TruyenDay.comTruyền Dạy
Dạy các môn xã hội

Dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, lớp 5: kể chuyện, quan sát tranh và học ngoài sân

Giáo viên tiểu học dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5 bằng kể chuyện năm phút, quan sát tranh ba câu hỏi, đo bóng nắng ngoài sân và sơ đồ lớp học, kèm tiết mẫu.

Young primary pupils crouch in a sunny schoolyard measuring the shadow of a wooden stick with string, a teacher kneeling among them, low angle from the ground, bright morning sunlight

Học sinh lớp 4, lớp 5 học Lịch sử và Địa lí tốt nhất qua câu chuyện có nhân vật, qua tranh ảnh được hỏi kỹ và qua hoạt động bằng tay chân ở ngay sân trường. Ở tuổi này các em chưa giữ được nhiều mốc năm hay khái niệm trừu tượng, nhưng nhớ rất lâu một chi tiết được kể sống động hay một lần tự đo bóng nắng. Giáo viên tiểu học vì vậy dạy môn này bằng cảm giác cụ thể trước, khái niệm sau.

Phần dưới là cách cô Nga dạy lớp 4 ở Trường Tiểu học B tổ chức: kể chuyện lịch sử năm phút, quan sát tranh bằng ba câu hỏi, đo bóng nắng để tìm hướng, vẽ sơ đồ lớp học, một kế hoạch bài dạy rút gọn với tên bài giả định "Làng quê vùng đồng bằng", bảng nên và tránh khi kể cho trẻ nhỏ, và những chỗ hay vướng.

Lớp 4, lớp 5 học môn này khác THCS ở đâu

Chú ý ngắn. Một hoạt động nên dài năm đến tám phút, sau đó đổi hình thức. Cả tiết ba mươi lăm phút nên có bốn hoạt động nhỏ thay vì hai hoạt động dài.

Nghĩ bằng hình ảnh và câu chuyện. Học sinh nhớ "người thợ đắp đê lấm bùn đến tận cổ" hơn là nhớ "nhân dân tích cực xây dựng hệ thống đê điều". Bài học bắt đầu từ hình ảnh, kết thúc mới đến câu khái quát.

Thời gian lịch sử còn mơ hồ. Với các em, "một nghìn năm trước" và "một trăm năm trước" đều là "ngày xưa". Dùng dải thời gian bằng sợi dây căng ngang lớp, mỗi gang tay là một trăm năm, cho các em kẹp thẻ hình ảnh lên dây.

Không gian được hiểu từ chỗ gần. Trước khi học về vùng đồng bằng xa, học sinh cần biết hướng ở chính lớp học, sân trường, đường về nhà. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cũng bắt đầu môn này ở lớp 4 bằng địa phương em.

Học sinh muốn được làm. Cầm, đo, vẽ, xếp, đứng vào vị trí. Một hoạt động có dùng tay hoặc di chuyển trong mỗi tiết là điều nên có, không phải phần thưởng.

Kể chuyện lịch sử năm phút

Kể chuyện là kỹ năng giáo viên tiểu học dùng nhiều nhất trong môn này, nhưng ít được soạn kỹ. Cô Nga chuẩn bị mỗi câu chuyện theo các bước:

  1. Chọn một nhân vật và một khoảnh khắc. Không kể cả cuộc đời hay cả cuộc kháng chiến; chọn một buổi sáng, một quyết định, một cuộc gặp.
  2. Mở bằng giác quan. "Tiếng trống dồn dập từ phía bờ sông..." thay cho "Năm ấy, giặc kéo sang xâm lược nước ta".
  3. Đưa ba chi tiết cụ thể các em hình dung được: vật dụng, thời tiết, lời nói của nhân vật. Chi tiết phải đúng với tư liệu trong sách, không tự bịa thêm sự kiện.
  4. Dừng ở một câu hỏi trước khi kể kết thúc: "Nếu em là cậu bé ấy, em sẽ chạy về báo tin hay ở lại?" Cho học sinh trả lời với bạn cùng bàn.
  5. Kể nốt và nối với bài học bằng một câu khái quát ngắn mà học sinh chép vào vở.

Câu chuyện năm phút nên được kể chứ không đọc, giáo viên nhìn học sinh và dùng giọng. Viết trước năm từ khoá lên một tấm thẻ nhỏ cầm tay là đủ. Lần đầu kể có thể vấp, nhưng câu chuyện được kể bằng lời của chính giáo viên luôn giữ học sinh tốt hơn đoạn đọc từ sách.

Quan sát tranh bằng ba câu hỏi

Tranh ảnh trong sách môn này rất nhiều nhưng thường được nhìn lướt. Cô Nga dùng ba câu hỏi cố định, dán ở góc lớp, áp cho mọi bức tranh:

  • Em thấy gì? Chỉ kể những gì nhìn thấy: người, vật, màu, việc đang làm. Chưa đoán, chưa giải thích.
  • Em nghĩ gì? Từ những gì thấy, em đoán chuyện gì đang xảy ra, ở đâu, khi nào, và vì sao em đoán vậy.
  • Em muốn hỏi gì? Một câu hỏi bức tranh chưa trả lời được.
  • Cách tổ chức: hai em một bức tranh, mỗi câu hỏi hai phút; giáo viên gọi ba cặp chia sẻ, mỗi cặp một câu hỏi khác nhau.
  • Ghi câu hỏi của học sinh lên một góc bảng phụ, dùng chúng làm đường dẫn vào phần kiến thức mới.

Tách câu "em thấy gì" và "em nghĩ gì" là bước nền của kỹ năng đọc tư liệu mà các em sẽ học kỹ hơn ở THCS. Ở lớp 4, chỉ cần các em quen nói "em thấy... nên em nghĩ..." là đã đạt.

Dải thời gian bằng sợi dây căng ngang lớp

Đồ dùng này giải quyết đúng chỗ khó nhất của trẻ nhỏ khi học lịch sử là cảm giác về độ dài thời gian. Cô Nga làm một lần, dùng suốt năm học:

  1. Căng một sợi dây dọc tường phía sau lớp, ở độ cao các em với tới được, dài khoảng bốn mét.
  2. Quy ước tỉ lệ đơn giản: mỗi gang tay của cô là một trăm năm. Đầu bên phải là năm học hiện tại, có thẻ ảnh cả lớp tự vẽ.
  3. Mỗi bài học mới thêm một thẻ hình do học sinh vẽ về sự kiện hoặc nhân vật vừa học, kẹp lên dây bằng kẹp phơi quần áo đúng vị trí.
  4. Cho học sinh đo khoảng cách giữa hai thẻ bằng gang tay để trả lời câu hỏi "sự kiện này cách sự kiện kia bao lâu".
  5. Đầu mỗi tiết lịch sử, một em lên chỉ vào thẻ của bài trước và kể lại một câu.

Sau một học kỳ, sợi dây trở thành thứ học sinh tự nhìn vào khi ôn bài. Các em thấy được những sự kiện đã học nằm rất xa nhau hay sát nhau, điều mà bảng niên biểu trong vở không làm được với trẻ tám chín tuổi. Thẻ hình là sản phẩm của học sinh nên các em rất giữ gìn.

Học ngoài sân: đo bóng nắng và vẽ sơ đồ lớp học

Bài về phương hướng thường được dạy bằng hình vẽ mũi tên trong sách, học sinh thuộc "Bắc trên, Nam dưới" nhưng ra sân thì không biết hướng nào là Bắc. Cô Nga đưa lớp ra sân vào khoảng giữa buổi sáng, cắm một que gỗ thẳng đứng, các em dùng sợi dây và phấn đánh dấu đầu bóng que mỗi mười lăm phút. Sau ba lần đánh dấu, nối các điểm lại thành một đường gần như chạy theo hướng tây sang đông; hướng vuông góc với đường ấy là Bắc và Nam.

Bài tiếp theo, học sinh vẽ sơ đồ lớp học trên giấy trắng: bàn giáo viên, cửa ra vào, cửa sổ, bàn của em, ghi mũi tên chỉ hướng Bắc vừa tìm được. Rồi mở rộng ra sơ đồ sân trường với cột cờ, cổng, nhà vệ sinh. Từ sơ đồ thật này, các em hiểu bản đồ là gì một cách tự nhiên: hình vẽ thu nhỏ của một nơi có thật nhìn từ trên xuống.

Về an toàn và trật tự: chia nhóm năm em, mỗi nhóm một que và một sợi dây, phạm vi hoạt động khoanh rõ bằng phấn, có một em làm nhóm trưởng giữ dụng cụ. Không cho học sinh nhìn thẳng lên mặt trời khi đo; giáo viên nhắc điều này trước khi ra sân và nhắc lại khi các em bắt đầu.

Kế hoạch bài dạy rút gọn: "Làng quê vùng đồng bằng"

Tiết ba mươi lăm phút, lớp 4, học sinh đã biết xác định phương hướng.

Hoạt độngThời gianHọc sinh làm gìĐồ dùng
Khởi động5 phútNghe cô kể ngắn một buổi sáng của bạn nhỏ ở làng ven sông, đoán xem bạn ấy sống ở vùng nàoKhông cần đồ dùng
Quan sát tranh10 phútTheo cặp, quan sát tranh cánh đồng và làng quê bằng ba câu hỏiTranh trong sách hoặc ảnh in khổ lớn
Khám phá10 phútNhóm sắp xếp thẻ hình các công việc nhà nông theo thứ tự mùa vụ, giải thích lý doBộ thẻ hình tự vẽ, mỗi nhóm một bộ
Vận dụng10 phútKể với bạn một việc em hoặc người thân đã làm giống người dân trong tranh; vẽ một hình nhỏ về việc đóGiấy trắng khổ nhỏ, bút màu

Bộ thẻ hình công việc nhà nông là đồ dùng làm một lần dùng nhiều năm. Có thể nhờ học sinh lớp trên vẽ giúp, hoặc vẽ đơn giản bằng nét bút đen. Với lớp không có học sinh nào gắn với nông thôn, phần vận dụng đổi thành kể về một món ăn làm từ gạo trong gia đình.

Nên và tránh khi kể chuyện, giảng bài cho trẻ nhỏ

Các nội dung lịch sử có chiến tranh, mất mát cần được kể phù hợp lứa tuổi. Bảng dưới gom những điều cô Nga tự nhắc khi soạn:

NênTránhLý do
Kể về lòng dũng cảm, sự đoàn kết, mưu trí của nhân vậtMiêu tả chi tiết cảnh thương vongTrẻ nhỏ dễ sợ hãi, nhớ nỗi sợ hơn nhớ bài học
Dùng dải thời gian bằng dây, thẻ hìnhYêu cầu học thuộc nhiều mốc nămMốc năm chưa có nghĩa với trẻ khi chưa có cảm giác về thời gian
Hỏi "em cảm thấy thế nào", "em sẽ làm gì"Hỏi "em rút ra bài học gì" ngay sau câu chuyệnCâu thứ hai nhận về khẩu hiệu, câu đầu nhận về suy nghĩ thật
Nối với nơi các em sốngChỉ nói về những vùng xa lạGần thì dễ hiểu, từ gần mới mở ra xa được

Với những học sinh có hoàn cảnh gia đình đặc biệt, như gia đình có người đã mất, giáo viên chú ý khi kể về mất mát và để ý phản ứng của các em sau giờ học.

Chỗ hay vướng và cách áp vào lớp của bạn

Kể chuyện quá dài. Câu chuyện mười lăm phút làm học sinh mất tập trung ở phút thứ bảy. Cắt bớt nhân vật phụ, giữ một khoảnh khắc.

Ra sân mà không có nhiệm vụ rõ. Học sinh coi đó là giờ chơi. Mỗi nhóm cần một phiếu nhiệm vụ ba dòng và một sản phẩm phải mang về lớp.

Dùng câu hỏi quá rộng khi quan sát tranh. Câu "các em thấy bức tranh thế nào" nhận về "đẹp ạ". Ba câu hỏi cố định giữ cho quan sát có hướng.

Áp vào lớp 5. Tăng độ dài câu chuyện lên bảy tám phút, thêm một nhân vật có ý kiến trái ngược để học sinh bàn luận. Quan sát tranh có thể so sánh hai bức tranh của hai thời kỳ khác nhau.

Áp vào lớp đông, sân hẹp. Chỉ đưa ra sân hai nhóm mỗi lượt cùng giáo viên, các nhóm còn lại vẽ sơ đồ lớp học trong phòng, rồi đổi lượt ở tiết sau.

Câu hỏi thường gặp

Giáo viên tiểu học không chuyên Sử, Địa có dạy tốt môn này được không?

Được, vì yêu cầu ở lớp 4, lớp 5 là kiến thức nền và kỹ năng quan sát, không đòi hỏi chuyên sâu. Điều cần nhất là đọc kỹ sách giáo viên, kiểm tra lại các chi tiết lịch sử trước khi kể và không tự thêm sự kiện không có trong tài liệu.

Có nên yêu cầu học sinh lớp 4 học thuộc mốc năm không?

Chỉ yêu cầu nhớ một số rất ít mốc quan trọng mà chương trình nêu, còn lại học sinh cần biết thứ tự trước sau của các sự kiện. Dải thời gian bằng dây giúp các em nắm thứ tự mà không phải học thuộc.

Trời mưa thì hoạt động đo bóng nắng làm thế nào?

Dời sang hôm khác có nắng và thay tiết đó bằng hoạt động vẽ sơ đồ lớp học trong phòng. Có thể dùng đèn pin chiếu vào que đặt trên bàn để minh hoạ nguyên lý bóng thay đổi theo hướng nguồn sáng.

Một tiết ba mươi lăm phút có kịp cả kể chuyện lẫn quan sát tranh không?

Kịp nếu mỗi hoạt động giữ đúng năm đến mười phút và giáo viên chuẩn bị đồ dùng sẵn trước giờ. Không cần tiết nào cũng có kể chuyện; xen kẽ giữa kể chuyện, quan sát và hoạt động thực hành theo từng bài.

Học sinh hỏi những câu giáo viên không biết thì sao?

Ghi câu hỏi đó lên bảng phụ, nói thật là cô cần tìm hiểu thêm, và hẹn trả lời ở tiết sau. Có thể giao cho học sinh cùng tìm hỏi người lớn trong nhà, biến câu hỏi thành một nhiệm vụ nhỏ.

Đánh giá học sinh tiểu học trong môn này bằng cách nào?

Đánh giá bằng nhận xét qua sản phẩm như sơ đồ, thẻ sắp xếp, phần kể lại câu chuyện, theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo về đánh giá học sinh tiểu học. Không xếp hạng học sinh, nhận xét tập trung vào việc em đã làm được gì và cần tiến bộ ở đâu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138