Hoạt động mở đầu tốt kéo dài khoảng ba đến bảy phút, làm một việc duy nhất: đặt học sinh trước một câu hỏi hay một tình huống mà các em chưa trả lời trọn được bằng hiểu biết sẵn có, để cả tiết sau đó là hành trình đi tìm câu trả lời. Trò chơi, bài hát, hình ảnh chỉ là phương tiện. Nếu hết phần mở đầu mà học sinh vui nhưng không biết hôm nay học để giải quyết điều gì, phần mở đầu đó chưa làm đúng việc.
Bài này đưa ra mười kiểu vào bài kèm môn hợp nhất, ba câu hỏi để chọn kiểu, một hoạt động mở đầu viết đủ bốn mục a, b, c, d, kịch bản khi lớp im lặng hay khi có em trả lời đúng ngay, và những góp ý quen thuộc mà người dự giờ hay ghi ở phần này.
Hoạt động mở đầu để làm gì
Trong khung kế hoạch bài dạy, hoạt động đầu tiên có tên đầy đủ là xác định vấn đề hoặc nhiệm vụ học tập, nhiều nơi gọi gọn là mở đầu hay khởi động. Cái tên đầy đủ nói rõ chức năng: làm lộ ra vấn đề mà bài học sẽ giải quyết. Khởi động cho vui chỉ là phần phụ.
Một hoạt động mở đầu đúng làm ba việc cùng lúc. Thứ nhất, gợi lại những gì học sinh đã biết liên quan đến bài, để giáo viên thấy lớp đang đứng ở đâu. Thứ hai, đẩy học sinh tới chỗ cái đã biết không đủ dùng: dự đoán của các em mâu thuẫn nhau, hoặc không ai giải thích trọn được. Thứ ba, chuyển chỗ vướng ấy thành câu hỏi của bài học, thường được giáo viên ghi lên góc bảng và quay lại ở cuối tiết.
Vì thế thời lượng không cần dài. Ba đến năm phút với tiết 45 phút, hai đến bốn phút với tiết 35 phút ở tiểu học là đủ. Mở đầu kéo sang phút thứ mười thường là do chọn trò chơi có luật phức tạp, hoặc giáo viên để học sinh trả lời lan man mà chưa biết cách chốt.
Một dấu hiệu dễ kiểm: đọc lại câu chốt cuối hoạt động mở đầu trong kế hoạch của bạn. Nếu câu đó là "Để hiểu rõ hơn, chúng ta cùng vào bài hôm nay", hoạt động chưa xác định được vấn đề. Câu chốt tốt phải nêu được chính câu hỏi, ví dụ "Vậy làm sao biết hai công thức pha có cùng độ đậm mà không cần nếm?".
Mười kiểu vào bài và môn hợp nhất
Không kiểu nào tốt cho mọi bài. Bảng dưới gom mười kiểu hay dùng ở trường phổ thông, kèm chỗ cần để ý để không biến thành trò vui lạc đề.
| Kiểu vào bài | Cách làm ngắn gọn | Hợp với | Chú ý |
|---|---|---|---|
| Dự đoán rồi kiểm | Học sinh đoán kết quả một hiện tượng, giáo viên làm ngay | Khoa học tự nhiên, Vật lí, Hoá học | Chọn hiện tượng mà nhiều em đoán sai |
| Hai đáp án mâu thuẫn | Chiếu hai lời giải của "hai bạn giả định", hỏi ai đúng | Toán, Tin học | Cả hai đều có vẻ hợp lý mới gây tranh luận |
| Câu hỏi đời thường | Một câu hỏi từ sinh hoạt hằng ngày chưa có lời giải trọn | Địa lí, Công nghệ, Giáo dục công dân | Tránh câu chỉ cần trả lời có hoặc không |
| Vật thật trên bàn | Mang một đồ vật, hỏi về cấu tạo hoặc nguồn gốc | Lịch sử, Công nghệ, Sinh học | Đồ vật phải liên quan trực tiếp tới bài |
| Đoạn trích ngắn | Đọc to ba đến năm câu, hỏi một chi tiết lạ | Ngữ văn, Lịch sử | Đọc chứ không chiếu dài cho cả lớp tự đọc |
| Tình huống đóng vai nhanh | Hai em diễn một cảnh ba mươi giây | Giáo dục công dân, Hoạt động trải nghiệm | Kịch bản soạn sẵn, không để diễn tự do |
| Phiếu biết, muốn biết | Học sinh ghi điều đã biết và điều muốn biết về chủ đề | Bài mở đầu chủ đề, bài ôn | Thu lại để dùng cuối tiết, đừng bỏ phí |
| Số liệu gây ngạc nhiên | Đưa một con số giả định để học sinh ước lượng trước | Địa lí, Toán thống kê | Số liệu thật thì phải nêu nguồn chung |
| Câu đố có đáp án dẫn vào bài | Ba câu đố ngắn, đáp án ghép thành từ khoá | Tiểu học, Tiếng Việt, Tiếng Anh | Đáp án phải là khái niệm của bài |
| Nối với bài trước | Một câu hỏi bài cũ mà đáp án hôm qua không đủ dùng | Mọi môn, nhất là bài nối tiếp | Không biến thành kiểm tra miệng cho điểm |
Kiểu "trò chơi ô chữ" và "nghe bài hát rồi đoán chủ đề" không có trong bảng vì đây là hai kiểu hay bị góp ý nhất: tốn thời gian và chỉ dẫn tới tên bài, không dẫn tới vấn đề của bài.
Ba câu hỏi để chọn kiểu mở đầu
Vấn đề của bài là gì, nói được trong một câu hỏi không? Nếu bạn chưa viết được câu hỏi đó, hãy dừng việc chọn kiểu mở đầu, quay lại mục tiêu và sản phẩm cuối tiết. Mở đầu chỉ chọn được khi đã biết mình dẫn tới đâu.
Học sinh đang có sẵn hiểu biết gì, sai ở đâu? Kiểu mở đầu mạnh nhất là kiểu khai thác đúng chỗ hiểu sai phổ biến. Ví dụ nhiều em nghĩ vật nặng rơi nhanh hơn: một phép thả hai tờ giấy, một tờ vo tròn, sẽ đặt các em trước mâu thuẫn ngay.
Lớp này, giờ này cần gì? Tiết đầu buổi sáng lớp còn uể oải thì cần hoạt động có vận động hoặc vật thật. Tiết ngay sau giờ ra chơi lớp đang ồn thì cần hoạt động yên, cá nhân, viết ra giấy trong một phút trước khi nói.
Kiểm lại bằng một phép thử nhỏ. Đọc lại phần mở đầu và tự hỏi: nếu bỏ hẳn hoạt động này, học sinh có mất gì để hiểu bài không? Nếu câu trả lời là không mất gì, phần mở đầu đang làm đẹp chứ chưa làm việc.
Mẫu hoạt động mở đầu viết đủ bốn mục
Tiết giả định "Tốc độ chuyển động", Khoa học tự nhiên lớp 7, cô Lan soạn cho lớp 7B Trường THCS A, thời lượng 5 phút.
- a) Mục tiêu. Học sinh bộc lộ cách so sánh nhanh chậm theo kinh nghiệm và nhận ra cần một đại lượng chung để so sánh khi quãng đường và thời gian đều khác nhau.
- b) Nội dung. Cá nhân đọc tình huống: bạn An đi bộ 300 m hết 4 phút, bạn Bình đi 450 m hết 5 phút. Mỗi em ghi trong một phút: ai đi nhanh hơn, vì sao.
- c) Sản phẩm. Câu trả lời cá nhân trên giấy nháp. Dự kiến có ba nhóm ý: chọn Bình vì đi xa hơn; chọn An vì đi ít thời gian hơn; một số em chia quãng đường cho thời gian.
- d) Tổ chức thực hiện. Chuyển giao: giáo viên đọc to tình huống, nói rõ "viết câu trả lời và lý do, chưa trao đổi". Thực hiện: một phút làm cá nhân. Báo cáo: gọi ba em có ba cách nghĩ khác nhau (giáo viên đã thấy khi đi quanh lớp). Kết luận: giáo viên không phán ai đúng, ghi lên góc bảng câu hỏi "Khi quãng đường và thời gian đều khác, so nhanh chậm bằng cách nào?" và nói "cuối tiết lớp mình sẽ tự trả lời câu này".
Để ý bước kết luận của hoạt động mở đầu cố ý không chốt kiến thức. Nếu giáo viên nói ngay "tốc độ bằng quãng đường chia thời gian", hoạt động hình thành kiến thức phía sau mất lý do tồn tại. Câu hỏi treo ở góc bảng là sợi dây nối cả tiết.
Khi lớp im lặng, khi có em trả lời đúng ngay
Hai tình huống này xảy ra thường xuyên đến mức nên soạn sẵn một câu ứng phó trong kế hoạch. Vài cách xử lý đã dùng được:
- Cả lớp im lặng. Thường do câu hỏi quá rộng hoặc học sinh sợ sai. Chuyển sang dạng lựa chọn: "Ai nghĩ An nhanh hơn thì giơ một ngón, Bình thì hai ngón". Có câu trả lời bằng tay rồi mới hỏi lý do.
- Một em trả lời đúng ngay, đủ cả công thức. Đừng chốt luôn. Hỏi tiếp cả lớp: "Bạn nói chia quãng đường cho thời gian. Ai giải thích được vì sao chia lại so được nhanh chậm?" Câu trả lời đúng của một em biến thành giả thuyết cho cả lớp kiểm.
- Học sinh trả lời lạc hẳn đề. Ghi nhận ngắn, không chê, kéo về: "Ý đó lớp mình để dành, bây giờ chỉ xét hai bạn trong tình huống".
- Tranh luận kéo dài. Đây là dấu hiệu mở đầu thành công, nhưng phải cắt đúng giờ: "Lớp đang có hai ý trái nhau. Mười lăm phút tới sẽ phân xử".
- Thiết bị trục trặc. Luôn có phương án không cần máy chiếu: đọc to tình huống, vẽ nhanh lên bảng.
Ghi những câu ứng phó này vào ngay dưới mục tổ chức thực hiện, dù chỉ một dòng. Khi đứng lớp, bạn sẽ có sẵn câu để nói thay vì lúng túng trước ba mươi đôi mắt đang chờ.
Lỗi hay bị góp ý ở phần mở đầu
Những góp ý dưới đây xuất hiện rất đều trong biên bản dự giờ. Đối chiếu với kế hoạch của bạn trước khi nộp.
| Góp ý hay gặp | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Khởi động vui nhưng không dẫn vào vấn đề | Chọn trò chơi trước, nghĩ vấn đề sau | Viết câu hỏi vấn đề trước, rồi chọn cách đưa học sinh tới câu hỏi đó |
| Mở đầu quá dài | Luật trò chơi phức tạp, nhiều vòng | Một vòng, một câu hỏi, cắt ở phút thứ năm |
| Giáo viên tự nói hết vấn đề | Sợ học sinh trả lời sai | Để học sinh nói trước, giáo viên chỉ ghi lại |
| Chốt kiến thức ngay ở mở đầu | Học sinh trả lời đúng, giáo viên mừng chốt luôn | Treo câu hỏi, để dành chốt cho hoạt động sau |
| Mở đầu kiểu kiểm tra bài cũ cho điểm | Thói quen cũ | Hỏi bài cũ chỉ để làm lộ chỗ chưa đủ, không chấm điểm |
| Không quay lại câu hỏi mở đầu ở cuối tiết | Quên hoặc cháy giờ | Ghi sẵn trong hoạt động luyện tập một câu "trả lời câu hỏi đầu giờ" |
Câu hỏi thường gặp
Hoạt động mở đầu có bắt buộc phải là trò chơi không?
Không. Trò chơi chỉ là một trong nhiều cách. Câu hỏi đời thường, một thí nghiệm nhỏ, một đoạn trích đọc to thường dẫn vào vấn đề tốt hơn trò chơi vì tốn ít thời gian và không làm lớp phấn khích quá mức trước phần học chính.
Mở đầu nên kéo dài bao nhiêu phút?
Với tiết 45 phút, khoảng ba đến bảy phút là hợp lý; tiết 35 phút ở tiểu học khoảng hai đến bốn phút. Bài đầu một chủ đề lớn có thể dài hơn một chút vì cần khơi nhiều hiểu biết sẵn có của học sinh.
Có nên dùng video ở phần mở đầu không?
Được, nếu video ngắn dưới một phút và giáo viên đặt câu hỏi trước khi chiếu để học sinh xem có chủ đích. Video dài vài phút chiếu xong mới hỏi thường làm hỏng nhịp tiết và tốn thời gian.
Bài ôn tập có cần hoạt động mở đầu không?
Nên có, nhưng chức năng khác: giúp học sinh tự nhận ra mình còn hổng chỗ nào. Một phiếu ba câu nhanh hoặc yêu cầu học sinh tự ghi điều chưa chắc là cách mở đầu tiết ôn tập gọn và có ích.
Phải làm gì nếu hoạt động mở đầu cháy giờ khi dự giờ?
Cắt ngay, dù chưa xong. Ghi câu hỏi vấn đề lên bảng và chuyển sang hoạt động tiếp theo. Người dự giờ đánh giá cao việc giữ được nhịp tiết hơn là làm cho trọn một trò chơi.
Có cần ghi đủ bốn mục a, b, c, d cho hoạt động mở đầu không?
Có, theo khung kế hoạch bài dạy, nhưng mỗi mục chỉ cần vài dòng. Phần đáng viết kỹ là tình huống hoặc câu hỏi cụ thể và câu chốt nêu vấn đề ở cuối hoạt động.