Dạy học dự án là cho học sinh theo đuổi một câu hỏi có thật trong vài tuần, tự lên kế hoạch, tìm hiểu và làm ra một sản phẩm công bố cho người khác xem; giáo viên giữ khung thời gian, các mốc kiểm tra và tiêu chí chấm từ ngày đầu. Một dự án ở trường phổ thông thường kéo dài hai đến bốn tuần, gồm một hai tiết trên lớp để khởi động, phần lớn việc làm ngoài giờ, và một buổi báo cáo.
Bài này đi theo sáu bước tổ chức, kèm một dự án mẫu môn Ngữ văn lớp 7 của cô Hạnh, rubric chấm, bảng theo dõi tiến độ và những chỗ dự án hay trượt: chọn đề quá rộng, để trống giữa kỳ, sản phẩm do phụ huynh làm, buổi báo cáo kéo dài mà không ai nghe. Dự án ở đây khác với bài tập lớn: bài tập lớn giáo viên ra sẵn đề và cách làm, dự án để học sinh tự chọn cách đi tới câu trả lời.
Sáu bước tổ chức một dự án học tập
Thứ tự dưới đây giữ được cho hầu hết các môn. Bước nào bị bỏ, phần sau thường vỡ theo.
- Chọn câu hỏi định hướng. Một câu hỏi mở, gắn với điều học sinh thấy quanh mình, trả lời được bằng kiến thức của bài. Viết câu hỏi trước khi nghĩ tới sản phẩm.
- Xác định yêu cầu cần đạt và sản phẩm. Đối chiếu với yêu cầu cần đạt của chương trình môn học: dự án giúp đạt yêu cầu nào. Sản phẩm phải chứa bằng chứng của yêu cầu đó, không chỉ đẹp.
- Lập lịch có mốc. Chia dự án thành ba đến bốn mốc, mỗi mốc có một thứ phải nộp: bảng phân công, bản nháp, bản hoàn thiện, bài trình bày.
- Công bố rubric ngay buổi đầu. Học sinh biết từ đầu sản phẩm sẽ được đánh giá theo tiêu chí nào và mỗi mức trông ra sao.
- Theo dõi và góp ý giữa chừng. Mỗi mốc gặp từng nhóm năm phút, xem bản nháp, hỏi nhóm đang vướng gì. Đây là bước hay bị bỏ nhất.
- Báo cáo và phản hồi. Nhóm trình bày cho người ngoài nhóm: lớp khác, tổ chuyên môn, phụ huynh. Sau báo cáo, mỗi em viết một đoạn ngắn về điều mình học được và điều sẽ làm khác.
Về thời lượng, các trường thường gom thời gian của hai ba tiết trong chủ đề để dành cho dự án, phần còn lại học sinh làm ngoài giờ. Việc dùng tiết nào, bao nhiêu tiết nên được tổ chuyên môn thống nhất trong kế hoạch dạy học của tổ ngay từ đầu năm, tránh tự ý cắt tiết giữa chừng.
Câu hỏi định hướng: viết sao cho học sinh muốn trả lời
Phần lớn dự án hỏng từ câu hỏi. Câu hỏi quá rộng làm học sinh chép mạng; câu hỏi quá hẹp thì tra một lần là xong. Bảng dưới so sánh vài câu theo ba môn.
| Môn, lớp | Câu hỏi chưa ổn | Câu hỏi tốt hơn |
|---|---|---|
| Ngữ văn 7 | Tìm hiểu về văn hoá dân gian | Ông bà ở khu mình còn nhớ những câu tục ngữ nào về thời tiết, và câu nào đến nay vẫn đúng? |
| Khoa học tự nhiên 8 | Ô nhiễm nước | Nước ở vòi trong trường và nước giếng nhà bạn khác nhau thế nào khi để lắng một ngày? |
| Toán 10 | Ứng dụng của thống kê | Học sinh khối 10 trường mình ngủ bao nhiêu giờ mỗi đêm vào mùa thi? |
| Địa lý 9 | Kinh tế địa phương | Ba nghề nào đang thuê nhiều lao động nhất ở xã, phường của bạn và vì sao? |
| Lịch sử 11 | Tìm hiểu một di tích | Con đường mang tên một nhân vật lịch sử gần trường kể được gì về người ấy? |
Câu hỏi tốt thường có ba dấu hiệu: có chữ "ở khu mình", "trường mình" hoặc một đối tượng cụ thể; không tra mạng ra ngay được; và có nhiều câu trả lời chấp nhận được. Thử đọc câu hỏi cho một em lớp khác nghe; nếu em ấy hỏi lại "thế làm gì", câu hỏi còn mơ hồ.
Dự án mẫu: cô Hạnh dạy Văn lớp 7, ba tuần
Chủ đề giả định: "Tục ngữ về thiên nhiên và lao động". Câu hỏi định hướng: "Những câu tục ngữ nào về thời tiết người lớn trong khu mình còn dùng, và kinh nghiệm trong đó còn đúng không?" Sản phẩm: một tập sưu tầm mười câu tục ngữ có lời giải thích, ý kiến của người được hỏi và nhận xét của nhóm, kèm bài trình bày năm phút.
Tuần một. Tiết khởi động trên lớp: cô đọc ba câu tục ngữ, cả lớp đoán nghĩa, cô giới thiệu câu hỏi và rubric. Các nhóm năm em lập bảng phân công, chọn mỗi em phỏng vấn hai người lớn. Mốc một cuối tuần: nộp bảng phân công và năm câu hỏi phỏng vấn.
Tuần hai. Học sinh phỏng vấn ở nhà, ghi lại nguyên lời người kể. Giữa tuần, cô gặp từng nhóm trong giờ ra chơi hoặc mười phút cuối tiết, xem bản ghi chép. Mốc hai: nộp bản nháp mười câu kèm giải thích nghĩa. Cô góp ý bằng hai câu hỏi cho mỗi nhóm, không sửa thay.
Tuần ba. Nhóm hoàn thiện tập sưu tầm và chuẩn bị trình bày. Tiết báo cáo: mỗi nhóm năm phút, lớp đặt câu hỏi hai phút. Cô mời hai giáo viên trong tổ dự cùng chấm theo rubric. Cuối tiết, mỗi em viết ba câu: điều bất ngờ nhất khi phỏng vấn, câu tục ngữ mình hiểu khác sau dự án, việc mình làm chưa tốt.
Yêu cầu cần đạt mà dự án nhắm tới: hiểu đặc điểm của tục ngữ, giải thích được nghĩa và kinh nghiệm trong câu, biết thu thập và trình bày thông tin. Mỗi yêu cầu ứng với một tiêu chí trong rubric bên dưới, để khi chấm không ai phải đoán.
Rubric chấm sản phẩm dự án
Rubric bốn tiêu chí, ba mức, dùng cho dự án mẫu trên. Mỗi mức mô tả bằng việc nhìn thấy được, không dùng chữ "tốt", "khá" trống rỗng.
| Tiêu chí | Mức cần cố gắng | Mức đạt | Mức tốt |
|---|---|---|---|
| Nội dung sưu tầm | Dưới mười câu hoặc chép từ mạng, không có người được hỏi | Đủ mười câu, có người được hỏi cho phần lớn câu | Đủ mười câu, mỗi câu ghi rõ ai kể và hoàn cảnh dùng |
| Giải thích nghĩa | Nhắc lại câu, chưa nói được nghĩa | Nêu đúng nghĩa đen và nghĩa kinh nghiệm | Nêu nghĩa và nhận xét kinh nghiệm còn đúng hay đã khác |
| Trình bày | Đọc nguyên văn, quá thời gian | Nói theo ý, đúng năm phút | Nói theo ý, trả lời được câu hỏi của bạn |
| Hợp tác | Một hai em làm phần lớn | Có phân công, mỗi em làm phần mình | Phân công rõ, các em góp ý cho phần của nhau |
Phần hợp tác nên dựa vào bảng phân công và ghi chép của giáo viên ở các mốc, không dựa vào lời tự khai của nhóm. Điểm cá nhân có thể lấy từ đoạn suy ngẫm ba câu cuối dự án và phần phỏng vấn mỗi em tự làm.
Giữ tiến độ: bảng theo dõi và cách gặp nhóm
Dự án thường chết lặng ở tuần giữa. Học sinh hăng hái tuần đầu, tuần cuối thức khuya làm bù, còn tuần giữa không ai làm gì. Cách giữ nhịp:
- Kẻ một bảng theo dõi trong sổ: hàng là nhóm, cột là mốc, ô ghi ngày nộp và một dòng nhận xét.
- Mốc nào cũng có thứ cụ thể để nộp, dù chỉ là một tờ giấy. "Báo cáo tiến độ bằng miệng" không phải là mốc.
- Gặp mỗi nhóm năm phút ở mỗi mốc, hỏi ba câu: đã làm được gì, đang vướng ở đâu, tuần này ai làm phần nào.
- Nhóm trễ mốc thì gặp riêng ngay hôm sau, không để dồn tới tuần báo cáo.
- Giao việc ở nhà vừa sức: mỗi em không quá khoảng một giờ mỗi tuần cho dự án, vì các môn khác cũng có bài.
- Báo trước với giáo viên chủ nhiệm lịch dự án để tránh trùng tuần kiểm tra của lớp.
Nếu cả lớp cùng chậm ở một mốc, vấn đề nằm ở thiết kế chứ không ở học sinh: mốc đó giao quá nhiều hoặc hướng dẫn chưa rõ. Lùi mốc ba ngày và giải thích lại tốt hơn là ép nộp cho đủ.
Những chỗ dự án hay hỏng và cách chặn trước
Phụ huynh làm hộ sản phẩm. Dấu hiệu: mô hình đẹp bất thường, học sinh không giải thích được cách làm. Cách chặn: chấm phần lớn điểm ở quá trình và phần trình bày, yêu cầu sản phẩm làm bằng vật liệu và cách mà học sinh tự làm được, có ảnh chụp hoặc nhật ký các bước.
Chép nguyên văn từ mạng. Câu hỏi định hướng gắn với địa phương, với trường, với người thật làm việc chép khó hơn hẳn. Bản nháp giữa kỳ cũng giúp phát hiện sớm.
Buổi báo cáo dài lê thê. Mười nhóm mỗi nhóm mười phút là hết hai tiết mà không ai nghe. Giới hạn năm phút, hoặc tổ chức kiểu phòng trưng bày: các nhóm đặt sản phẩm quanh lớp, các bạn đi xem và để lại câu hỏi.
Dự án tốn tiền. Sản phẩm không được đòi mua vật liệu đắt, in màu khổ lớn. Ghi rõ trong yêu cầu: dùng giấy, bìa cũ, vật liệu tái sử dụng, viết tay đều được chấp nhận.
Dự án trôi khỏi bài học. Học sinh làm rất vui nhưng hết dự án vẫn không nắm kiến thức. Gắn mỗi tiêu chí rubric với một yêu cầu cần đạt và có một bài kiểm tra ngắn cá nhân sau dự án.
Áp vào lớp của bạn: dự án đầu tiên nên nhỏ
Giáo viên lần đầu làm dự án hay ôm quá tay: bốn tuần, sáu sản phẩm, mời cả phụ huynh. Dự án đầu tiên nên gọn để bạn và học sinh cùng làm quen nhịp. Một bộ khung khởi đầu an toàn:
- Thời gian hai tuần, hai mốc nộp, một tiết báo cáo.
- Một sản phẩm duy nhất, làm được bằng giấy và bút: tập sưu tầm, tờ thông tin gấp đôi, bảng số liệu có lời bình.
- Rubric ba tiêu chí, mỗi tiêu chí ba mức, in sẵn phát cho từng nhóm.
- Câu hỏi định hướng gắn với trường, để học sinh không phải đi xa.
- Mời một đồng nghiệp cùng tổ dự buổi báo cáo, nhờ ghi lại ba điều nên giữ và ba điều nên đổi.
- Sau dự án, tự trả lời ba câu: mốc nào học sinh trễ nhiều nhất, tiêu chí nào khó chấm nhất, nhóm nào cần kèm sớm hơn.
Ba câu tự hỏi cuối cùng là nguyên liệu cho lần sau. Ghi vào ngay trang cuối kế hoạch bài dạy của dự án; đến học kỳ sau, khi làm lại với lớp khác, bạn sẽ có sẵn danh sách chỗ cần sửa thay vì nhớ mang máng.
Câu hỏi thường gặp
Một năm nên tổ chức bao nhiêu dự án cho một lớp?
Mỗi môn một đến hai dự án mỗi học kỳ là vừa. Nhiều hơn, học sinh phải gánh nhiều dự án của nhiều môn cùng lúc. Tổ chuyên môn và giáo viên chủ nhiệm nên phối hợp để các dự án không dồn vào cùng một tháng.
Dạy học dự án khác hoạt động trải nghiệm thế nào?
Dự án môn học gắn với yêu cầu cần đạt của một môn và kết thúc bằng sản phẩm thể hiện kiến thức môn đó. Hoạt động trải nghiệm là môn riêng trong chương trình 2018, mục tiêu thiên về kỹ năng sống, hướng nghiệp. Hai bên có thể dùng cách tổ chức giống nhau nhưng mục tiêu khác.
Học sinh không có điều kiện đi phỏng vấn, khảo sát thì làm sao?
Cho phép đổi đối tượng sang người trong trường như bác bảo vệ, cô nhân viên thư viện, hoặc người thân trong nhà. Có thể chia nhóm sao cho mỗi nhóm có em ở gần nơi cần khảo sát. Dự án không nên đòi đi xa hoặc tốn chi phí.
Chấm điểm dự án vào cột nào trong sổ?
Kết quả dự án thường được dùng làm một lần đánh giá thường xuyên, theo hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo và quy định của nhà trường. Bạn nên hỏi tổ chuyên môn cách trường mình ghi nhận để thống nhất với đồng nghiệp cùng khối.
Nhóm có em không làm gì thì xử lý thế nào?
Bảng phân công có tên từng phần việc và các mốc nộp sẽ cho thấy ai trễ. Gặp riêng em đó, hỏi lý do trước khi kết luận lười, vì có em bận việc nhà hoặc bị nhóm gạt ra. Giao lại một phần việc cụ thể và tính điểm cá nhân riêng.
Có cần làm sản phẩm thật hoành tráng không?
Không. Giá trị của dự án nằm ở quá trình học sinh tự tìm hiểu và trình bày được điều mình biết. Một tập viết tay rõ ràng, có nguồn và có suy nghĩ riêng đáng giá hơn mô hình đẹp mà học sinh không giải thích được.