Dạy Lịch sử bằng tư liệu là để học sinh tự đọc một bức ảnh, một đoạn hồi ký, một bảng số liệu của thời đã qua rồi rút ra hiểu biết, thay vì nghe giáo viên kể và chép kết luận. Muốn vậy, giáo viên cần chọn tư liệu ngắn, rõ nguồn, đặt đúng câu hỏi và cho học sinh thời gian làm việc với nó. Năng lực tìm hiểu lịch sử trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 xây chính trên thao tác này.
Bài này đi theo tiết dạy giả định của thầy Quang dạy Lịch sử lớp 8 ở Trường THCS A, với tên bài giả định "Đời sống người lao động trong thời kỳ cách mạng công nghiệp". Bạn sẽ có năm tiêu chí chọn tư liệu, bốn câu hỏi dùng được cho mọi loại tư liệu, kế hoạch bài dạy rút gọn, phiếu nhóm và cách dạy học sinh đặt hai nguồn cạnh nhau.
Tư liệu trong giờ Lịch sử để làm gì
Nhiều tiết Lịch sử có tư liệu nhưng tư liệu chỉ để minh hoạ: giáo viên chiếu một bức ảnh, nói "đây là hình ảnh nhà máy thời đó", rồi chuyển trang. Học sinh nhìn qua và quên. Tư liệu chỉ thật sự làm việc khi học sinh phải trả lời một câu hỏi mà muốn trả lời thì buộc phải nhìn kỹ, đọc kỹ chính tư liệu ấy.
Khi được dạy cách đọc tư liệu, học sinh học được ba điều mà lời kể không cho được. Thứ nhất, hiểu rằng hiểu biết về quá khứ đến từ dấu vết để lại, không phải từ sách tự nhiên mà có. Thứ hai, biết mỗi dấu vết đều do một người cụ thể tạo ra, với góc nhìn và mục đích riêng. Thứ ba, biết tự hỏi "nguồn này đáng tin đến đâu" trước khi tin một thông tin, kỹ năng các em dùng mỗi ngày khi đọc tin trên mạng.
Tiết học dựa trên tư liệu không bắt buộc phải nhiều tư liệu. Hai đến ba tư liệu ngắn, khai thác kỹ, tốt hơn mười tư liệu lướt qua. Tổ chuyên môn khi dự giờ thường hỏi một câu đơn giản: học sinh đã làm gì với tư liệu ngoài việc nhìn nó?
Năm tiêu chí chọn tư liệu trước khi đưa vào tiết học
Trước khi đưa một tư liệu vào kế hoạch bài dạy, thầy Quang tự đối chiếu năm câu sau. Tư liệu nào không qua được hai câu đầu thì bỏ, dù trông hấp dẫn đến đâu:
- Rõ nguồn. Biết ai tạo ra, khi nào, ở đâu. Ảnh lấy trên mạng không rõ xuất xứ, có thể là ảnh dàn dựng hoặc ảnh của thời kỳ khác, không đưa vào làm tư liệu gốc.
- Đúng thời kỳ đang học. Tranh vẽ minh hoạ làm sau này chỉ được gọi là tranh minh hoạ, không gọi là tư liệu cùng thời.
- Ngắn, vừa sức đọc. Đoạn trích văn bản cho lớp 8 khoảng một trăm đến hai trăm chữ, có chú thích từ cổ hoặc từ khó ngay bên dưới.
- Có điều để hỏi. Tư liệu phải chứa chi tiết mà học sinh tự phát hiện được: một con số, một hình ảnh lạ, một lời than phiền, một mâu thuẫn.
- Phù hợp lứa tuổi. Ảnh về chiến tranh, thương tật, cái chết cần chọn lọc; có thể dùng tư liệu gián tiếp như thư từ, nhật ký thay cho ảnh gây ám ảnh.
Với tiết mẫu, thầy Quang chọn hai tư liệu: một đoạn trích giả định từ ghi chép của một người đến thăm xưởng dệt, tả giờ làm và trẻ em lao động; và một bảng số liệu giả định về giờ làm việc trong ngày của công nhân ở các năm khác nhau. Trong lớp, thầy nói rõ đây là tư liệu được soạn lại để luyện cách đọc, khi lên lớp thật giáo viên thay bằng tư liệu có nguồn trong sách hoặc tài liệu tham khảo chính thức.
Bốn câu hỏi đọc mọi tư liệu
Bộ bốn câu hỏi này dán lên góc bảng phụ suốt năm học, học sinh dùng cho ảnh, văn bản, đồ vật hay số liệu đều được. Cột phải là cách thầy Quang hỏi với đoạn ghi chép của người thăm xưởng dệt.
| Câu hỏi | Học sinh học được gì | Ví dụ với đoạn ghi chép |
|---|---|---|
| Ai làm ra, khi nào, để làm gì? | Mỗi tư liệu có tác giả và mục đích | Người viết là khách đến thăm, không phải công nhân. Ông ta viết để gửi cho ai? |
| Tư liệu cho thấy điều gì? | Tách thông tin có thật trong tư liệu | Gạch chân các chi tiết về giờ làm, tuổi người làm, điều kiện trong xưởng. |
| Tư liệu không cho thấy điều gì? | Biết giới hạn của một nguồn | Đoạn ghi chép có cho biết công nhân nghĩ gì về công việc không? |
| Nó giúp trả lời câu hỏi lớn của bài thế nào? | Nối tư liệu với vấn đề lịch sử | Cách mạng công nghiệp làm đời sống người lao động thay đổi ra sao? |
Câu thứ ba là câu học sinh ít khi được hỏi và cũng là câu có giá trị nhất. Khi học sinh nhận ra một tư liệu không nói được hết, các em tự muốn tìm thêm nguồn khác, và đó là lúc giáo viên đưa tư liệu thứ hai vào.
Tiết mẫu lớp 8 theo bốn hoạt động
Kế hoạch bài dạy rút gọn, một tiết bốn mươi lăm phút, lớp chia sáu nhóm.
- Mở đầu (5 phút). Thầy hỏi: "Một ngày của em có bao nhiêu giờ đi học, bao nhiêu giờ chơi?" Ghi vài con số lên bảng. Rồi nêu câu hỏi lớn của tiết học: một ngày của một đứa trẻ cùng tuổi các em trong xưởng dệt hai trăm năm trước trông như thế nào?
- Hình thành kiến thức, đọc tư liệu 1 (15 phút). Nhóm đọc đoạn ghi chép, trả lời bốn câu hỏi trên phiếu. Ba nhóm trình bày ngắn, mỗi nhóm một câu, các nhóm khác bổ sung.
- Hình thành kiến thức, đọc tư liệu 2 (10 phút). Nhóm đọc bảng số liệu giờ làm, trả lời: giờ làm thay đổi thế nào qua các mốc, điều gì có thể đã khiến nó thay đổi. Thầy chốt các ý về điều kiện lao động và sự ra đời các phong trào đòi cải thiện điều kiện làm việc.
- Luyện tập (8 phút). Cá nhân viết ba câu: một điều em biết chắc nhờ tư liệu, một điều em đoán nhưng chưa chắc, một điều em muốn tìm hiểu thêm.
- Vận dụng (7 phút và ở nhà). Hỏi ông bà hoặc người lớn trong nhà về một ngày làm việc của họ lúc còn trẻ, ghi lại năm câu như một tư liệu nhỏ, ghi rõ ai kể, kể khi nào.
Phần vận dụng biến học sinh thành người tạo ra tư liệu, nhờ vậy các em hiểu từ bên trong rằng mọi lời kể đều mang góc nhìn của người kể.
Phiếu đọc tư liệu dùng cho nhóm
Phiếu một mặt giấy, dùng chung cho mọi tư liệu trong năm học. Nhóm cử một người ghi, một người đọc to tư liệu, một người giữ thời gian, một người trình bày:
- Tên tư liệu và loại tư liệu: văn bản, ảnh, hiện vật, số liệu.
- Người tạo ra và thời gian: nếu không rõ thì ghi "không rõ" và nói tư liệu đáng tin hơn hay kém hơn vì thế.
- Ba chi tiết nhóm chú ý nhất: trích nguyên văn hoặc tả đúng phần nhìn thấy trong ảnh.
- Điều tư liệu cho biết: viết thành một hai câu bằng lời của nhóm.
- Điều tư liệu không cho biết: ít nhất một ý.
- Một câu hỏi nhóm muốn hỏi thêm: sẽ dùng cho tiết sau hoặc phần vận dụng.
Phiếu cố ý tách "chi tiết" khỏi "điều tư liệu cho biết". Học sinh hay trộn hai thứ: thấy ảnh trẻ em đứng cạnh máy dệt là viết ngay "trẻ em bị bóc lột", trong khi ảnh chỉ cho thấy trẻ em làm việc trong xưởng. Tách hai ô giúp các em phân biệt điều thấy được với điều suy ra.
Đặt hai tư liệu cạnh nhau: dạy nghi ngờ đúng mức
Khi học sinh đã quen bốn câu hỏi, bước tiếp theo là đưa hai tư liệu nói khác nhau về cùng một chuyện. Chẳng hạn, đoạn ghi chép của người thăm xưởng tả cảnh làm việc cực nhọc, còn một đoạn quảng cáo giả định của chủ xưởng tả xưởng sạch sẽ, công nhân vui vẻ. Thầy Quang hỏi: "Hai người này nhìn cùng một xưởng mà viết khác nhau, vì sao? Em tin ai hơn, dựa vào đâu?"
Mục tiêu không phải để học sinh kết luận một nguồn nói thật, một nguồn nói dối, mà để các em thấy mỗi người viết có lý do riêng và người học lịch sử phải đối chiếu. Câu trả lời tốt là câu có nêu lý do: người chủ xưởng muốn tuyển người nên có thể tả đẹp hơn; người khách có thể chỉ đến một ngày nên không thấy hết.
Có hai chỗ cần giữ chừng mực. Đừng để học sinh đi đến kết luận "tư liệu nào cũng không tin được, vậy không biết gì về quá khứ"; giáo viên nhấn mạnh rằng khi nhiều nguồn độc lập cùng chỉ một hướng, hiểu biết của ta chắc chắn hơn. Và với các sự kiện của lịch sử dân tộc, giáo viên bám sát nội dung chương trình và tài liệu chính thức, dùng kỹ thuật đối chiếu cho các tư liệu đời sống, không biến tiết học thành tranh luận về những đánh giá đã được chương trình xác định.
Lỗi hay bị góp ý khi dạy bằng tư liệu
Chiếu tư liệu rồi tự giảng luôn. Học sinh không có thời gian làm việc với tư liệu. Tối thiểu phải có vài phút yên lặng để học sinh đọc hoặc nhìn, kèm câu hỏi cụ thể.
Tư liệu quá dài, chữ quá nhỏ. Đoạn văn bản dài cả trang chiếu lên màn hình không ai đọc được. In ra phiếu, cắt ngắn, đánh số dòng.
Không nêu nguồn tư liệu. Người dự giờ hỏi "ảnh này lấy ở đâu" mà giáo viên không trả lời được là tiết học mất điểm, và là bài học xấu cho học sinh về chuyện dùng nguồn.
Câu hỏi chỉ đòi tìm thông tin. Toàn câu "tư liệu nói gì" mà không có câu "vì sao người viết nói thế" hay "tư liệu không nói gì" thì tư liệu chỉ thay cho sách giáo khoa, chưa rèn được năng lực.
Kết luận tách khỏi tư liệu. Chốt bài bằng một đoạn ghi nhớ học thuộc không nhắc gì đến tư liệu vừa đọc. Nên chốt bằng câu "Từ hai tư liệu, chúng ta biết được..." để học sinh thấy kiến thức đến từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Tiết Lịch sử nào cũng phải có tư liệu sao?
Không bắt buộc tiết nào cũng phải có, nhưng mỗi chủ đề nên có ít nhất một hoạt động học sinh làm việc trực tiếp với tư liệu. Với những bài nặng về trình tự sự kiện, có thể dùng tư liệu ở phần luyện tập hoặc vận dụng.
Lấy tư liệu ở đâu cho đáng tin?
Ưu tiên tư liệu đã có trong sách giáo khoa, sách giáo viên và tài liệu tham khảo do cơ quan quản lý giáo dục giới thiệu. Tư liệu tự tìm cần ghi rõ nguồn; ảnh không rõ xuất xứ thì chỉ nên dùng làm minh hoạ và nói rõ với học sinh như vậy.
Học sinh lớp 6 đã đọc tư liệu được chưa?
Được, nhưng nên bắt đầu bằng ảnh và hiện vật trước khi dùng văn bản cổ. Với lớp 6 chỉ cần hai câu hỏi đầu: ai làm ra và tư liệu cho thấy gì; câu hỏi về giới hạn của nguồn đưa vào dần từ lớp 7, lớp 8.
Có cần dùng tư liệu tiếng nước ngoài không?
Không cần với học sinh phổ thông. Nếu tư liệu gốc bằng tiếng nước ngoài, dùng bản dịch đã được công bố và ghi chú rằng đây là bản dịch, vì cách dịch đôi khi làm đổi sắc thái của nguồn.
Làm sao đánh giá kỹ năng đọc tư liệu của học sinh?
Đưa một tư liệu ngắn chưa học vào bài kiểm tra kèm bốn câu hỏi quen thuộc, chấm theo rubric gồm xác định nguồn, trích đúng chi tiết, suy luận có căn cứ và nêu giới hạn. Không chấm việc học sinh nhớ tư liệu đã học trên lớp.
Tư liệu gia đình học sinh mang đến có dùng trên lớp được không?
Dùng được và rất có giá trị, như ảnh cũ, giấy khen, đồ dùng của ông bà. Cần hỏi ý gia đình trước, không bắt buộc em nào cũng phải mang, và không dùng những thứ có thông tin riêng tư của gia đình học sinh.