Dạy học bằng nghiên cứu tình huống là đưa cho học sinh một câu chuyện cụ thể dài khoảng một trang, có đủ dữ kiện và một vấn đề cần quyết định, rồi dẫn các em phân tích theo một khung câu hỏi để đi tới phương án và lý lẽ bảo vệ phương án đó. Khác với đóng vai, học sinh không nhập vai; khác với giải quyết vấn đề, tình huống không cần mâu thuẫn bất ngờ mà cần đủ chi tiết để cân nhắc nhiều phía.
Phương pháp hợp với các bài có chỗ cho lựa chọn và lập luận: Giáo dục kinh tế và pháp luật, Giáo dục công dân, Lịch sử, Địa lý, Công nghệ, Hoạt động trải nghiệm và hướng nghiệp. Bài dưới chỉ cách chọn ca, viết tình huống một trang, khung phân tích năm câu, một tiết mẫu lớp 10, rubric trình bày và những lỗi khi dẫn lớp.
Khi nào chọn nghiên cứu tình huống thay vì phương pháp khác
Bài có nhiều phương án hợp lý. Ví dụ chọn cách chi tiêu một khoản tiền, chọn nơi đặt một công trình, đánh giá một quyết định trong lịch sử. Nếu chỉ có một đáp án đúng, tình huống thành bài tập vận dụng, không cần cả tiết.
Kiến thức nền đã có. Học sinh phân tích được khi đã nắm khái niệm. Nghiên cứu tình huống hợp với tiết luyện tập, vận dụng hoặc ôn chương, ít hợp với tiết mới hoàn toàn.
Mục tiêu là lập luận và ra quyết định. Nếu yêu cầu cần đạt của bài có những động từ như đánh giá, lựa chọn, đề xuất, giải thích quyết định, đây là phương pháp phù hợp.
Có đủ thời gian. Một tình huống trọn vẹn cần ít nhất ba mươi phút: đọc, phân tích nhóm, trình bày, tổng kết. Tiết chỉ còn mười lăm phút thì dùng một câu hỏi tình huống ngắn thay vì cả ca.
Học sinh đọc được một trang văn bản trong năm phút. Ở lớp đầu cấp THCS, rút tình huống còn nửa trang và gạch chân sẵn dữ kiện quan trọng.
Viết một tình huống một trang
Tình huống tốt là tự viết, gần với đời sống học sinh, không lấy chuyện thật có tên người, tên cơ sở. Cấu trúc gợi ý cho một trang A4:
- Nhân vật và bối cảnh, ba đến năm câu: ai, ở đâu, đang làm gì. Tên giả, nơi chốn chung chung như một xã ven biển, một khu phố.
- Diễn biến, một đoạn: chuyện gì đã xảy ra dẫn tới tình thế hiện tại.
- Dữ kiện, dạng gạch đầu dòng hoặc bảng nhỏ: các con số, các điều kiện, các ý kiến khác nhau của người xung quanh.
- Điểm phải quyết định, một câu: nhân vật đang phải chọn giữa những gì.
- Câu hỏi giao cho học sinh: nếu em là người tư vấn cho nhân vật, em đề xuất gì và vì sao.
- Cài sẵn một hai dữ kiện gây nhiễu, không liên quan hoặc dễ hiểu sai, để học sinh luyện chọn lọc thông tin.
- Không viết kết thúc. Nếu có kết thúc thật, để dành kể sau phần thảo luận như một góc nhìn thêm.
Cách kiểm tra tình huống trước khi dùng: đưa cho một đồng nghiệp trong tổ đọc, hỏi họ sẽ chọn phương án nào. Nếu họ chọn ngay mà không do dự, tình huống chưa đủ cân. Thêm một dữ kiện làm phương án hiển nhiên kia có giá phải trả.
Khung phân tích năm câu cho học sinh
Học sinh mới làm quen hay đọc xong tình huống là phát biểu ý kiến ngay. Khung năm câu giúp các em đi đủ bước trước khi kết luận. In khung lên phiếu nhóm:
- Chuyện gì đang xảy ra? Tóm tắt tình huống trong hai câu, không thêm ý kiến.
- Vấn đề cốt lõi là gì? Viết thành một câu hỏi, ví dụ "nên dùng tiền thưởng để làm gì cho có lợi lâu dài".
- Dữ kiện nào quan trọng, dữ kiện nào không? Gạch chân và giải thích ngắn.
- Có những phương án nào? Nêu ít nhất hai, ghi lợi và hại của mỗi phương án.
- Nhóm chọn phương án nào, dựa vào kiến thức nào của bài? Câu này bắt buộc nối với khái niệm đã học.
Câu năm là chỗ nối tình huống với chương trình. Không có câu này, phân tích tình huống dễ thành trò chuyện theo cảm tính. Khi chấm, ưu tiên nhóm chỉ ra được khái niệm cụ thể làm căn cứ, dù phương án chọn khác giáo viên nghĩ.
Tiết mẫu: Giáo dục kinh tế và pháp luật lớp 10
Bài giả định về lập kế hoạch tài chính cá nhân. Tình huống: Hoa học lớp 10 ở một xã ven biển, được nhận một khoản tiền học bổng của địa phương. Mẹ Hoa bán hàng ở chợ, muốn Hoa gửi lại để mẹ nhập thêm hàng. Bố đi làm xa, bảo Hoa mua một chiếc xe đạp mới vì xe cũ hay hỏng, đường tới trường xa. Hoa lại muốn đăng ký một khoá học kỹ năng mùa hè. Dữ kiện kèm theo: số tiền đủ cho một trong ba việc; xe cũ sửa được nhưng mỗi tháng hỏng một lần; khoá học diễn ra hai tháng hè; hàng của mẹ bán chạy vào dịp Tết.
Thời lượng: năm phút học sinh đọc cá nhân, gạch dữ kiện; mười lăm phút nhóm bốn làm khung năm câu; mười phút ba nhóm có phương án khác nhau trình bày, mỗi nhóm hai phút và một phút hỏi đáp; mười phút giáo viên tổng kết, nêu các khái niệm thu, chi, tiết kiệm, đầu tư cho bản thân, ưu tiên ngắn hạn và dài hạn; năm phút học sinh viết cá nhân một đoạn ngắn về một quyết định chi tiêu của chính mình theo khung vừa học.
Trong phần tổng kết, giáo viên không công bố phương án đúng. Thay vào đó, đặt ba phương án cạnh nhau và chỉ ra mỗi phương án dựa vào nguyên tắc nào của bài. Nhóm chọn mua xe dựa vào chi phí sửa chữa lặp lại; nhóm chọn đưa mẹ dựa vào khả năng sinh lời; nhóm chọn khoá học dựa vào đầu tư cho bản thân. Học sinh thấy kiến thức là công cụ để lập luận, không phải đáp án để chép.
Rubric chấm phần phân tích và trình bày của nhóm
Rubric ba mức, dùng cho phiếu khung năm câu và phần trình bày hai phút.
| Tiêu chí | Chưa đạt | Đạt | Tốt |
|---|---|---|---|
| Xác định vấn đề | Kể lại chuyện, chưa nêu được vấn đề | Nêu vấn đề thành một câu hỏi rõ | Nêu vấn đề và chỉ ra vì sao khó quyết |
| Dùng dữ kiện | Bỏ sót dữ kiện quan trọng hoặc dùng dữ kiện nhiễu | Dùng đúng các dữ kiện chính | Dùng đúng và giải thích được vì sao loại dữ kiện nhiễu |
| So sánh phương án | Chỉ nêu một phương án | Nêu hai phương án có lợi hại | Nêu từ ba phương án, so sánh có tiêu chí |
| Căn cứ kiến thức | Lập luận theo cảm tính | Nêu được một khái niệm của bài làm căn cứ | Nối nhiều khái niệm, lập luận chặt |
| Trình bày | Đọc lại phiếu, quá giờ | Nói theo ý, đúng giờ | Trả lời được câu chất vấn của nhóm khác |
Không trừ điểm vì nhóm chọn phương án khác với giáo viên. Phương án nào cũng có thể đạt mức tốt nếu lập luận dựa trên dữ kiện và kiến thức. Nói rõ điều này với học sinh từ đầu, các em sẽ dám chọn khác số đông.
Thêm một tình huống mẫu cho Địa lý lớp 9
Để bạn thấy cấu trúc một trang dùng được ở môn khác, đây là tình huống giả định thầy Minh viết cho bài về phát triển kinh tế vùng, rút gọn còn các phần cốt lõi:
- Bối cảnh: một xã trung du có đồi chè lâu năm, nhiều người trẻ đi làm ở khu công nghiệp cách hai mươi cây số. UBND cấp xã đang cân nhắc một khoản đất trống bên đường lớn.
- Ba đề xuất: mở rộng vùng chè và xây xưởng sơ chế; cho thuê làm bãi tập kết vật liệu xây dựng; giữ lại làm khu sinh hoạt cộng đồng và sân thể thao.
- Dữ kiện: chè đang có đầu ra ổn định nhưng giá dao động theo mùa; bãi vật liệu cho tiền thuê đều đặn nhưng gây bụi cho trường tiểu học gần đó; xã chưa có sân chơi chung; đường lớn sắp được nâng cấp.
- Dữ kiện nhiễu: một người dân cho rằng đất ấy hợp trồng hoa vì có hướng đẹp, không kèm số liệu nào.
- Câu hỏi giao: em là tổ tư vấn của xã, chọn một đề xuất hoặc ghép hai đề xuất, lập luận dựa vào các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển kinh tế đã học.
- Khái niệm cần chạm tới: nguồn lao động, thị trường, cơ sở hạ tầng, môi trường, phát triển bền vững.
Tình huống này không có đáp án đẹp: mỗi đề xuất đều được gì và mất gì. Đó là điều làm nó dùng được. Phần tổng kết, thầy Minh đặt ba đề xuất lên bảng theo năm nhân tố và để lớp tự thấy nhóm nào đã cân đủ, nhóm nào chỉ nhìn một nhân tố.
Lỗi khi dẫn lớp và cách sửa
Dẫn một buổi phân tích tình huống khó hơn giảng bài, vì giáo viên phải nghe nhiều và nói ít. Những lỗi hay gặp:
| Lỗi | Biểu hiện trên lớp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Tình huống quá dài | Học sinh đọc mười phút chưa xong | Rút về một trang, gạch chân dữ kiện |
| Giáo viên lộ ý mình | Khen nhóm chọn giống mình, hỏi vặn nhóm khác | Hỏi mọi nhóm cùng một kiểu câu "căn cứ của em là gì" |
| Nhóm nào cũng trình bày | Mười nhóm nói lặp nhau | Chỉ gọi nhóm có phương án khác nhau |
| Không nối về bài học | Thảo luận sôi nổi nhưng không ai nhắc khái niệm | Giữ câu năm của khung, tổng kết theo khái niệm |
| Tình huống nhạy cảm với học sinh trong lớp | Có em có hoàn cảnh giống nhân vật, ngồi im | Đổi bối cảnh xa hơn, không hỏi chuyện riêng |
Một mẹo cho giáo viên mới dẫn: viết sẵn ba câu hỏi chất vấn để dùng khi các nhóm trình bày, như "nếu dữ kiện này thay đổi, nhóm em còn chọn vậy không". Ba câu là đủ để giữ buổi thảo luận đi sâu mà không phải ứng biến quá nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu tình huống khác đóng vai thế nào?
Trong đóng vai, học sinh nhập vào nhân vật và diễn, sau đó phân tích hành vi vừa thấy. Trong nghiên cứu tình huống, học sinh đứng ngoài, đọc dữ kiện và phân tích như người tư vấn. Tình huống thường dài và nhiều dữ kiện hơn so với đóng vai.
Có thể lấy chuyện thời sự làm tình huống không?
Có thể lấy ý tưởng, nhưng nên viết lại thành chuyện giả định, đổi tên người, tên nơi, bỏ chi tiết gây tranh cãi ngoài bài học. Như vậy học sinh tập trung vào phân tích thay vì bàn chuyện ai đúng ai sai ngoài đời.
Tình huống nên dài bao nhiêu?
Với THPT, một trang A4 là vừa, đọc trong năm phút. Với THCS lớp 6, 7, nửa trang và có gạch chân sẵn dữ kiện chính. Dài hơn thì học sinh mất thời gian đọc và phần phân tích bị cắt.
Một học kỳ dùng phương pháp này mấy lần?
Hai đến ba lần cho mỗi môn là đủ để học sinh quen khung phân tích. Khi đã quen, có thể dùng tình huống ngắn trong năm đến mười phút cho phần vận dụng của nhiều tiết khác.
Học sinh trả lời theo cảm tính, không dùng kiến thức thì làm sao?
Quay lại câu năm của khung: nhóm chọn dựa vào khái niệm nào của bài. Hỏi lại mỗi lần học sinh nêu ý kiến. Trong rubric, tiêu chí căn cứ kiến thức nên có trọng số lớn để học sinh thấy đây là phần được đánh giá.
Có cần chuẩn bị đáp án cho tình huống không?
Cần chuẩn bị bản phân tích của giáo viên với các phương án và căn cứ, nhưng không coi đó là đáp án duy nhất. Bản này giúp bạn biết học sinh có bỏ sót dữ kiện nào không và chuẩn bị câu hỏi chất vấn.