Dạy học theo trạm là chia nội dung bài thành ba đến năm nhiệm vụ độc lập đặt ở các bàn khác nhau trong lớp; các nhóm lần lượt đi qua từng trạm theo thời gian cố định, hoàn thành phiếu ở mỗi trạm, rồi cả lớp cùng chốt kiến thức ở cuối tiết. Điều kiện quyết định là các trạm phải độc lập: nhóm bắt đầu ở trạm nào cũng làm được, không cần trạm trước.
Bài này đi từ cách kiểm tra một bài có hợp với trạm không, cách thiết kế trạm, sơ đồ kê bàn và chia giờ cho tiết bốn mươi lăm phút, một bộ phiếu bốn trạm môn Khoa học tự nhiên lớp 7 phần sinh học, cách chốt khi các nhóm đi khác thứ tự, tới lỗi hay gặp như kẹt trạm, nhóm xong sớm ngồi chơi. Phương pháp này đòi chuẩn bị nhiều hơn giờ thường, nên đáng dùng cho những bài có nhiều mảng nội dung ngang hàng nhau.
Bài nào hợp với dạy học theo trạm
Trước khi soạn, soát bài theo các câu hỏi sau. Trả lời "có" từ bốn câu trở lên thì bài hợp với trạm.
- Nội dung chia được thành ba đến năm mảng ngang hàng, không mảng nào là nền bắt buộc của mảng khác?
- Mỗi mảng có thể làm trong tám đến mười phút?
- Có thể dùng nhiều kiểu hoạt động khác nhau: quan sát mẫu vật, đọc tư liệu, làm bài tập, xem hình, thí nghiệm nhỏ?
- Phòng học kê lại được ít nhất bốn cụm bàn?
- Học sinh đã quen làm việc nhóm, biết tự đọc hướng dẫn?
- Bạn có đủ thời gian chuẩn bị đồ dùng cho từng trạm trước giờ học?
Ví dụ hợp: các nhóm thực vật, các dạng năng lượng, các biện pháp tu từ, các đặc điểm của một vùng kinh tế. Ví dụ không hợp: chuỗi phép biến đổi trong một bài toán, vì bước sau dựa vào bước trước; nhóm bắt đầu ở bước ba sẽ không làm được.
Cũng nên phân biệt với dạy học theo góc. Trạm thường có nội dung khác nhau ở mỗi bàn và mọi nhóm đi đủ các trạm. Góc thường xoay quanh cùng một nội dung nhưng mỗi góc tiếp cận theo một cách, học sinh có thể được chọn góc.
Thiết kế một trạm cho đúng
Mỗi trạm một mục tiêu, viết được thành một câu. Ví dụ "học sinh nêu được ba đặc điểm của rêu qua quan sát mẫu". Trạm ôm hai ba mục tiêu sẽ không kịp giờ.
Hướng dẫn tự đọc được. Giáo viên không thể đứng ở cả bốn trạm. Mỗi trạm có một tờ hướng dẫn ngắn, ba đến năm bước, động từ ở đầu mỗi bước: quan sát, đếm, so sánh, ghi.
Thời lượng bằng nhau. Trạm dài hơn làm cả vòng kẹt lại. Làm thử từng trạm khi soạn, tính thời gian của mình rồi nhân đôi, gần với tốc độ của học sinh.
Có việc thêm cho nhóm xong sớm. Cuối mỗi tờ hướng dẫn có một câu hỏi mở rộng ghi "nếu còn thời gian". Không có dòng này, nhóm xong sớm sẽ quay sang trạm bên cạnh nói chuyện.
Đồ dùng đặt cố định, đủ cho một nhóm. Mẫu vật, kính lúp, tư liệu để sẵn ở bàn, ghi rõ "để lại cho nhóm sau". Không phát theo nhóm vì sẽ thất lạc qua mỗi vòng.
Đổi kiểu hoạt động giữa các trạm. Bốn trạm cùng là đọc và trả lời câu hỏi thì học sinh mệt ở trạm ba. Xen kẽ trạm quan sát, trạm làm tay, trạm đọc, trạm vẽ.
Chia giờ và xoay vòng trong tiết bốn mươi lăm phút
Với bốn trạm, mỗi trạm tám phút cộng một phút chuyển, phần xoay vòng mất ba mươi sáu phút. Thời gian còn lại rất ít cho mở đầu và chốt. Hai cách xử lý thường dùng:
| Phương án | Mở đầu | Xoay vòng | Chốt | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Bốn trạm trong một tiết | 3 phút | 4 trạm x (7 + 1) = 32 phút | 10 phút | Trạm phải rất gọn, lớp đã quen |
| Ba trạm trong một tiết | 5 phút | 3 trạm x (9 + 1) = 30 phút | 10 phút | Dễ giữ giờ nhất cho lần đầu |
| Bốn trạm trải hai tiết | 5 phút tiết 1 | Tiết 1 hai trạm, tiết 2 hai trạm | 15 phút cuối tiết 2 | Hợp với trạm có thí nghiệm |
| Tám nhóm, bốn trạm nhân đôi | 3 phút | Mỗi trạm có hai bàn giống nhau | 10 phút | Lớp bốn mươi lăm em, nhóm năm đến sáu |
Lớp đông thì dùng cách nhân đôi: bốn nội dung nhưng tám bàn, hai bàn cùng nội dung đặt đối diện nhau. Như thế mỗi bàn chỉ năm sáu em, đủ chỗ đứng quanh mẫu vật. Tín hiệu chuyển trạm nên là âm thanh, như tiếng chuông nhỏ hoặc vỗ tay ba tiếng, vì lúc ấy lớp ồn, nói không ai nghe. Quy ước chiều đi theo chiều kim đồng hồ và tập một lần đi thử không làm gì, chỉ chuyển chỗ.
Bộ phiếu mẫu: bốn trạm Khoa học tự nhiên lớp 7, phần sinh học
Bài giả định "Sự đa dạng của thực vật quanh trường", do thầy Minh soạn cho tiết thao giảng ở Trường THCS A. Mỗi nhóm cầm một phiếu tổng có bốn ô, làm trạm nào ghi vào ô trạm đó.
| Trạm | Đồ dùng có sẵn | Nhiệm vụ | Câu thêm nếu còn giờ |
|---|---|---|---|
| 1. Rêu | Mẫu rêu trên viên gạch, kính lúp | Quan sát, vẽ hình một cây rêu, ghi ba đặc điểm thấy được | Vì sao rêu hay mọc ở chân tường phía ít nắng? |
| 2. Dương xỉ | Một lá dương xỉ có túi bào tử | Tìm túi bào tử mặt dưới lá, so sánh với lá cây quen thuộc | Dương xỉ sinh sản không cần hạt, vậy nó lan ra bằng gì? |
| 3. Cây hạt trần, hạt kín | Quả bưởi cắt đôi, cành thông có nón | Tìm hạt ở mỗi mẫu, ghi hạt nằm ở đâu | Kể thêm ba cây có hạt nằm trong quả mà em ăn hằng ngày |
| 4. Sân trường | Ảnh chụp sáu cây quanh trường, không ghi tên | Xếp sáu cây vào các nhóm vừa học, giải thích một trường hợp | Cây nào khó xếp nhất, vì sao? |
Phiếu tổng có thêm một dòng cuối: "Điểm giống nhau của bốn nhóm thực vật mà nhóm em nhận ra". Dòng này là cầu nối sang phần chốt. Trạm bốn dùng ảnh chụp thay vì dẫn học sinh ra sân, để giữ đúng giờ và an toàn; nếu có tiết đôi, có thể đổi thành đi quan sát thật.
Chốt kiến thức khi các nhóm đi khác thứ tự
Cái khó của trạm là mỗi nhóm học theo trình tự khác nhau, có nhóm làm trạm một đầu tiên khi còn hăng, có nhóm làm trạm một cuối cùng khi đã mệt. Phần chốt phải gom lại cho đều:
- Mỗi trạm, chỉ định nhóm vừa làm trạm đó cuối cùng trình bày phần trạm ấy, hai phút. Nhóm khác bổ sung chỗ thiếu.
- Giáo viên ghi lên bảng thành bảng so sánh các trạm theo cùng tiêu chí, ví dụ có rễ thật không, có mạch dẫn không, sinh sản bằng gì.
- Hỏi câu nối: "Từ trạm một đến trạm ba, thực vật thay đổi theo hướng nào?" Câu này học sinh không trả lời được ở riêng trạm nào, phải nhìn cả bảng.
- Cho mỗi em tự sửa phiếu nhóm bằng bút màu khác, để thấy mình đã sai ở đâu.
- Kết thúc bằng một câu hỏi cá nhân trên giấy nhỏ, nộp khi ra về, để biết em nào chưa nắm.
Đừng chốt bằng cách giáo viên đọc lại đáp án bốn trạm. Học sinh đã có đáp án trên phiếu; điều các em thiếu là bức tranh chung. Phần chốt chỉ đáng thời gian khi nó cho thấy điều mà từng trạm riêng lẻ không cho thấy.
Lỗi hay gặp và cách xử lý tại chỗ
Những tình huống dưới đây xảy ra cả ở giáo viên nhiều năm khi lần đầu dùng trạm. Chuẩn bị sẵn cách xử lý giúp tiết không vỡ.
| Tình huống | Xử lý ngay trong tiết | Sửa cho lần sau |
|---|---|---|
| Một trạm kẹt, nhóm chưa xong khi chuông reo | Vẫn chuyển, ghi phần chưa xong vào ô ghi chú | Cắt bớt nhiệm vụ trạm đó |
| Nhóm xong sớm, ngồi chơi | Chỉ vào câu thêm cuối tờ hướng dẫn | Viết câu thêm cho mọi trạm |
| Học sinh không đọc hướng dẫn, hỏi giáo viên liên tục | Trả lời bằng câu "bước mấy trong hướng dẫn nói gì" | Rút hướng dẫn còn ba bước, chữ to |
| Đồ dùng bị mang sang trạm khác | Dừng chuyển, trả đồ | Dán chỗ đặt đồ dùng bằng băng dính màu trên bàn |
| Lớp quá ồn lúc chuyển | Dừng cả lớp, chuyển lại trong im lặng | Tập chuyển thử trước khi làm thật |
| Hết giờ, không kịp chốt | Chốt bằng phiếu cá nhân, chuyển phần còn lại sang đầu tiết sau | Bỏ một trạm |
Người dự giờ thường chú ý hai điều: giáo viên làm gì trong lúc các nhóm ở trạm, và phần chốt có thật sự gom được kiến thức không. Trong lúc xoay vòng, bạn nên đứng ở trạm khó nhất hoặc đi vòng hỏi từng nhóm một câu, không ngồi ở bàn giáo viên chờ chuông.
Viết phần trạm vào kế hoạch bài dạy
Khung kế hoạch bài dạy theo Công văn 5512 năm 2020 yêu cầu mỗi hoạt động có mục tiêu, nội dung, sản phẩm và tổ chức thực hiện. Với trạm, cách gọn nhất là coi cả vòng xoay là một hoạt động hình thành kiến thức, rồi kê bốn trạm thành bốn dòng bên trong. Đừng viết bốn trạm thành bốn hoạt động riêng, vì người đọc sẽ hiểu là cả lớp làm lần lượt từng hoạt động.
Phần tổ chức thực hiện nên ghi đủ bốn bước: giao nhiệm vụ (phát phiếu tổng, giới thiệu trạm và chiều xoay, nêu tín hiệu chuyển); thực hiện nhiệm vụ (các nhóm xoay vòng, giáo viên đứng ở trạm khó, ghi nhận xét); báo cáo, thảo luận (mỗi trạm một nhóm trình bày); kết luận, nhận định (bảng so sánh chung trên bảng). Phần sản phẩm ghi là phiếu tổng của nhóm và câu trả lời cá nhân cuối giờ.
Phụ lục kèm theo: tờ hướng dẫn của từng trạm, phiếu tổng, sơ đồ kê bàn có đánh số trạm và mũi tên chiều xoay. Sơ đồ này giúp người dự giờ theo dõi được tiết, và giúp chính bạn khi nhờ đồng nghiệp hoặc cán sự lớp kê bàn hộ. Tổ chuyên môn hay góp ý kế hoạch bài dạy theo trạm thiếu phần dự phòng; thêm một dòng "nếu thiếu giờ, trạm bốn chuyển thành bài về nhà" là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Dạy học theo trạm khác dạy học theo góc thế nào?
Trạm chia bài thành các nội dung khác nhau, mọi nhóm đi đủ các trạm theo vòng cố định. Góc thường cùng một nội dung nhưng mỗi góc tiếp cận theo một kiểu như đọc, quan sát, làm thử, và học sinh có thể được chọn góc bắt đầu.
Lớp bốn mươi lăm em có làm trạm được không?
Được, dùng cách nhân đôi trạm: bốn nội dung nhưng tám bàn, mỗi bàn năm sáu em. Cần kê bàn trước giờ học, tốt nhất nhờ cán sự lớp giúp trong giờ ra chơi. Chuẩn bị đồ dùng gấp đôi.
Có bắt buộc mọi nhóm phải đi đủ các trạm không?
Thông thường là có, vì mỗi trạm chứa một phần kiến thức của bài. Nếu thời gian thiếu, có thể để một trạm làm bài tập về nhà hoặc chuyển sang đầu tiết sau, nhưng phải báo rõ để học sinh không bỏ sót.
Làm sao đánh giá học sinh trong giờ trạm?
Dùng phiếu tổng của nhóm để đánh giá phần nhóm, và câu hỏi cá nhân cuối giờ để đánh giá từng em. Trong lúc xoay vòng, giáo viên ghi nhanh nhận xét về cách làm việc của một hai nhóm mỗi vòng thay vì cố quan sát tất cả.
Chuẩn bị một tiết trạm mất bao lâu?
Lần đầu thường mất gấp đôi đến gấp ba thời gian soạn một tiết thường, vì phải làm hướng dẫn, phiếu và đồ dùng cho từng trạm. Bù lại, bộ trạm dùng lại được cho nhiều lớp và nhiều năm, chỉ cần chỉnh nhỏ.
Học sinh nhỏ lớp 6 có làm trạm được không?
Được, nhưng nên bắt đầu với ba trạm, hướng dẫn ngắn có hình minh hoạ, mỗi trạm một nhiệm vụ. Tập chuyển trạm trước một lần. Sau vài tiết, các em quen nhịp thì nâng lên bốn trạm.