Dạy học giải quyết vấn đề bắt đầu bằng một tình huống mà kiến thức học sinh đang có không đủ để giải thích, khiến các em thấy vướng thật; sau đó giáo viên dẫn các em nêu giả thuyết, kiểm tra, rút ra kết luận, rồi đưa kết luận vào một tình huống mới. Điểm phân biệt với giờ hỏi đáp thông thường nằm ở chỗ vướng: nếu câu trả lời có sẵn trong sách và học sinh chỉ cần tìm, đó chưa phải vấn đề.
Phần dưới giải thích thế nào là một tình huống có vấn đề, năm cách tạo ra nó, bốn bước tổ chức, bốn mức tự lực để chọn cho vừa lớp, hai tiết mẫu ở Vật lý lớp 11 và Ngữ văn lớp 8, bộ câu gợi mở khi học sinh bế tắc, và những lỗi làm vấn đề xẹp ngay phút đầu. Phương pháp này gắn trực tiếp với năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, một trong ba năng lực chung trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Thế nào mới là một tình huống có vấn đề
Một tình huống có vấn đề cần ba thứ cùng lúc. Thứ nhất là mâu thuẫn: điều học sinh thấy đi ngược điều các em đang tin, hoặc hai điều các em biết đá nhau. Thứ hai là sức hút: các em muốn biết lời giải, không phải vì sắp kiểm tra. Thứ ba là vừa tầm: với kiến thức đã có cộng chút gợi ý, các em đi tới được câu trả lời trong thời gian của tiết.
So sánh hai cách mở đầu một bài về áp suất. Cách một: "Hôm nay chúng ta học áp suất. Áp suất là gì?" Cách hai: giáo viên đặt một viên gạch nằm ngang và đứng dọc lên hai khay cát, hỏi "cùng một viên gạch, cùng nặng như nhau, sao vết lún lại khác". Cách một là câu hỏi có đáp án trong sách. Cách hai là vấn đề, vì học sinh quen nghĩ vật nặng bao nhiêu thì đè mạnh bấy nhiêu.
Dấu hiệu kiểm tra nhanh khi soạn: đọc tình huống lên, nếu học sinh khá trong lớp trả lời đúng ngay trong mười giây, tình huống quá dễ. Nếu cả lớp im lặng vì không hiểu đề, tình huống quá xa. Tình huống vừa là khi các em đưa ra hai ba cách giải thích khác nhau và bắt đầu cãi nhau.
Không phải bài nào cũng tạo được tình huống có vấn đề. Những bài thuần quy ước, như cách viết ký hiệu, quy tắc trình bày, thì giảng trực tiếp ngắn gọn lại hợp lý hơn. Gượng ép một vấn đề cho bài kiểu đó chỉ mất thời gian.
Năm cách tạo tình huống có vấn đề
Cùng một nội dung có thể mở bằng nhiều kiểu. Chọn kiểu hợp với bài và với thứ đồ dùng bạn có trong tay:
- Kết quả trái dự đoán: cho học sinh đoán trước, rồi làm thí nghiệm hoặc đưa số liệu cho thấy dự đoán sai. Ví dụ đoán vật nặng rơi nhanh hơn, rồi thả hai tờ giấy, một tờ vo tròn.
- Hai nguồn nói khác nhau: đưa hai đoạn tư liệu, hai cách giải, hai ý kiến trái ngược về cùng một việc và hỏi bên nào đúng, vì sao.
- Cách cũ không dùng được nữa: cho bài toán mà công thức vừa học không áp được, buộc phải tìm cách mới. Ví dụ tính diện tích một hình không đều trên giấy kẻ ô.
- Chuyện đời thường khó giải thích: vì sao nồi cơm để lâu vẫn nóng ở giữa, vì sao một câu nói bình thường lại làm người nghe tự ái.
- Chọn giữa nhiều phương án: đưa một quyết định cần chọn, mỗi phương án có lợi có hại, và tiêu chí để chọn chưa rõ.
- Cách nào cũng cần một đồ vật, một con số hoặc một đoạn văn cụ thể đặt trước mặt học sinh. Lời kể suông "giả sử có một người" ít sức hút hơn hẳn.
Khi soạn kế hoạch bài dạy, viết tình huống thành đúng lời bạn sẽ nói, kể cả câu hỏi kết thúc. Nhiều tình huống hay bị hỏng chỉ vì lúc đứng lớp giáo viên nói dài thêm một câu giải thích, lộ luôn đáp án.
Bốn bước tổ chức trong một tiết
Bốn bước này đặt vừa vào phần mở đầu và hình thành kiến thức của kế hoạch bài dạy. Thời lượng ghi kèm là gợi ý cho một tiết bốn mươi lăm phút.
- Nêu vấn đề, năm đến bảy phút. Đưa tình huống, để học sinh tự phát biểu điều thấy lạ bằng lời của mình. Giáo viên ghi câu hỏi cốt lõi lên bảng, ví dụ "vì sao cùng một lực mà vết lún khác nhau".
- Đề xuất giả thuyết, năm phút. Học sinh làm cá nhân một phút, rồi cặp đôi, nêu các cách giải thích. Giáo viên ghi tất cả lên bảng, không khen chê ở bước này.
- Kiểm tra giả thuyết, mười lăm phút. Học sinh làm thí nghiệm, tính toán, đọc thêm tư liệu hoặc lập luận để loại dần các giả thuyết sai. Đây là phần dài nhất và là chỗ giáo viên dùng câu gợi mở nhiều nhất.
- Kết luận và vận dụng, mười đến mười lăm phút. Học sinh phát biểu kết luận; giáo viên chuẩn hoá thành kiến thức của bài; ngay sau đó cho một tình huống mới để kiểm tra các em đã hiểu hay chỉ nhớ.
Bước hai hay bị cắt vì sợ mất giờ. Đừng cắt. Khi học sinh đã tự nêu một giả thuyết, các em có lý do để theo dõi bước ba: muốn biết mình đúng hay sai. Bỏ bước hai thì bước ba thành giáo viên làm thí nghiệm cho các em xem.
Bốn mức tự lực: chọn mức hợp với lớp
Không phải lớp nào cũng tự giải quyết được ngay. Lý luận dạy học thường chia bốn mức theo phần việc học sinh tự làm. Lớp mới làm quen nên bắt đầu ở mức một hoặc hai, rồi nâng dần.
| Mức | Ai nêu vấn đề | Ai tìm cách giải | Ai kết luận | Dùng khi |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Giáo viên | Giáo viên trình bày, học sinh theo dõi lập luận | Giáo viên | Lớp mới, bài khó, thời gian ít |
| 2 | Giáo viên | Học sinh, có gợi ý từng bước | Học sinh, giáo viên chuẩn hoá | Phần lớn tiết bình thường |
| 3 | Giáo viên gợi tình huống, học sinh tự phát biểu vấn đề | Học sinh, gợi ý khi bế tắc | Học sinh | Lớp đã quen cách làm |
| 4 | Học sinh tự phát hiện | Học sinh | Học sinh, giáo viên xác nhận | Dự án, bồi dưỡng, câu lạc bộ |
Mức một nghe như giảng bài nhưng vẫn khác: giáo viên nói to suy nghĩ của mình trước lớp, kể cả chỗ đi sai rồi quay lại. Học sinh học được cách nghĩ, không chỉ học kết quả. Trong cùng một tiết có thể đổi mức: mức hai cho phần chính, mức ba cho câu vận dụng cuối.
Hai tiết mẫu: Vật lý 11 và Ngữ văn 8
Thầy Minh, Vật lý lớp 11, bài giả định "Khúc xạ ánh sáng". Tình huống: một cốc nước có ống hút cắm nghiêng, ống hút trông như gãy ở mặt nước. Thầy hỏi: "Ống hút có gãy không? Nếu không, mắt mình đang bị lừa ở chỗ nào?" Giả thuyết học sinh đưa ra: nước phóng to vật; thành cốc cong làm méo; ánh sáng đổi hướng khi qua mặt nước. Kiểm tra: đổi sang hộp nhựa thành phẳng, ống hút vẫn trông gãy, loại giả thuyết thành cốc cong; chiếu đèn pin qua hộp nước có pha chút sữa, thấy tia sáng bẻ hướng ở mặt nước. Kết luận: ánh sáng đổi phương khi đi qua mặt phân cách hai môi trường. Vận dụng: vì sao nhìn từ trên bờ, đáy ao trông nông hơn thật.
Cô Hạnh, Ngữ văn lớp 8, bài giả định về nghị luận. Tình huống: cô đưa hai đoạn văn ngắn cùng bàn chuyện học sinh dùng điện thoại, một đoạn nhiều cảm xúc nhưng không có dẫn chứng, một đoạn khô khan nhưng có số liệu khảo sát của lớp. Cô hỏi: "Đoạn nào thuyết phục hơn? Nếu cả lớp chia đôi ý kiến, vậy thứ gì làm một đoạn văn thuyết phục?" Học sinh đề xuất: cảm xúc mạnh; dẫn chứng; lý lẽ rõ. Kiểm tra: cô cho các nhóm sửa đoạn một thêm dẫn chứng, sửa đoạn hai thêm một câu gần gũi, rồi đọc lại so sánh. Kết luận: lý lẽ và dẫn chứng là xương sống, cảm xúc làm tăng sức thuyết phục khi đứng trên nền đó. Vận dụng: viết một đoạn ba câu về chuyện đi học đúng giờ.
Câu gợi mở khi học sinh bế tắc, và câu nên tránh
Lúc kiểm tra giả thuyết, học sinh hay đứng lại. Phản xạ tự nhiên của giáo viên là giảng luôn. Thay vào đó, dùng câu gợi mở theo từng tình huống:
| Tình huống trên lớp | Câu nên nói | Câu nên tránh |
|---|---|---|
| Cả nhóm im lặng | "Em thấy điều gì chắc chắn đúng trong tình huống này?" | "Dễ thế mà không nghĩ ra à?" |
| Học sinh đưa giả thuyết sai | "Nếu đúng như em nói thì khi đổi cái cốc, kết quả sẽ ra sao? Thử xem." | "Sai rồi, ai trả lời khác?" |
| Hai nhóm cãi nhau | "Làm gì để biết bên nào đúng mà không cần hỏi cô?" | "Thôi để cô nói đáp án." |
| Học sinh đoán bừa | "Em dựa vào đâu để nghĩ vậy?" | "Đoán là không được." |
| Đã gần ra đáp án | "Em nói lại điều vừa phát hiện bằng một câu cho cả lớp nghe." | Giáo viên tự nói thay câu kết luận |
Nguyên tắc chung: câu gợi mở chỉ thêm một mảnh thông tin hoặc một hướng nhìn, không đi thẳng tới đáp án. Nếu sau hai lượt gợi mở mà cả lớp vẫn đứng, chuyển xuống mức tự lực thấp hơn và giảng phần đó, không có gì phải ngại.
Lỗi khiến vấn đề xẹp ngay phút đầu
Đọc tên bài trước khi nêu tình huống. Ghi "Khúc xạ ánh sáng" lên bảng rồi mới cho xem ống hút là tự tay lộ đáp án; học sinh lật sách ra là có. Nêu tình huống trước, ghi tên bài sau khi kết luận.
Giao học sinh đọc trước sách giáo khoa ở nhà. Với tiết giải quyết vấn đề, việc này giết sức hút. Giao chuẩn bị đồ dùng hoặc quan sát một hiện tượng thì được, không giao đọc trước phần kết luận.
Chỉ nhận giả thuyết đúng. Khi giáo viên lướt qua mọi ý sai để dừng ở ý đúng, học sinh hiểu ngay trò chơi là đoán ý cô thầy. Ý sai phải được kiểm tra và loại bằng bằng chứng.
Kết luận không có bước vận dụng. Học sinh nhớ kết luận vì vừa nghe, nhưng chưa chắc hiểu. Một tình huống mới cùng bản chất là cách duy nhất để biết.
Tổ chuyên môn ghi "tình huống chưa phải tình huống có vấn đề". Đây là góp ý hay gặp nhất khi dự giờ phương pháp này. Kiểm tra lại ba điều: có mâu thuẫn không, có sức hút không, có vừa tầm không.
Câu hỏi thường gặp
Dạy học giải quyết vấn đề có phải môn nào cũng dùng được không?
Dùng được ở hầu hết các môn, nhưng không phải bài nào. Bài có quy luật, nguyên nhân, cách chọn lựa thì hợp. Bài thuần quy ước, ký hiệu, quy tắc trình bày thì giảng trực tiếp ngắn gọn hiệu quả hơn, không nên gượng ép.
Tình huống có vấn đề khác câu hỏi khó ở chỗ nào?
Câu hỏi khó có thể chỉ đòi nhớ nhiều hoặc tính dài. Tình huống có vấn đề chứa một mâu thuẫn với điều học sinh đang nghĩ, khiến các em muốn tìm lời giải thích. Một câu hỏi dễ đôi khi lại tạo được vấn đề tốt hơn câu hỏi khó.
Học sinh nêu giả thuyết lạc đề hoàn toàn thì làm gì?
Vẫn ghi lên bảng và hỏi em dựa vào đâu. Thường sẽ lộ ra một hiểu lầm có thật mà nhiều em khác cũng có. Nếu thật sự không liên quan, nhận xét nhẹ rằng ý này để bàn sau và quay lại câu hỏi cốt lõi.
Một tiết dùng phương pháp này có kịp nội dung không?
Kịp nếu tình huống gọn và bạn chọn đúng mức tự lực. Phần tiết kiệm được là lúc luyện tập, vì học sinh đã hiểu bản chất nên làm bài nhanh hơn. Bài dài thì chia vấn đề lớn thành một vấn đề chính, phần còn lại giảng trực tiếp.
Có cần thí nghiệm đắt tiền không?
Không. Phần lớn tình huống tốt dùng đồ có sẵn: cốc nước, tờ giấy, viên gạch, hai đoạn văn, một bảng số liệu tự lập. Thứ cần đầu tư là thời gian nghĩ ra mâu thuẫn, không phải thiết bị.
Làm sao đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh?
Quan sát các em ở bước đề xuất và kiểm tra giả thuyết: có nêu được giả thuyết có căn cứ không, có biết cách kiểm tra không, có chịu bỏ ý sai khi có bằng chứng không. Ghi nhận xét ngắn vào sổ theo dõi, không cần chấm điểm ngay trong tiết.