TruyenDay.comTruyền Dạy
Dạy các môn xã hội

Dạy đọc hiểu văn bản truyện: tiết mẫu lớp 7, chuỗi câu hỏi bốn tầng và lỗi giảng thay

Cách dạy đọc hiểu truyện theo chương trình 2018: học sinh tự đọc trước, chuỗi câu hỏi bốn tầng, kế hoạch bài dạy rút gọn, phiếu theo dõi nhân vật và lỗi hay bị góp ý.

A Vietnamese literature teacher crouches beside a group of seventh graders reading short stories at wooden desks, seen from behind her shoulder, soft morning window light, green walls

Dạy đọc hiểu văn bản truyện theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là dạy học sinh cách đọc một truyện, chứ không phải giảng cho các em nghe một truyện. Trong tiết học, học sinh phải tự đọc trước, tự tìm chi tiết, tự trả lời được người kể là ai, kể theo điểm nhìn nào, nhân vật thay đổi ra sao qua các chi tiết. Giáo viên đặt câu hỏi theo tầng, từ nhận ra chi tiết đến lý giải và liên hệ, rồi chốt lại thành cách đọc mà học sinh mang sang một truyện khác chưa từng học.

Phần dưới đi qua một tiết mẫu của cô Hạnh dạy Văn lớp 7 ở Trường THCS A với truyện ngắn giả định "Chiếc cặp sách cũ": việc học sinh làm ở nhà, chuỗi câu hỏi bốn tầng, kế hoạch bài dạy rút gọn, phiếu theo dõi nhân vật, những chỗ tổ chuyên môn hay góp ý khi dự giờ và cách chuyển khung này sang thể loại khác.

Đọc hiểu theo thể loại khác gì lối giảng văn cũ

Lối giảng văn quen thuộc là giáo viên đọc diễn cảm, chia đoạn, rồi phân tích lần lượt từng đoạn và đọc chậm cho học sinh chép ý. Cuối tiết, học sinh có một trang vở đầy nhận xét hay, nhưng khi gặp một truyện lạ trong đề kiểm tra thì lúng túng vì chưa ai dạy các em tự đi đường ấy. Chương trình 2018 đổi trọng tâm: văn bản trong sách chỉ là ngữ liệu để học cách đọc, mục tiêu là học sinh đọc được văn bản cùng thể loại ngoài sách.

Với truyện, "cách đọc" gồm mấy thao tác cụ thể: xác định người kể chuyện và ngôi kể; nhận ra điểm nhìn đang đặt ở nhân vật nào; tóm tắt cốt truyện theo các sự kiện chính; tìm chi tiết miêu tả ngoại hình, hành động, lời nói, ý nghĩ của nhân vật; nêu được chủ đề và thông điệp; liên hệ với trải nghiệm của chính mình. Mỗi tiết đọc hiểu nên nhấn vào một hai thao tác, không ôm hết.

Hệ quả cho người soạn bài là mục tiêu phải viết bằng hành động đo được. "Hiểu được tình cảm của nhân vật" khó kiểm; "chỉ ra được ba chi tiết thể hiện sự thay đổi thái độ của nhân vật và nêu tác dụng của chi tiết ấy" thì đo được ngay trên phiếu học tập. Khi dự giờ, tổ chuyên môn sẽ đối chiếu mục tiêu với sản phẩm của học sinh cuối tiết, nên mục tiêu viết rõ là giáo viên đã tự bảo vệ mình trước.

Chuẩn bị trước giờ học: học sinh làm gì ở nhà

Tiết đọc hiểu hỏng nhiều nhất vì học sinh chưa đọc văn bản. Bốn mươi lăm phút không đủ để vừa đọc lần đầu vừa phân tích. Cô Hạnh giao phiếu chuẩn bị gồm năm việc, mỗi việc làm được trong mười phút:

  • Đọc trọn truyện một lần, không dừng. Đánh dấu bằng bút chì ba chỗ em thấy lạ, xúc động hoặc chưa hiểu.
  • Tóm tắt bằng năm câu. Mỗi câu một sự kiện, theo đúng thứ tự xảy ra trong truyện, không chép nguyên câu của tác giả.
  • Trả lời: ai kể chuyện này? Người kể xưng ngôi thứ nhất, là một nhân vật trong truyện, hay đứng ngoài kể về nhân vật? Chép lại một câu làm bằng chứng.
  • Ghi tên các nhân vật và mỗi nhân vật một từ em dùng để tả họ.
  • Viết một câu hỏi em muốn hỏi tác giả hoặc nhân vật sau khi đọc xong.

Đầu giờ, giáo viên không thu phiếu để chấm điểm mà đi một vòng xem nhanh, chọn hai ba câu hỏi của học sinh để dùng ngay trong tiết. Học sinh thấy câu hỏi của mình được dùng thì lần sau chịu khó chuẩn bị hơn.

Chuỗi câu hỏi bốn tầng cho một truyện ngắn

Câu hỏi là xương sống của tiết đọc hiểu. Bảng dưới là bộ câu hỏi cô Hạnh soạn cho "Chiếc cặp sách cũ", kể về cậu bé Nam xấu hổ vì chiếc cặp vá của mẹ rồi dần hiểu ra công sức mẹ bỏ vào đó. Mỗi tầng chỉ cần hai ba câu; nhiều hơn là tiết học thành buổi hỏi đáp dồn dập.

TầngMục đíchCâu hỏi mẫu
1. Nhận biếtTìm thông tin có sẵn trong văn bảnNam giấu chiếc cặp ở đâu khi đến lớp? Ai là người kể câu chuyện?
2. HiểuDiễn giải, nối các chi tiếtVì sao Nam đi đường vòng ra cổng sau? Chi tiết đó cho thấy điều gì trong lòng cậu?
3. Phân tích nghệ thuậtLý giải cách tác giả viếtNếu truyện để mẹ kể thay vì Nam kể, người đọc sẽ mất đi điều gì? Chi tiết đường chỉ vá màu xanh được nhắc mấy lần, để làm gì?
4. Liên hệ, đánh giáNối văn bản với đời sống và quan điểm riêngEm đã bao giờ ngại một món đồ của gia đình chưa? Em có đồng ý với cách Nam thay đổi ở cuối truyện không, vì sao?

Câu tầng 3 là chỗ tiết học phân biệt được giờ dạy đọc hiểu với giờ kể lại truyện. Câu hỏi "nếu đổi người kể thì sao" buộc học sinh nghĩ về ngôi kể như một lựa chọn của tác giả, không phải một nhãn để thuộc lòng. Câu tầng 4 thì không có đáp án đúng duy nhất; giáo viên chỉ chấm lý lẽ và bằng chứng, không chấm quan điểm.

Kế hoạch bài dạy rút gọn cho tiết "Chiếc cặp sách cũ"

Khung dưới bám theo bốn hoạt động quen thuộc của kế hoạch bài dạy theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thời lượng một tiết bốn mươi lăm phút, lớp 7, học sinh đã làm phiếu chuẩn bị.

  1. Mở đầu (5 phút). Giáo viên giơ một chiếc cặp cũ thật, hỏi: "Nếu đây là cặp của em, em sẽ mang nó đến lớp chứ?" Học sinh giơ tay theo ba mức: có, ngại, không. Không cần bình luận, chỉ để các em mang cảm giác thật vào truyện.
  2. Hình thành kiến thức, phần 1 (12 phút). Nhóm bốn em so sánh bản tóm tắt năm câu, thống nhất một bản chung. Giáo viên gọi hai nhóm đọc, cả lớp chỉ ra sự kiện bị thiếu. Chốt: cốt truyện xoay quanh sự thay đổi trong lòng Nam.
  3. Hình thành kiến thức, phần 2 (13 phút). Học sinh làm phiếu theo dõi nhân vật theo cặp. Giáo viên hỏi câu tầng 3 về người kể. Chốt kiến thức về ngôi kể thứ nhất và điểm nhìn bên trong: người đọc nghe được ý nghĩ thầm kín của Nam, nên sự xấu hổ và hối hận trở nên gần.
  4. Luyện tập (8 phút). Phát một đoạn truyện khác chừng một trăm năm mươi chữ, người kể đứng ngoài. Học sinh tự xác định ngôi kể, điểm nhìn và một chi tiết nói lên tâm trạng nhân vật.
  5. Vận dụng (7 phút và ở nhà). Trên lớp: hai em chia sẻ câu trả lời tầng 4. Ở nhà: viết đoạn văn khoảng một trăm năm mươi chữ kể lại một khoảnh khắc trong truyện theo điểm nhìn của người mẹ.

Phần mở đầu năm phút là giới hạn cứng. Nhiều tiết bị góp ý vì mở đầu kéo sang mười lăm phút với trò chơi ô chữ không dính gì đến bài, đến phần chính thì giáo viên phải giảng vội.

Phiếu học tập: theo dõi nhân vật qua chi tiết

Phiếu này dùng ở phần 2, mỗi cặp một tờ, kẻ thành bảng ba cột trên giấy trắng khổ A4. Cột trái: thời điểm trong truyện. Cột giữa: chi tiết (trích nguyên văn, ghi số dòng). Cột phải: điều chi tiết cho thấy về Nam. Giáo viên điền sẵn cột trái cho ba hàng:

  • Hàng 1, buổi sáng đầu năm học: học sinh tìm chi tiết Nam nhét cặp vào gầm bàn và lấy áo khoác che lên.
  • Hàng 2, lúc trời mưa trên đường về: học sinh tìm chi tiết Nam ôm cặp vào lòng để sách khỏi ướt và nhìn thấy đường chỉ vá.
  • Hàng 3, tối hôm đó ở nhà: học sinh tìm chi tiết Nam nhìn mẹ ngồi khâu dưới đèn và lời Nam tự nói trong đầu.
  • Dòng cuối phiếu, viết riêng: "Từ hàng 1 đến hàng 3, Nam đã thay đổi thế nào? Viết một câu, có dùng từ chỉ cảm xúc."
  • Ô tự đánh giá: em tìm được chi tiết trích đúng nguyên văn chưa; em đã giải thích bằng lời của mình chưa.

Điểm mấu chốt là cột giữa buộc trích nguyên văn và ghi vị trí. Học sinh quen viết cảm nhận chung chung mà không chỉ ra được chữ nào trong văn bản làm em nghĩ vậy. Phiếu này rèn đúng thói quen ấy, và cũng là thứ tổ chuyên môn nhìn vào để biết học sinh có thật sự làm việc với văn bản hay không.

Những chỗ hay bị góp ý khi dự giờ đọc hiểu

Giáo viên nói nhiều hơn học sinh đọc. Người dự giờ thường bấm giờ: nếu giáo viên nói quá hai mươi phút trong một tiết đọc hiểu, nhận xét gần như chắc chắn có câu "tiết học còn nặng thuyết giảng". Cách sửa là giao việc trước rồi mới giảng, giảng ngắn và chỉ chốt những gì học sinh vừa tìm ra.

Câu hỏi dồn dập ở tầng 1. Hai mươi câu "nhân vật làm gì, ở đâu, lúc nào" khiến lớp sôi nổi nhưng không ai phải suy nghĩ. Giữ tầng 1 thật ngắn, dành thời gian cho tầng 2 và 3.

Chốt kiến thức bằng lời của giáo viên, không bằng sản phẩm của lớp. Trình chiếu một đoạn chốt soạn sẵn ngay sau khi nhóm vừa trình bày làm học sinh hiểu rằng câu trả lời của các em chỉ để làm cảnh. Nên chép lên bảng chính những ý đúng của học sinh, bổ sung phần thiếu.

Không có phần luyện tập với văn bản mới. Thiếu bước này thì không chứng minh được học sinh đã học cách đọc; các em chỉ nhớ nội dung một truyện.

Câu hỏi liên hệ ép một đáp án đạo đức. Hỏi "em rút ra bài học gì" rồi chỉ nhận câu "phải biết ơn cha mẹ" làm học sinh nói cho đúng ý thầy cô. Hãy nhận mọi câu trả lời có lý lẽ, kể cả khi em ấy thấy Nam ngại là chuyện bình thường.

Áp vào lớp của bạn: chuyển khung sang thể loại khác

Khung chuẩn bị ở nhà, câu hỏi bốn tầng và phiếu ba cột dùng lại được cho hầu hết văn bản văn học, chỉ cần đổi trọng tâm ở tầng 3. Với thơ, tầng 3 hỏi về hình ảnh, nhịp, vần và biện pháp tu từ: "Bỏ từ láy ở câu thứ hai đi thì câu thơ mất gì?". Với kịch, tầng 3 hỏi về xung đột và lời thoại: "Câu thoại này nói ra điều nhân vật muốn hay che giấu điều nhân vật nghĩ?". Với văn bản nghị luận, phiếu ba cột chuyển thành luận điểm, lí lẽ, bằng chứng.

Nếu lớp bạn đông và chưa quen làm phiếu chuẩn bị, bắt đầu nhỏ: chỉ giao hai việc đầu tiên trong tuần đầu, thêm việc thứ ba từ tuần sau. Với lớp có nhiều em đọc chậm, cho phép đọc trước một bản rút gọn do giáo viên chuẩn bị, rồi đọc toàn văn trên lớp phần cần phân tích.

Khi tự soạn, bạn thử đọc lại kế hoạch bài dạy và gạch dưới mọi chỗ giáo viên nói. Nếu số chỗ gạch nhiều hơn số chỗ học sinh làm, tiết học vẫn đang là tiết giảng văn mặc áo mới. Đổi bớt một đoạn giảng thành một câu hỏi tầng 2 là đủ để tiết học khác đi rõ rệt.

Câu hỏi thường gặp

Một tiết đọc hiểu truyện nên hỏi bao nhiêu câu?

Khoảng tám đến mười câu chính là vừa, chia đều cho bốn tầng nhưng dồn thời gian cho tầng hiểu và tầng phân tích. Câu phụ để gợi mở thì không cần ghi trong kế hoạch, giáo viên dùng linh hoạt khi học sinh bí.

Học sinh không đọc trước ở nhà thì xử lý thế nào?

Đầu giờ dành năm phút cho các em chưa đọc làm việc với bản tóm tắt nhóm bạn vừa thống nhất, đồng thời giao nhiệm vụ đọc đoạn cần phân tích ngay trên lớp. Sau tiết, nhắc riêng từng em, không nêu tên trước lớp.

Có cần đọc diễn cảm toàn bộ truyện trên lớp không?

Không cần đọc toàn bộ nếu truyện dài. Giáo viên hoặc một học sinh chỉ đọc diễn cảm đoạn then chốt sẽ được phân tích, vì đọc to cả truyện có thể ngốn mười phút mà học sinh đã đọc ở nhà rồi.

Làm sao biết học sinh đã học được cách đọc chứ không chỉ nhớ truyện?

Bằng phần luyện tập với một đoạn văn bản mới chưa học. Nếu đa số học sinh tự xác định đúng ngôi kể, điểm nhìn và chỉ ra được chi tiết có giá trị, mục tiêu tiết học đã đạt.

Câu hỏi liên hệ bản thân có nên chấm điểm không?

Nên đánh giá bằng nhận xét hơn là cho điểm số, và chỉ đánh giá lý lẽ cùng bằng chứng em đưa ra, không đánh giá quan điểm đúng hay sai. Nếu chấm điểm quan điểm, học sinh sẽ học cách đoán ý giáo viên.

Truyện trong sách giáo khoa quá dài so với một tiết thì sao?

Chia thành hai tiết: tiết đầu tập trung cốt truyện, người kể và nhân vật; tiết sau đi vào chi tiết nghệ thuật, chủ đề và luyện tập văn bản mới. Kế hoạch bài dạy hai tiết vẫn ghi chung một mục tiêu, chia rõ sản phẩm của từng tiết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138