Mục tổ chức thực hiện trong kế hoạch bài dạy gồm bốn bước: chuyển giao nhiệm vụ, thực hiện nhiệm vụ, báo cáo và thảo luận, kết luận và nhận định; viết đúng là ghi rõ ở mỗi bước giáo viên nói câu gì, học sinh làm gì, trong bao lâu và sản phẩm đi đâu. Phần này là kịch bản đứng lớp, không phải thủ tục. Đọc mục d) của bạn mà người khác dạy thay được tiết đó, mục d) đã viết đủ.
Bài này đi qua từng bước: câu lệnh chuyển giao năm thành phần, việc của giáo viên trong lúc học sinh làm (phần hay bị bỏ trống nhất), cách chọn nhóm báo cáo để thảo luận có chất, cách chốt ngắn mà đủ, rồi ghép thành một mẫu hoàn chỉnh cho một hoạt động môn Địa lí.
Bốn bước: ai làm gì, ghi gì vào kế hoạch
Bảng tổng quan để bạn nhìn cả bốn bước trên một trang trước khi đi vào chi tiết.
| Bước | Giáo viên | Học sinh | Ghi vào kế hoạch |
|---|---|---|---|
| 1. Chuyển giao nhiệm vụ | Nêu nhiệm vụ, phát phiếu, kiểm tra học sinh đã hiểu lệnh | Nghe, nhắc lại nhiệm vụ khi được hỏi | Câu lệnh nguyên văn, hình thức làm, thời gian |
| 2. Thực hiện nhiệm vụ | Đi quanh lớp, quan sát, gợi ý cho nhóm vướng | Làm cá nhân, cặp hoặc nhóm | Thứ tự đi lớp, câu hỏi gợi mở dự kiến, khó khăn dự kiến |
| 3. Báo cáo, thảo luận | Chọn nhóm trình bày, điều phối nhóm khác hỏi lại | Trình bày, nhận xét, bổ sung | Cách chọn nhóm, câu hỏi để các nhóm phản biện |
| 4. Kết luận, nhận định | Chốt kiến thức, nhận xét quá trình làm việc | Ghi vở phần chốt, tự sửa phiếu | Nội dung chốt ngắn gọn, điều cần ghi vở |
Cột cuối là phần nhiều kế hoạch bỏ trống. Bước 2 thường chỉ ghi "học sinh thảo luận, giáo viên quan sát", bước 3 chỉ ghi "đại diện nhóm trình bày". Hai dòng đó đúng nhưng vô dụng khi bạn đứng lớp, vì không trả lời được câu "quan sát cái gì" và "gọi nhóm nào".
Bước 1: câu lệnh chuyển giao đủ năm thành phần
Câu lệnh chuyển giao là câu bạn nói nguyên văn trước lớp, nên viết nguyên văn trong kế hoạch. Một câu lệnh đủ có năm thành phần:
- Làm gì: động từ hành động cụ thể (đọc, gạch chân, điền, tính, sắp xếp), không phải "tìm hiểu", "nghiên cứu".
- Với cái gì: ngữ liệu, số liệu, dụng cụ nào, ở trang nào hay phiếu số mấy.
- Theo hình thức nào: cá nhân, cặp đôi, nhóm bốn; nếu nhóm thì ai giữ vai gì.
- Trong bao lâu: số phút cụ thể, kèm tín hiệu báo hết giờ.
- Nộp sản phẩm ra sao: điền vào phiếu, dán lên bảng, giữ tại chỗ chờ gọi.
- Câu không nên nói: "Các em thảo luận về đoạn văn này nhé." Thiếu cả năm thành phần.
- Câu nên nói: "Nhóm bốn bạn đọc đoạn 2, điền ba ô trong phiếu số 1. Bạn ngồi gần cửa sổ ghi phiếu. Năm phút, khi cô giơ tay thì dừng bút."
- Kiểm tra lệnh: trước khi cho làm, gọi một em bất kỳ nhắc lại nhiệm vụ. Em đó nhắc sai nghĩa là câu lệnh cần nói lại, không phải em đó kém.
Với lớp nhỏ ở tiểu học, mỗi câu lệnh chỉ một việc và nên kèm thao tác mẫu: giáo viên cầm phiếu lên, chỉ vào ô cần điền. Với lớp lớn, câu lệnh được dài hơn nhưng vẫn nên nằm trên một dòng chiếu hoặc ghi bảng để em nào quên còn nhìn lại.
Bước 2: giáo viên làm gì khi học sinh đang làm
Đây là bước mà người dự giờ hay ghi "giáo viên chưa bao quát lớp" hoặc "giáo viên làm thay học sinh". Soạn sẵn kịch bản đi lớp theo trình tự:
- Phút đầu tiên đi một vòng nhanh khắp lớp, chỉ để chắc mọi nhóm đã bắt tay vào làm. Nhóm nào chưa bắt đầu thì nhắc lệnh ngắn.
- Dừng lâu hơn ở hai ba nhóm bạn dự đoán sẽ vướng (ghi sẵn trong kế hoạch là nhóm nào, vì lý do gì như mới chuyển lớp, hay rụt rè).
- Gợi ý theo ba nấc, từ nhẹ đến nặng: nấc một hỏi lại nhiệm vụ "Đề yêu cầu tìm gì?"; nấc hai chỉ vào chỗ cần nhìn "Thử xem lại dòng thứ ba"; nấc ba làm mẫu một phần nhỏ rồi trả lại cho nhóm.
- Ghi nhanh ra giấy những cách làm khác nhau mà bạn nhìn thấy, kể cả cách sai. Đây là nguyên liệu để chọn nhóm báo cáo ở bước sau.
- Báo thời gian giữa chừng: "Còn hai phút".
- Nếu đa số nhóm cùng vướng một chỗ, dừng cả lớp ba mươi giây, gợi ý chung, rồi cho làm tiếp. Đừng đi giải thích lại cho từng nhóm một.
Trong kế hoạch, bước 2 chỉ cần năm sáu dòng như vậy. Nhưng có năm sáu dòng đó, bạn sẽ không còn đứng trên bục chờ hết giờ, và người dự sẽ thấy giáo viên đang thật sự làm việc trong lúc học sinh làm việc.
Bước 3: chọn nhóm báo cáo để thảo luận có chất
Đừng gọi nhóm làm tốt nhất trước. Nếu nhóm tốt nhất lên đầu, các nhóm sau chỉ còn câu "nhóm em giống nhóm bạn". Gọi trước nhóm có cách làm đúng một phần hoặc có lỗi điển hình, rồi mới đến nhóm hoàn chỉnh.
Chọn theo cách làm, không chọn theo nhóm. Dựa vào ghi chép ở bước 2, chọn hai ba nhóm có cách làm khác nhau. Thảo luận nảy ra từ sự khác nhau, không nảy ra từ việc năm nhóm đọc lại cùng một đáp án.
Giao việc cho nhóm ngồi nghe. Trước khi nhóm báo cáo bắt đầu, nói: "Các nhóm còn lại tìm một điểm giống và một điểm khác với nhóm mình". Không có nhiệm vụ nghe, cả lớp sẽ chỉ chờ tới lượt mình.
Hỏi lại bằng câu hỏi mở. Thay vì "Nhóm bạn đúng không?", hỏi "Vì sao nhóm bạn chọn con số này?" hoặc "Nếu đổi số liệu thì kết luận có còn đúng không?".
Giữ thời lượng. Mỗi nhóm báo cáo không quá hai phút. Kế hoạch nên ghi rõ gọi mấy nhóm; các nhóm còn lại dán sản phẩm lên bảng để giáo viên nhận xét chung.
Bước 4: chốt ngắn mà đủ, nhận xét mà không xếp hạng
Bước kết luận là lúc giáo viên lên tiếng nhiều nhất, nhưng nên ngắn nhất. Phần chốt kiến thức chỉ gồm những gì học sinh cần ghi vở, thường hai đến bốn dòng. Nếu phần chốt dài nửa trang, có lẽ các bước trước chưa để học sinh tự tìm ra đủ.
Viết sẵn trong kế hoạch nguyên văn nội dung chốt. Lúc đứng lớp, bạn sẽ có xu hướng giảng lại toàn bộ; có sẵn mấy dòng trên giấy giúp bạn dừng đúng chỗ.
Phần nhận định gồm nhận xét về kết quả và về quá trình làm việc. Nhận xét quá trình nên cụ thể: "Nhóm 3 đã kiểm tra lại số liệu khi thấy kết quả lạ", "Nhiều nhóm đã chia việc để kịp giờ". Tránh tuyên bố nhóm nhất, nhóm bét trước lớp, và không gắn tên một em với lỗi sai. Lỗi điển hình nên nêu như lỗi của "một số bài" để cả lớp sửa chung.
Cuối bước 4, nối sang hoạt động tiếp theo bằng một câu: "Biết cách tính rồi, bây giờ thử với bài toán khó hơn". Câu nối giúp tiết dạy liền mạch thay vì là bốn hoạt động rời nhau.
Mẫu đủ bốn bước cho một hoạt động Địa lí lớp 8
Hoạt động giả định "So sánh chế độ mưa hai trạm", 12 phút, cô Thu soạn cho lớp 8A Trường THCS A. Số liệu là bảng lượng mưa giả định của trạm X và trạm Y in trên phiếu.
- Chuyển giao (1 phút). "Nhóm bốn bạn dùng bảng số liệu trên phiếu số 2, tìm tháng mưa nhiều nhất của mỗi trạm và tính tổng lượng mưa ba tháng đó. Bạn ngồi đầu bàn ghi phiếu, bạn ngồi cuối bàn bấm máy tính. Bảy phút." Gọi một em nhắc lại nhiệm vụ.
- Thực hiện (7 phút). Một vòng nhanh. Dừng ở nhóm 2 và nhóm 5 vì hay đọc nhầm cột. Gợi ý nấc một: "Cột nào là trạm X?". Ghi lại nhóm nào cộng nhầm tháng.
- Báo cáo (3 phút). Gọi nhóm 4 (chọn nhầm một tháng) trước, rồi nhóm 1 (đúng). Các nhóm khác tìm chỗ khác nhau giữa hai bài.
- Kết luận (1 phút). Chốt: "Trạm X mưa tập trung vào ba tháng mùa hạ, trạm Y mưa rải đều hơn". Nhận xét: nhiều nhóm đã đọc đúng bảng, một số bài lẫn cột, lưu ý đọc tên cột trước khi tính. Nối: "Vì sao hai nơi lại khác nhau như vậy? Phần tiếp theo sẽ tìm nguyên nhân."
Mẫu này chỉ khoảng mười dòng, nhưng ai cầm lên cũng dạy lại được. Đó là thước đo của một mục d) viết đủ.
Lỗi hay gặp khi viết mục tổ chức thực hiện
Rà lại mục d) của từng hoạt động với danh sách này:
- Bốn bước ở mọi hoạt động viết giống nhau từng chữ, chỉ đổi số thứ tự.
- Câu lệnh dùng "tìm hiểu", "nghiên cứu", "thảo luận về" mà không có sản phẩm.
- Không ghi thời gian cho bước thực hiện.
- Bước thực hiện chỉ ghi "giáo viên quan sát, hỗ trợ".
- Bước báo cáo luôn là "đại diện các nhóm trình bày", không nói gọi mấy nhóm, theo thứ tự nào.
- Bước kết luận chép lại nguyên phần kiến thức sách, dài hơn cả ba bước trước cộng lại.
- Nhận xét kiểu "nhóm 2 làm tốt nhất, nhóm 5 làm kém nhất" ghi sẵn trong kế hoạch.
- Hoạt động cá nhân mà bước báo cáo lại ghi "các nhóm trình bày".
Cách sửa nhanh nhất là đọc mục d) to thành tiếng như đang đứng lớp. Chỗ nào bạn phải bịa thêm lời mới nói tiếp được, chỗ đó kế hoạch đang thiếu. Ghi phần bịa thêm ấy vào giấy, gọt cho gọn, đó chính là câu lệnh hoặc câu gợi mở còn thiếu.
Nếu thời gian soạn có hạn, ưu tiên viết kỹ mục d) cho hoạt động hình thành kiến thức chính và hoạt động luyện tập. Hai hoạt động này chiếm hơn nửa tiết và là nơi người dự giờ ngồi ghi chép nhiều nhất; mở đầu và vận dụng có thể gọn hơn mà không ảnh hưởng chất lượng tiết dạy.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc ghi đủ bốn bước ở mọi hoạt động không?
Theo khung kế hoạch bài dạy thì mỗi hoạt động đều có mục tổ chức thực hiện với bốn bước. Hoạt động ngắn có thể ghi gọn mỗi bước một dòng, nhưng không nên bỏ bước nào vì mỗi bước là một việc giáo viên thật sự phải làm trên lớp.
Câu lệnh chuyển giao có cần chiếu lên màn hình không?
Nên có một bản ngắn trên màn hình hoặc trên bảng, nhất là với nhiệm vụ nhiều phần. Học sinh nghe một lần dễ quên, nhìn lại được thì không cần hỏi giáo viên giữa chừng, nhóm làm việc liền mạch hơn.
Nếu nhóm không làm xong trong thời gian đã định thì sao?
Nếu đa số nhóm chưa xong, cho thêm một hai phút và ghi nhận để lần sau điều chỉnh. Nếu chỉ một hai nhóm chậm, vẫn chuyển sang báo cáo; nhóm chậm nghe và bổ sung phiếu trong lúc các nhóm khác trình bày.
Bước kết luận có nên để học sinh tự chốt không?
Có thể mời một học sinh nêu kết luận trước, rồi giáo viên chỉnh câu chữ cho chính xác và thống nhất nội dung ghi vở. Cách này giúp giáo viên biết học sinh đã hiểu đến đâu, nhưng phần ghi vở cuối cùng phải do giáo viên chốt.
Có nên cho điểm ngay trong bước báo cáo không?
Nhận xét và ghi nhận quá trình là đủ trong hầu hết hoạt động. Nếu muốn ghi điểm đánh giá thường xuyên, nên dựa vào tiêu chí công bố trước và ghi vào sổ theo dõi, không công bố bảng xếp hạng nhóm trước lớp.