Dạy học theo hợp đồng là giao cho học sinh một bản hợp đồng học tập gồm các nhiệm vụ bắt buộc và nhiệm vụ tự chọn trong một khoảng thời gian, thường một đến ba tiết; học sinh ký nhận, tự chọn thứ tự làm, tự điều chỉnh tốc độ, còn giáo viên hỗ trợ từng em và nghiệm thu khi hết hạn. Phương pháp này hợp với các bài ôn tập, luyện tập có nhiều dạng bài độc lập, khi lớp có tốc độ học chênh lệch.
Bài dưới đây chỉ cách viết bản hợp đồng, chọn nhiệm vụ bắt buộc và tự chọn, tổ chức ký và theo dõi trên lớp, một tiết mẫu ôn tập Ngữ văn lớp 9 của cô Hạnh, cách nghiệm thu cuối hợp đồng và những lỗi biến hợp đồng thành phiếu bài tập dài. Đây là phương pháp ít được nói tới hơn nhóm, dự án, nhưng rất hợp với tiết luyện tập ở lớp đông.
Hợp đồng học tập khác phiếu bài tập ở đâu
Nhìn qua, bản hợp đồng giống một phiếu bài tập nhiều câu. Khác biệt nằm ở ba thứ. Thứ nhất, học sinh được chọn: chọn thứ tự làm, chọn một số nhiệm vụ tự chọn, chọn làm một mình hay cùng bạn ở một số nhiệm vụ. Thứ hai, học sinh cam kết: em ký vào bản hợp đồng, nghĩa là nhận trách nhiệm hoàn thành phần bắt buộc trong thời hạn. Thứ ba, học sinh tự kiểm tra: mỗi nhiệm vụ có cách để em tự biết mình làm đúng chưa, như đáp án đặt ở bàn giáo viên, tiêu chí tự soát, hoặc đổi bài với bạn.
Ba thứ này chuyển một phần quyền điều khiển việc học sang học sinh. Em làm nhanh không phải ngồi chờ, em làm chậm không bị kéo theo nhịp chung. Giáo viên có thời gian ngồi với từng em, thay vì đứng trên bục giảng cho cả lớp.
Chính vì vậy, hợp đồng không hợp với bài mới cần giảng khái niệm. Nó hợp nhất với tiết luyện tập, ôn chương, ôn trước kiểm tra, khi kiến thức đã có và việc cần làm là luyện nhiều dạng, mỗi em thiếu một chỗ khác nhau.
Mẫu bản hợp đồng học tập một trang
Bản hợp đồng nên gói trong một mặt giấy. Mẫu dưới cô Hạnh dùng cho hai tiết ôn tập phần nghị luận ở lớp 9, bài giả định.
| Nhiệm vụ | Loại | Nội dung | Hình thức | Tự kiểm tra | Đánh dấu khi xong |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Bắt buộc | Nhận diện luận điểm, lý lẽ, dẫn chứng trong một đoạn văn cho sẵn | Cá nhân | Đáp án ở bàn giáo viên | |
| 2 | Bắt buộc | Lập dàn ý cho đề nghị luận về thói quen đọc sách | Cá nhân | Bảng tiêu chí dàn ý | |
| 3 | Bắt buộc | Viết đoạn mở bài và một đoạn thân bài theo dàn ý | Cá nhân | Đổi bài với bạn, chấm theo tiêu chí | |
| 4 | Tự chọn | Tìm ba dẫn chứng mới cho đề trên từ đời sống quanh em | Cặp đôi | Giáo viên xem nhanh | |
| 5 | Tự chọn | Sửa một đoạn văn mắc lỗi lập luận cho sẵn | Cá nhân | Đáp án ở bàn giáo viên | |
| 6 | Tự chọn | Viết một đoạn phản biện ý kiến trái chiều | Cá nhân | Gặp giáo viên trao đổi |
Phía dưới bảng là ba dòng: "Thời hạn: hết tiết thứ hai"; "Em cam kết hoàn thành ba nhiệm vụ bắt buộc và ít nhất một nhiệm vụ tự chọn"; chỗ ký của học sinh và giáo viên. Thêm một dòng "Em cần cô hỗ trợ ở nhiệm vụ số..." để học sinh chủ động đăng ký gặp.
Chọn nhiệm vụ bắt buộc và tự chọn
Bắt buộc là phần yêu cầu cần đạt tối thiểu. Mọi học sinh phải làm được, bám sát yêu cầu cần đạt của bài. Thường ba đến bốn nhiệm vụ, tổng thời gian khoảng hai phần ba thời hạn với một em có tốc độ trung bình.
Tự chọn mở rộng theo hai hướng. Hướng sâu: khó hơn, đòi lập luận cao hơn. Hướng rộng: cùng mức nhưng khác dạng, vận dụng vào bối cảnh mới. Có đủ hai hướng để em nào cũng có cái chọn.
Mỗi nhiệm vụ độc lập. Học sinh làm nhiệm vụ ba trước nhiệm vụ hai vẫn được. Nếu bắt buộc phải theo thứ tự, ghi rõ "làm sau nhiệm vụ số...".
Có ít nhất một nhiệm vụ làm cùng bạn. Làm việc một mình suốt hai tiết dễ mệt. Một nhiệm vụ cặp đôi cho học sinh đổi nhịp và trao đổi.
Không dùng chữ "nâng cao" hay "dành cho học sinh giỏi". Gọi chung là nhiệm vụ tự chọn. Để chính học sinh quyết thử sức, không để tên nhiệm vụ gắn nhãn người làm.
Tổ chức trên lớp: từ ký hợp đồng đến nghiệm thu
Một hợp đồng hai tiết thường đi theo trình tự sau:
- Giới thiệu, năm phút. Giáo viên phát hợp đồng, đọc nhanh từng nhiệm vụ, chỉ chỗ đặt đáp án và tiêu chí tự kiểm, giải thích cách đăng ký gặp giáo viên.
- Ký hợp đồng, ba phút. Học sinh chọn nhiệm vụ tự chọn dự định làm, ghi vào ô, ký tên. Em nào chưa quyết thì để trống, chọn sau khi làm xong phần bắt buộc.
- Thực hiện, phần lớn thời gian. Học sinh làm theo thứ tự tự chọn. Giáo viên ngồi một chỗ cố định cho các em đăng ký gặp, rồi đi vòng.
- Điểm danh giữa chừng, cuối tiết một. Mỗi em đánh dấu các nhiệm vụ đã xong. Giáo viên nhìn nhanh để biết em nào chậm cần kèm ở tiết hai.
- Nghiệm thu, mười phút cuối tiết hai. Thu hợp đồng và sản phẩm. Gọi vài em chia sẻ một nhiệm vụ tự chọn đã làm. Học sinh viết một câu: nhiệm vụ nào khó nhất, vì sao.
Trong lúc học sinh làm, giáo viên dễ bị kéo đi trả lời liên tục. Đặt quy tắc: hỏi bạn bên cạnh trước, xem tiêu chí trước, rồi mới hỏi giáo viên. Bàn của giáo viên dành cho em đã đăng ký và em được chỉ định kèm.
Áp vào lớp của bạn: dùng hợp đồng ở tiết ôn chương
Cô Hạnh bắt đầu với một hợp đồng một tiết, ba nhiệm vụ bắt buộc, hai tự chọn, cho lớp 9 trước bài kiểm tra giữa kỳ. Lần đầu, phần lớn học sinh chỉ làm xong phần bắt buộc, vài em làm thêm một nhiệm vụ tự chọn, có ba em không xong cả phần bắt buộc. Thay vì kết luận phương pháp không hợp, cô đọc dòng "nhiệm vụ nào khó nhất" và thấy nhiệm vụ hai quá dài.
Lần thứ hai, cô cắt nhiệm vụ hai làm đôi, chuyển một nửa thành tự chọn. Số em hoàn thành phần bắt buộc tăng lên hẳn, và nhiều em chủ động làm tự chọn hơn vì thấy còn thời gian. Ba em lần trước được cô ngồi kèm ngay từ đầu tiết, theo đúng tên đã ghi trong sổ.
Bài học rút ra: bản hợp đồng đầu tiên gần như luôn quá tải. Hãy viết xong, tự làm thử, tính thời gian của mình rồi nhân ba đối với học sinh có tốc độ chậm. Nếu tổng vượt thời hạn, cắt bớt phần bắt buộc chứ không kéo dài thời hạn. Học sinh hoàn thành được một hợp đồng vừa sức sẽ muốn ký hợp đồng tiếp theo.
Nghiệm thu và đánh giá cuối hợp đồng
Đánh giá cần ghi nhận cả kết quả và cách học sinh tự quản lý thời gian. Bảng gợi ý nội dung ghi nhận:
| Nội dung | Cách ghi nhận | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hoàn thành nhiệm vụ bắt buộc | Đánh dấu đủ, thiếu; xem chất lượng sản phẩm | Là phần chính khi nhận xét |
| Nhiệm vụ tự chọn | Ghi nhận thêm, không trừ điểm khi không làm | Khuyến khích, không ép |
| Tự kiểm tra | Xem học sinh có tự soát, tự sửa không | Vết sửa bằng bút màu khác là dấu hiệu tốt |
| Quản lý thời gian | So nhiệm vụ đã ký với nhiệm vụ đã xong | Nhận xét riêng, không công bố trước lớp |
| Câu tự đánh giá cuối | Đọc để biết nhiệm vụ nào cần sửa | Dùng cho lần thiết kế hợp đồng sau |
Kết quả hợp đồng có thể dùng làm một lần đánh giá thường xuyên, theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo và cách nhà trường quy định ghi nhận. Không xếp thứ tự học sinh theo số nhiệm vụ đã làm và không đọc danh sách em chưa xong trước lớp.
Chuẩn bị phòng học trước một tiết hợp đồng
Hợp đồng chạy trơn hay không phụ thuộc nhiều vào những thứ đặt sẵn trước giờ vào lớp. Danh sách cô Hạnh soát trong giờ ra chơi:
- Bàn giáo viên kê ra giữa hoặc cuối lớp, có hai ghế trống cho học sinh đăng ký gặp.
- Một khay đựng đáp án các nhiệm vụ tự kiểm, úp mặt xuống, ghi số nhiệm vụ ở mặt sau.
- Bảng tiêu chí dàn ý và tiêu chí chấm đoạn văn dán ở hai vị trí trên tường để học sinh ra xem, đỡ chen nhau.
- Một góc bảng kẻ sẵn bảng tiến độ: số nhiệm vụ ở hàng ngang, học sinh tự đánh dấu bằng phấn khi xong, không ghi tên mà ghi số thứ tự trong sổ.
- Giấy nháp và vài bản hợp đồng dư cho em làm mất hoặc làm hỏng.
- Danh sách các em cần kèm sớm, lấy từ bài kiểm tra trước, chỉ giáo viên giữ.
Chuẩn bị này mất khoảng mười phút. Bỏ qua thì trong tiết sẽ mất gấp đôi để trả lời những câu "đáp án ở đâu cô", "tiêu chí là gì cô" từ khắp lớp.
Lỗi hay gặp
Những lỗi dưới đây làm hợp đồng mất ý nghĩa, chỉ còn là một phiếu bài tập dài.
| Lỗi | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Không có nhiệm vụ tự chọn | Học sinh không được chọn, mất tính hợp đồng | Ít nhất hai nhiệm vụ tự chọn khác hướng |
| Không có cách tự kiểm tra | Học sinh xếp hàng hỏi giáo viên | Đáp án, tiêu chí đặt sẵn ở chỗ cố định |
| Giáo viên đứng giảng giữa chừng | Ngắt mạch làm việc của cả lớp | Chỉ dừng cả lớp khi lỗi chung quá nửa lớp |
| Phần bắt buộc quá tải | Nhiều em không xong, nản | Tự làm thử, tính thời gian, cắt bớt |
| Ký cho có | Học sinh ký mà không đọc | Đọc nhanh từng nhiệm vụ trước khi ký, hỏi lại một hai em |
Khi người dự giờ hỏi "giáo viên làm gì trong tiết hợp đồng", câu trả lời tốt là: theo dõi bảng tiến độ, ngồi kèm những em đã đăng ký, và ghi nhận xét cho từng em. Một tiết hợp đồng tốt nhìn có vẻ yên ắng, giáo viên ít nói trước lớp, nhưng làm việc liên tục với từng học sinh.
Câu hỏi thường gặp
Dạy học theo hợp đồng hợp với lớp mấy?
Hợp nhất từ lớp 6 trở lên, khi học sinh đã đọc hiểu được hướng dẫn và tự quản lý thời gian ở mức cơ bản. Ở tiểu học có thể dùng bản đơn giản, ba bốn nhiệm vụ có hình minh hoạ, thời hạn một tiết.
Học sinh chỉ làm phần bắt buộc, không làm tự chọn thì sao?
Không sao, phần bắt buộc là yêu cầu tối thiểu. Lần đầu nhiều em chọn an toàn. Khi thấy bạn làm tự chọn được ghi nhận, nhiều em sẽ thử. Giáo viên có thể gợi ý riêng một nhiệm vụ tự chọn hợp với từng em.
Có cần chữ ký thật trên hợp đồng không?
Nên có. Chữ ký giúp học sinh coi đây là cam kết của chính mình, không phải bài giáo viên ép. Không cần thủ tục phức tạp, chỉ một dòng ký ở cuối trang là đủ. Hợp đồng giữ lại để nghiệm thu.
Một hợp đồng nên kéo dài bao lâu?
Một đến ba tiết. Một tiết hợp với lần đầu thử. Hai tiết liền là thoải mái nhất cho tiết ôn tập. Kéo dài hơn một tuần thì học sinh dễ quên, nên chia thành nhiều hợp đồng ngắn.
Dạy học theo hợp đồng có dùng cho bài mới được không?
Không nên dùng cho phần hình thành khái niệm mới, vì học sinh cần giáo viên giảng và dẫn dắt. Có thể giảng ngắn phần khái niệm ở đầu tiết rồi dùng hợp đồng cho phần luyện tập phía sau, nếu bài có nhiều dạng luyện độc lập.