Một phiếu học tập dùng được trên lớp có năm phần: tên phiếu và thời gian, người làm, nhiệm vụ viết bằng động từ hành động, khoảng trống trả lời có khung sẵn, và một dòng tự kiểm; phiếu chỉ nên có một nhiệm vụ chính và vừa một mặt giấy. Phiếu tốt khiến học sinh biết ngay phải làm gì mà không cần giáo viên giải thích thêm.
Bài này gom năm dạng phiếu hay dùng ở trường phổ thông và khi nào dùng dạng nào, cấu trúc chuẩn của một phiếu, một mẫu phiếu so sánh hoàn chỉnh, cách viết câu hỏi trong phiếu, mẹo in và phát phiếu cho lớp bốn mươi lăm em, và cách dùng lại phiếu sau tiết dạy.
Khi nào cần phiếu học tập, khi nào không
Phiếu học tập không phải thứ bắt buộc ở mọi hoạt động. Nó có ích khi nhiệm vụ có nhiều bước cần học sinh đi theo, khi bạn muốn mọi nhóm có sản phẩm cùng khuôn để so sánh lúc báo cáo, hoặc khi cần thu lại để biết từng em đang ở đâu. Hoạt động chỉ gồm một câu hỏi miệng thì không cần phiếu.
Dấu hiệu bạn đang lạm dụng phiếu: một tiết có bốn năm phiếu, phiếu nào cũng chỉ có hai ba dòng điền từ. Học sinh mất thời gian nhận, đọc, điền rồi chờ, còn giáo viên mất thời gian in và phát. Một tiết 45 phút thường chỉ cần một đến hai phiếu chính, cộng một phiếu luyện tập nếu bài có nhiều dạng.
Ngược lại, có những tiết thiếu phiếu nên hoạt động nhóm rời rạc: mỗi nhóm ghi một kiểu lên bảng nhóm, lúc báo cáo không so được với nhau. Phiếu khung sẵn giải quyết đúng chỗ đó.
Trước khi thiết kế, tự trả lời ba câu: phiếu này phục vụ mục tiêu nào trong kế hoạch; sau khi học sinh điền, bạn sẽ dùng nó vào việc gì ở bước báo cáo; nếu không có phiếu, hoạt động có chạy được không. Câu cuối trả lời "chạy tốt" thì bỏ phiếu đi.
Năm dạng phiếu hay dùng và khi nào dùng
Năm dạng dưới đây phủ phần lớn nhu cầu ở trường phổ thông. Mỗi dạng hợp với một kiểu nhiệm vụ.
| Dạng phiếu | Hình thức | Hợp với nhiệm vụ | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Bảng so sánh | Bảng có tiêu chí ở cột đầu, đối tượng ở hàng trên | Đối chiếu hai ba đối tượng | So sánh hai nhân vật, hai loại tế bào, hai vùng khí hậu |
| Sơ đồ khuyết | Sơ đồ có sẵn khung, để trống một số ô | Hệ thống hoá, quan hệ nhân quả | Chuỗi nguyên nhân dẫn tới một sự kiện lịch sử giả định |
| Câu hỏi dẫn dắt theo bậc | Ba bốn câu hỏi nối nhau, câu sau dựa câu trước | Tự phát hiện kiến thức mới | Từ các cặp tỉ số tìm ra tính chất tỉ lệ thức |
| Phiếu quan sát, ghi số liệu | Bảng ghi lần đo, cột tính toán, dòng nhận xét | Thí nghiệm, thực hành, khảo sát | Đo nhiệt độ nước theo thời gian |
| Phiếu đọc có đánh dấu | Ngữ liệu ngắn kèm yêu cầu gạch chân, ghi lề | Đọc hiểu văn bản, đọc tư liệu | Gạch chân chi tiết miêu tả trong đoạn trích |
Các dạng có thể ghép, ví dụ phiếu đọc có đánh dấu ở mặt trước và bảng so sánh ở mặt sau. Nhưng ghép quá hai dạng trong một phiếu thường làm học sinh rối thứ tự làm.
Cấu trúc một phiếu đủ phần
Dù dạng nào, một phiếu nên có các phần dưới đây, theo thứ tự từ trên xuống:
- Tên phiếu và số thứ tự: "Phiếu học tập số 1" khớp đúng với tên gọi trong kế hoạch, kèm tên bài ngắn.
- Người làm: ô ghi tên nhóm hoặc tên cá nhân, nếu làm nhóm thì có dòng ghi vai (thư ký, người đọc, người báo cáo).
- Thời gian: ghi ngay đầu phiếu, ví dụ "7 phút".
- Nhiệm vụ: một hai câu lệnh, bắt đầu bằng động từ, in đậm phần quan trọng.
- Ngữ liệu hoặc dữ kiện: nếu cần, đặt ngay dưới nhiệm vụ, không bắt học sinh lật sách tìm.
- Khung trả lời: ô có kích thước vừa đủ cho câu trả lời mong đợi. Ô to quá học sinh nghĩ phải viết dài, ô nhỏ quá thì không đủ chỗ.
- Dòng tự kiểm: một câu cuối phiếu như "Nhóm đã điền đủ ba tiêu chí chưa?" hoặc "Em chắc chắn với câu trả lời nào nhất?".
Phiếu đủ bảy phần nhưng vẫn gọn trong nửa trang A4 là phiếu tốt. Nếu vượt quá một mặt, xem lại có đang nhồi hai nhiệm vụ vào một phiếu không.
Mẫu phiếu so sánh: Khoa học tự nhiên lớp 6
Phiếu học tập số 1, tiết giả định "Tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực", cô Lan dùng cho nhóm bốn em, 8 phút. Nhiệm vụ in trên phiếu: "Quan sát hai hình trên màn chiếu, điền vào bảng. Ô nào có thì ghi có và chỉ vị trí, ô nào không có thì ghi không." Bảng trên phiếu như sau, cột hai và ba để trống cho học sinh điền:
| Tiêu chí | Tế bào A | Tế bào B |
|---|---|---|
| Có màng tế bào không? | ....... | ....... |
| Có nhân hoàn chỉnh, có màng nhân bao bọc không? | ....... | ....... |
| Vật chất di truyền nằm ở đâu? | ....... | ....... |
| Có các bào quan có màng bao bọc không? | ....... | ....... |
| Kích thước so với tế bào kia (lớn hơn, nhỏ hơn) | ....... | ....... |
| Kết luận: tế bào này thuộc loại nào? | ....... | ....... |
Dòng tự kiểm cuối phiếu: "Nhóm dựa vào tiêu chí nào để kết luận ở dòng cuối? Gạch chân tiêu chí đó."
Để ý cách phiếu được thiết kế: tiêu chí viết dạng câu hỏi để học sinh biết phải tìm gì; dòng kết luận đặt cuối buộc nhóm suy luận từ các dòng trên chứ không chép tên từ sách; tên hai tế bào để là A và B để không lộ đáp án.
Viết câu hỏi trong phiếu: nên và không nên
Câu chữ trong phiếu quyết định học sinh có tự làm được không. So sánh từng cặp:
| Không nên | Nên |
|---|---|
| Em hãy tìm hiểu về nhân vật chính. | Gạch chân ba hành động của nhân vật chính trong đoạn 2. |
| Nhận xét về số liệu trong bảng. | Tháng nào trạm X mưa nhiều nhất? Gấp mấy lần tháng ít nhất? |
| Nêu ý nghĩa của thí nghiệm. | Nếu không đậy nắp cốc, kết quả đo sẽ thay đổi thế nào? Vì sao? |
| Điền từ thích hợp vào chỗ trống (mười chỗ trống liền nhau). | Ba chỗ trống ở ba ý chính, mỗi chỗ là một khái niệm cần nhớ. |
| Câu hỏi đúng sai không yêu cầu lý do. | Đúng hay sai? Viết một câu giải thích. |
Nguyên tắc chung: mỗi câu hỏi cho học sinh biết nhìn vào đâu và trả lời ở dạng nào. Câu hỏi bắt đầu bằng "tìm hiểu", "nhận xét về", "nêu ý nghĩa" thường quá rộng với một phiếu bảy phút.
In và phát phiếu cho lớp đông
Lớp bốn mươi lăm em, mười nhóm, máy in của tổ hay kẹt giấy: những chi tiết nhỏ dưới đây tiết kiệm được cả thời gian lẫn giấy.
- Phiếu nhóm in khổ A4 một mặt, phiếu cá nhân in khổ A5 (hai phiếu trên một tờ A4, cắt đôi).
- Cỡ chữ không nhỏ hơn 13 cho phiếu cá nhân, 16 trở lên nếu là phiếu nhóm mà cả nhóm cùng nhìn.
- In đen trắng, không dùng màu để phân biệt nội dung vì bản in đen trắng sẽ mất hết thông tin.
- In dư một hai bản phòng nhóm làm hỏng hoặc có em đến muộn.
- Xếp phiếu theo nhóm trước giờ, kẹp sẵn ở đầu bàn từng nhóm hoặc giao cho nhóm trưởng phát, đừng đứng phát từng tờ.
- Nếu phiếu dùng nhiều tiết hay nhiều lớp, ép plastic và cho học sinh viết bút dạ xoá được, hoặc chiếu phiếu và cho chép khung vào vở.
- Ghi số phiếu và tên lớp ở góc để thu lại không lẫn.
Lỗi phiếu hay bị góp ý khi dự giờ
Người dự giờ thường cầm một phiếu của nhóm gần mình nhất để xem. Những lỗi dưới đây lộ ra ngay ở lần nhìn đầu tiên:
| Lỗi | Biểu hiện trên lớp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Phiếu quá nhiều chữ | Học sinh mất ba bốn phút chỉ để đọc lệnh, nhóm hỏi lại giáo viên liên tục | Lệnh tối đa hai câu; ngữ liệu dài thì in riêng tờ khác |
| Phiếu chép nguyên câu hỏi trong sách | Học sinh mở sách chép đáp án có sẵn ở trang sau | Đổi cách hỏi, đổi ngữ liệu, thêm yêu cầu giải thích |
| Hai nhiệm vụ trong một phiếu | Nhóm làm phần dễ, bỏ phần khó, báo cáo lệch nhau | Tách thành hai phiếu hoặc bỏ một nhiệm vụ |
| Ô trả lời không vừa | Ô nhỏ, học sinh viết tràn ra lề; ô to, học sinh viết lan man | Ước lượng câu trả lời mong đợi rồi kẻ ô vừa đủ |
| Không ghi thời gian trên phiếu | Nhóm không biết nhịp, đến lúc báo cáo còn làm dở | Ghi số phút ở đầu phiếu, báo giờ giữa chừng |
| Phiếu không có trong phụ lục | Tiến trình nhắc phiếu số 2 nhưng người dự không tìm thấy | Đính kèm đủ phiếu và đáp án trước khi nộp kế hoạch |
Lỗi đầu bảng là lỗi hay gặp nhất ở giáo viên mới. Phiếu dài thường xuất phát từ mong muốn giải thích thật kỹ để học sinh không hỏi, nhưng kết quả ngược lại: lệnh dài thì học sinh đọc lướt và bỏ sót. Đọc to phiếu của mình, nếu mất quá ba mươi giây cho phần lệnh, hãy cắt.
Đáp án dự kiến và dùng lại phiếu sau tiết
Mỗi phiếu trong phụ lục kế hoạch bài dạy nên kèm đáp án dự kiến, kèm luôn vài câu trả lời sai mà bạn đoán học sinh sẽ viết. Ví dụ với phiếu so sánh tế bào ở trên, nhiều em sẽ ghi "tế bào A không có vật chất di truyền" vì không thấy nhân. Biết trước chỗ này, bạn có sẵn câu hỏi gợi mở ở bước thực hiện.
Sau tiết dạy, đừng bỏ phiếu đi. Lật nhanh xấp phiếu, đếm xem bao nhiêu nhóm sai ở cùng một ô. Nếu từ ba nhóm trở lên sai cùng ô, câu hỏi ở ô đó có vấn đề, hoặc phần hình thành kiến thức trước đó chưa đủ. Ghi một dòng vào mục điều chỉnh sau tiết dạy.
Phiếu đã chỉnh sửa sau một năm dùng là tài sản của tổ chuyên môn. Đặt tên tệp theo quy ước chung của tổ (môn, lớp, tên bài, số phiếu), lưu cùng chỗ với kế hoạch bài dạy để năm sau đồng nghiệp dùng tiếp và sửa tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Một tiết dạy nên có bao nhiêu phiếu học tập?
Thường một đến hai phiếu chính cho hoạt động hình thành kiến thức, cộng thêm một phiếu luyện tập nếu cần. Nhiều hơn ba phiếu trong một tiết 45 phút dễ làm học sinh mất thời gian nhận phiếu, đọc lệnh và chuyển việc.
Phiếu học tập có cần đáp án trong kế hoạch bài dạy không?
Nên có. Đáp án dự kiến nằm ở phụ lục, giúp giáo viên chủ động khi học sinh hỏi và giúp người dự giờ đánh giá phiếu có hợp mục tiêu không. Ghi thêm vài lỗi học sinh hay mắc thì càng tốt.
Có thể chiếu phiếu lên màn hình thay vì in không?
Được, nếu phiếu ngắn và học sinh chép khung vào vở nhanh. Với phiếu nhiều ô, bảng so sánh hay ngữ liệu cần gạch chân, bản in giấy vẫn hiệu quả hơn vì học sinh viết trực tiếp và giáo viên thu lại được.
Phiếu nhóm và phiếu cá nhân khác nhau thế nào?
Phiếu nhóm có ô ghi vai từng thành viên, nhiệm vụ cần thảo luận và khổ chữ lớn để cả nhóm cùng nhìn. Phiếu cá nhân ngắn hơn, nhiệm vụ mỗi em tự làm được, thường dùng để luyện tập hoặc kiểm tra nhanh mức hiểu.
Làm sao để phiếu không bị học sinh chép nhau giữa các nhóm?
Thiết kế phiếu có phần dựa vào ngữ liệu hoặc số liệu khác nhau giữa các nhóm, hoặc yêu cầu giải thích lý do chứ không chỉ điền đáp án. Khi báo cáo, hỏi nhóm vì sao chọn câu trả lời đó sẽ lộ ngay nhóm nào chỉ chép.