm đạt mà không biết vì sao.
Lỗi tổ chuyên môn hay góp ý khi dự giờ STEM
Những góp ý dưới đây lặp lại ở rất nhiều phiếu dự giờ bài học STEM. Đọc lại bản kế hoạch của mình theo từng dòng trước khi mời dự.
| Lỗi hay gặp | Biểu hiện trên lớp | Cách sửa trong kế hoạch |
|---|---|---|
| Giảng hết kiến thức rồi mới giao sản phẩm | Hai mươi phút đầu là giờ dạy thường, học sinh ngồi nghe | Đưa vấn đề và tiêu chí lên đầu; kiến thức học qua thí nghiệm nhỏ |
| Sản phẩm giống hệt nhau | Cả lớp làm theo một bản vẽ mẫu | Không phát bản vẽ mẫu; chỉ phát tiêu chí và vật liệu |
| Phụ huynh làm hộ | Sản phẩm mang đến quá tinh xảo, nhóm không giải thích được | Bắt buộc ô "Đã sửa gì"; hỏi từng thành viên một câu khi trình bày |
| Thử nghiệm cho có | Nhóm chỉ đặt sản phẩm lên bàn, không thử theo tiêu chí | Bố trí phép thử chung trước lớp, có đồng hồ, có cân |
| Một em làm, ba em ngồi xem | Nhóm sáu bảy người, vai trò không rõ | Nhóm tối đa bốn, vai trò ghi trên phiếu |
| Thiếu chốt kiến thức | Kết thúc bằng khen sản phẩm đẹp | Dành năm phút cuối hỏi lại nguyên lý, ghi vào vở |
Nếu chỉ sửa được một lỗi, hãy sửa lỗi đầu tiên. Bài học STEM bị đánh giá thấp nhất khi phần đầu tiết trông y như giờ dạy thường và phần cuối là trưng bày sản phẩm, còn quy trình kỹ thuật ở giữa thì biến mất.
Câu hỏi thường gặp
Một bài học STEM cần bao nhiêu tiết?
Phần lớn bài học STEM trong giờ chính khoá gói trong hai tiết, cách nhau khoảng một tuần để nhóm có thời gian chế tạo và thử ở nhà. Bài nhỏ có thể gói trong một tiết nếu sản phẩm làm được ngay tại lớp trong mười lăm phút.
Môn nào cũng dạy được bài học STEM sao?
Bài học STEM hợp nhất với Khoa học tự nhiên, Toán, Công nghệ, Tin học và Vật lý, Hoá học, Sinh học ở cấp trên. Môn xã hội vẫn có thể tham gia ở dạng liên môn, nhưng bài STEM thuần thường đặt trong môn tự nhiên và công nghệ.
Có cần phòng thí nghiệm riêng mới dạy STEM được không?
Không cần. Phần lớn bài học STEM ở trung học cơ sở dùng vật liệu tái chế và dụng cụ đơn giản, làm ngay trong phòng học thường. Phòng thực hành chỉ cần khi có nguồn nhiệt, hoá chất hoặc dụng cụ cắt sắc.
Chấm điểm sản phẩm STEM thế nào cho công bằng giữa các nhóm?
Công bố rubric từ đầu bài, chấm cả sản phẩm lẫn quá trình: bản thiết kế, nhật ký thử nghiệm, phần giải thích nguyên lý. Phần đẹp, sáng tạo chỉ nên chiếm phần nhỏ để nhóm có điều kiện vật liệu tốt không được lợi quá nhiều.
Làm sao biết sản phẩm do học sinh tự làm?
Yêu cầu nhật ký thử nghiệm ghi lần thử và chỗ đã sửa, và khi trình bày thì hỏi ngẫu nhiên từng thành viên một câu về nguyên lý. Nhóm tự làm luôn kể được lần thử hỏng đầu tiên; sản phẩm làm hộ thường không có câu chuyện đó.
Bài học STEM có phải viết kế hoạch bài dạy theo mẫu riêng không?
Vẫn dùng khung kế hoạch bài dạy chung của trường theo hướng dẫn hiện hành, chỉ khác là các hoạt động được đặt tên theo năm bước của quy trình kỹ thuật và có thêm bảng tiêu chí sản phẩm, rubric đánh giá ở phần phụ lục.