Tiết thực hành tiếng Việt trong Ngữ văn theo chương trình 2018 nên lấy ngữ liệu chính từ văn bản học sinh vừa đọc, cho các em tự nhận diện hiện tượng ngôn ngữ, rút ra đặc điểm, rồi dùng ngay trong một đoạn viết ngắn. Định nghĩa không phải là đích; đích là học sinh nhận ra và dùng được. Một tiết thực hành tiếng Việt tốt kết thúc bằng câu văn học sinh tự viết, không phải bằng định nghĩa chép trên bảng.
Phần dưới là cách cô Hạnh dạy Văn lớp 6 ở Trường THCS A tổ chức tiết thực hành tiếng Việt về từ láy, sau khi lớp vừa đọc bài thơ giả định "Mưa trên mái trường": cách chọn ngữ liệu, ba bước của tiết học, phiếu bài tập ba mức, kế hoạch bài dạy rút gọn, cách nối sang viết và những chỗ tổ chuyên môn hay góp ý.
Thực hành tiếng Việt khác bài ngữ pháp cũ ở đâu
Ngữ liệu đến từ văn bản vừa đọc. Thay vì những câu ví dụ rời rạc soạn sẵn, học sinh tìm từ láy ngay trong bài thơ đã đọc ở tiết trước. Hiện tượng ngôn ngữ vì vậy gắn với cái hay của văn bản: từ láy "lộp độp", "lách tách" làm tiếng mưa hiện ra.
Học sinh nhận diện trước, khái quát sau. Giáo viên không mở đầu bằng định nghĩa. Học sinh gom các từ tìm được thành nhóm theo cách các em thấy hợp lý, rồi mới cùng đặt tên cho từng nhóm.
Mục tiêu là dùng được. Thước đo cuối tiết là học sinh viết được câu có dùng từ láy hợp với ngữ cảnh, giải thích được vì sao chọn từ đó thay vì từ khác.
Thời lượng ngắn, tần suất dày. Thực hành tiếng Việt nằm xen giữa các tiết đọc và viết, thường một tiết sau mỗi cụm văn bản. Vì ngắn nên giáo viên không cố dạy hết mọi trường hợp đặc biệt, chỉ dạy cái cốt lõi và cái hay gặp trong văn bản thật.
Kiến thức được dùng lại ngay. Tiết đọc hiểu sau đó có câu hỏi về tác dụng của từ láy trong văn bản mới, tiết viết có tiêu chí dùng từ láy hợp lý. Một hiện tượng ngôn ngữ được nhắc lại ít nhất ba lần trong cùng một bài học lớn.
Ba bước của một tiết thực hành tiếng Việt
Khung ba bước cô Hạnh dùng cho mọi hiện tượng: từ loại, biện pháp tu từ, dấu câu, nghĩa của từ.
- Nhận diện trong văn bản (khoảng 12 phút). Học sinh mở lại bài thơ, theo cặp gạch chân mọi từ có hai tiếng lặp lại âm hoặc vần. Cả lớp lập danh sách chung trên bảng. Giáo viên chưa nói đó là từ láy.
- Khái quát đặc điểm (khoảng 13 phút). Nhóm chia danh sách thành các nhóm theo cách lặp: lặp cả tiếng, lặp phần đầu, lặp phần vần. Giáo viên hỏi: "Bỏ một tiếng đi, từ còn nghĩa không?" để học sinh tự thấy đặc điểm của từ láy. Sau đó mới gọi tên và ghi ngắn vào vở.
- Dùng khi viết (khoảng 15 phút). Học sinh làm phiếu bài tập ba mức, rồi viết một đoạn ba bốn câu tả một cơn mưa ở nơi em sống, dùng ít nhất hai từ láy, gạch chân chúng và ghi bên lề vì sao chọn từ đó.
Năm phút còn lại dành cho hai ba học sinh đọc đoạn viết. Cả lớp nghe và chỉ ra từ láy nào làm câu văn sống hơn. Giáo viên không chỉ khen từ hay, mà hỏi "nếu thay bằng từ khác thì sao" để học sinh thấy sự lựa chọn.
Phiếu bài tập ba mức
Phiếu chia thành ba phần, học sinh làm lần lượt; em nào làm nhanh làm tiếp phần sau, em nào chậm hoàn thành ít nhất phần một và phần hai. Mọi bài tập đều dùng từ trong bài thơ vừa đọc hoặc gần với đời sống các em.
| Mức | Yêu cầu | Ví dụ bài tập |
|---|---|---|
| Nhận biết | Tìm và phân loại | Khoanh từ láy trong năm câu cho sẵn, xếp vào ba nhóm đã học |
| Hiểu | Giải thích tác dụng trong ngữ cảnh | Trong câu thơ "mưa lộp độp trên mái tôn", từ "lộp độp" giúp người đọc cảm nhận điều gì? Thay bằng "rơi" thì mất gì? |
| Vận dụng | Chọn và dùng từ phù hợp | Chọn từ láy thích hợp điền vào chỗ trống: tiếng bước chân ... (rón rén, rầm rập, thình thịch) trong ba hoàn cảnh khác nhau |
| Vận dụng sáng tạo | Viết đoạn văn có dùng | Viết ba bốn câu tả sân trường sau cơn mưa, dùng ít nhất hai từ láy gợi âm thanh hoặc hình ảnh |
Bài tập vận dụng với ba hoàn cảnh là bài phân loại được rõ học sinh: em hiểu thật sẽ chọn "rón rén" cho người đi vào phòng em bé đang ngủ, "rầm rập" cho đoàn người chạy, "thình thịch" cho tiếng tim đập. Em chưa hiểu sẽ điền ngẫu nhiên.
Cách chọn ngữ liệu khi văn bản trong sách ít ví dụ
Có lúc văn bản vừa học chỉ có hai ba ví dụ về hiện tượng cần dạy, không đủ để học sinh khái quát. Cô Hạnh bổ sung theo thứ tự ưu tiên sau:
- Văn bản đọc mở rộng cùng chủ đề mà học sinh đã đọc hoặc sẽ đọc trong bài học lớn ấy.
- Câu văn do chính học sinh viết ở các bài viết trước, đã bỏ tên, chọn cả câu dùng hay lẫn câu dùng chưa hợp.
- Lời nói hằng ngày các em quen: tiếng rao, câu đối thoại trong gia đình, cách tả thời tiết của người lớn.
- Câu do giáo viên tự viết để tạo đối lập, ví dụ cùng một câu có và không có từ láy.
- Tránh ngữ liệu khó hiểu hoặc cổ nếu chưa có chú thích, vì học sinh sẽ vướng ở nghĩa của câu mà quên hiện tượng cần học.
Ngữ liệu từ bài viết của học sinh có tác dụng đặc biệt: cả lớp thấy hiện tượng ngôn ngữ không chỉ có trong văn của nhà văn mà có ngay trong câu chữ của mình. Chỉ dùng câu đã bỏ tên và đã được em viết ra cho phép, không đọc lên câu viết sai để làm trò cười.
Một mẹo nhỏ khi soạn: lập sẵn một sổ ngữ liệu theo từng hiện tượng, mỗi lần chấm bài viết thấy câu nào dùng hay hoặc dùng chưa hợp thì chép vào trang tương ứng. Sau một năm học, tổ chuyên môn có một kho ngữ liệu gần gũi với học sinh hơn mọi sách tham khảo.
Kế hoạch bài dạy rút gọn: thực hành tiếng Việt về từ láy
Tiết bốn mươi lăm phút, lớp 6, học sinh vừa học bài thơ giả định "Mưa trên mái trường" ở hai tiết trước.
| Hoạt động | Thời gian | Học sinh làm | Sản phẩm |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | 4 phút | Nghe cô đọc lại khổ thơ có nhiều tiếng mưa, nhắm mắt và nói với bạn mình nghe thấy âm thanh gì | Vài từ học sinh nói ra, ghi góc bảng |
| Hình thành kiến thức | 18 phút | Gạch chân, lập danh sách, chia nhóm, thử bỏ một tiếng | Bảng phân loại từ láy do lớp lập |
| Luyện tập | 13 phút | Làm phiếu ba mức theo tốc độ của mình | Phiếu đã làm, tự soát đáp án phần một |
| Vận dụng | 10 phút | Viết đoạn tả cơn mưa nơi em sống, gạch chân từ láy, hai em đọc trước lớp | Đoạn văn ba bốn câu |
Phần mở đầu nhắm mắt nghe là cách cô Hạnh kéo học sinh trở lại cảm giác của bài thơ trước khi phân tích ngôn ngữ. Nó chỉ mất bốn phút nhưng làm cho từ láy trở thành thứ các em cảm được, không chỉ là một khái niệm để thuộc.
Nối sang tiết đọc và tiết viết tiếp theo
Một tiết thực hành tiếng Việt chỉ có ý nghĩa khi hiện tượng vừa học xuất hiện lại trong các tiết sau. Cô Hạnh ghi vào sổ soạn ba chỗ sẽ nhắc lại từ láy trong cùng bài học lớn. Ở tiết đọc hiểu văn bản tiếp theo, có một câu hỏi: "Tìm một từ láy trong đoạn văn và cho biết nó giúp em hình dung cảnh vật thế nào." Ở tiết viết bài văn tả cảnh, bảng kiểm có thêm dòng: "Em đã dùng ít nhất ba từ láy gợi âm thanh hoặc hình ảnh chưa, có từ nào dùng chưa đúng không."
Chỗ thứ ba là tiết trả bài viết. Cô chọn vài câu văn của học sinh, đã bỏ tên, trong đó có từ láy dùng rất hay và từ láy dùng chưa hợp, như viết "nắng lộp độp". Cả lớp bàn xem vì sao từ ấy chưa hợp và đề xuất từ thay thế. Học sinh nhận ra từ láy không phải để rải cho đẹp câu mà phải hợp với sự vật được tả.
Với tổ chuyên môn, cách làm này cũng giải quyết một lời phàn nàn quen thuộc: học sinh làm bài tập tiếng Việt rất tốt nhưng viết văn thì không dùng được. Khi hiện tượng ngôn ngữ đi theo học sinh từ tiết đọc sang tiết viết, khoảng cách giữa biết và dùng hẹp lại dần.
Lỗi hay bị góp ý và cách áp vào lớp của bạn
Mở đầu bằng định nghĩa trình chiếu. Học sinh chép định nghĩa rồi làm bài tập nhận diện, tiết học quay về lối dạy ngữ pháp cũ. Đảo thứ tự: nhận diện trước, định nghĩa sau.
Ngữ liệu tách khỏi văn bản vừa học. Toàn câu ví dụ soạn sẵn không liên quan, học sinh không thấy hiện tượng ngôn ngữ có ích gì cho việc đọc văn.
Sa vào trường hợp đặc biệt. Dành mười phút tranh luận một từ là từ láy hay từ ghép khiến tiết học lạc hướng. Những trường hợp khó để dành cho học sinh khá ở phiếu mở rộng.
Không có phần viết. Thiếu phần vận dụng viết thì chưa chứng minh được học sinh dùng được kiến thức.
Áp cho hiện tượng khác. Khung ba bước dùng nguyên cho biện pháp tu từ so sánh, ẩn dụ, dấu câu, nghĩa của từ. Với biện pháp tu từ, bước khái quát hỏi "câu này có gì khác câu nói thường"; với dấu câu, bước vận dụng là sửa đoạn văn bị đặt sai dấu. Với lớp lớn hơn, tăng phần giải thích tác dụng và yêu cầu học sinh tự tìm ngữ liệu ngoài sách.
Câu hỏi thường gặp
Có cần học sinh thuộc định nghĩa không?
Học sinh cần hiểu và diễn đạt được đặc điểm cốt lõi bằng lời của mình, không bắt buộc thuộc nguyên văn. Bài kiểm tra nên hỏi nhận diện và tác dụng trong ngữ cảnh hơn là hỏi chép định nghĩa.
Một tiết thực hành tiếng Việt nên dạy mấy hiện tượng?
Thường một đến hai hiện tượng có liên quan, ví dụ từ láy và từ ghép. Dạy nhiều hơn trong một tiết khiến học sinh không kịp đến phần dùng khi viết, vốn là phần quan trọng nhất.
Văn bản vừa học không có ví dụ nào về hiện tượng cần dạy thì sao?
Lấy từ văn bản đọc mở rộng cùng chủ đề, từ bài viết của học sinh hoặc từ câu giáo viên tự viết. Điều cần giữ là ngữ liệu gần với các em và có thể nối sang phần viết.
Học sinh lẫn lộn từ láy và từ ghép thì làm sao?
Cho học sinh thử tách từ: nếu mỗi tiếng đứng riêng vẫn có nghĩa rõ, nhiều khả năng là từ ghép. Với các trường hợp khó phân biệt, giáo viên không cần đưa vào bài kiểm tra cho học sinh lớp 6.
Đánh giá phần viết đoạn văn ở tiết này thế nào?
Đánh giá theo hai tiêu chí ngắn: có dùng hiện tượng ngôn ngữ đã học và dùng có hợp ngữ cảnh không. Không chấm toàn bộ chất lượng đoạn văn như một bài viết, vì mục tiêu tiết học hẹp hơn.
Có nên dùng trò chơi trong tiết thực hành tiếng Việt không?
Có thể dùng trò chơi ngắn ở phần luyện tập như thi tìm từ láy theo nhóm trong hai phút. Trò chơi phải phục vụ mục tiêu và không chiếm thời gian của phần viết, vốn là phần học sinh dễ bị cắt nhất khi tiết học trễ giờ.