Tiết nói và nghe chỉ đạt khi phần lớn học sinh được nói thật, nói từ ý đã chuẩn bị chứ không đọc bài viết, và người nghe có việc cụ thể để làm. Cách tổ chức hiệu quả là cho học sinh nói song song trong nhóm năm sáu em, mỗi nhóm có phiếu người nghe, giáo viên đi vòng đánh giá, sau đó chỉ chọn hai ba bài nói tiêu biểu trình bày trước lớp. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt nói và nghe ngang hàng với đọc và viết, nên tiết này cần được soạn kỹ như một tiết đọc hiểu.
Phần dưới theo chân thầy Tùng dạy Văn lớp 6 ở Trường THCS A với bài nói giả định "Kể lại một trải nghiệm đáng nhớ": cách chuẩn bị thẻ ý, cách chia nhóm nói, phiếu người nghe, rubric ba mức, kế hoạch bài dạy rút gọn và những lỗi khiến tiết nói và nghe bị đánh giá là hình thức.
Vì sao tiết nói và nghe hay thành tiết đọc bài
Kịch bản quen thuộc: giáo viên giao về nhà viết bài, lên lớp gọi năm em lần lượt cầm vở đọc to trước lớp, mỗi em ba phút, cả lớp vỗ tay, giáo viên nhận xét chung rồi hết giờ. Ba mươi lăm em còn lại không nói câu nào, và năm em được gọi thì thật ra đang luyện đọc, không phải luyện nói.
Nói khác viết ở chỗ người nói phải nhìn người nghe, điều chỉnh khi thấy họ không theo kịp, dùng câu ngắn, lặp lại ý chính, dùng giọng và cử chỉ. Đọc nguyên văn bài viết thì mất hết những thứ đó. Vì vậy điều đầu tiên cần đổi là cấm cầm vở lên nói, chỉ được cầm thẻ ghi ý.
Điều thứ hai là phần nghe. Trong chương trình, nghe là một kỹ năng được đánh giá, nhưng ở nhiều tiết học người nghe chỉ ngồi im và vỗ tay. Người nghe cần một nhiệm vụ: ghi lại ý chính, đặt một câu hỏi, nhận xét theo tiêu chí. Có nhiệm vụ, các em mới nghe thật.
Điều thứ ba là thời lượng. Một tiết nói và nghe mà giáo viên dành hai mươi phút để giảng lý thuyết về bố cục bài nói thì không còn thời gian cho học sinh nói. Phần lý thuyết nên rút xuống vài phút qua bài nói mẫu của giáo viên, phần còn lại của tiết thuộc về học sinh.
Chuẩn bị bài nói bằng thẻ ý thay cho bài viết sẵn
Thầy Tùng phát cho mỗi học sinh bốn tấm thẻ giấy cỡ lòng bàn tay. Ở nhà, học sinh chuẩn bị theo các bước:
- Chọn một trải nghiệm có thể kể trong ba phút. Một buổi chiều, một chuyến đi, một lần mắc lỗi; không chọn cả một mùa hè.
- Thẻ 1, mở đầu: một câu gây chú ý, ví dụ một âm thanh, một câu ai đó đã nói, một hình ảnh. Không viết "hôm nay em xin kể về".
- Thẻ 2 và 3, diễn biến: mỗi thẻ chỉ ghi ba bốn từ khoá cho một đoạn, không viết câu hoàn chỉnh.
- Thẻ 4, kết thúc: điều em nhận ra sau trải nghiệm đó, viết bằng một câu ngắn.
- Nói thử trước gương hoặc với người nhà hai lần, bấm giờ. Nếu quá bốn phút thì bỏ bớt một chi tiết.
Thẻ chỉ có từ khoá buộc học sinh tự tạo câu khi nói, đó chính là kỹ năng cần luyện. Lúc đầu nhiều em sẽ nói vấp, dừng lâu. Giáo viên cần nói trước với lớp rằng vấp là bình thường, và trong rubric không trừ điểm cho vài lần ngập ngừng.
Kế hoạch bài dạy rút gọn: tổ chức nói song song theo nhóm
Tiết bốn mươi lăm phút, lớp 40 em chia bảy nhóm năm sáu em. Mỗi nhóm ngồi quanh hai bàn ghép.
| Hoạt động | Thời gian | Việc của học sinh | Việc của giáo viên |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | 5 phút | Nghe giáo viên kể mẫu một trải nghiệm ngắn bằng thẻ ý, chỉ ra giáo viên đã làm gì để người nghe chú ý | Kể mẫu hai phút, cố ý nhìn người nghe và không cầm giấy |
| Nhắc tiêu chí | 4 phút | Đọc rubric và phiếu người nghe, hỏi lại chỗ chưa rõ | Giải thích ba tiêu chí chính, phân vai trong nhóm |
| Nói song song | 22 phút | Từng em trong nhóm nói ba phút; các bạn ghi phiếu người nghe; hết lượt mỗi em, người nghe hỏi một câu | Đi vòng, mỗi nhóm nghe trọn ít nhất một bài, ghi nhận xét |
| Trình bày trước lớp | 9 phút | Hai em được nhóm đề cử nói trước lớp; cả lớp ghi một điều học được | Nhận xét theo rubric, chỉ ra điểm mạnh cụ thể |
| Tự đánh giá | 5 phút | Mỗi em đọc phiếu bạn ghi cho mình, viết một mục tiêu cho lần nói sau | Thu phiếu tự đánh giá để theo dõi |
Nói song song khiến lớp ồn hơn, nên quy định mức giọng "đủ cho nhóm nghe" và cho các nhóm ngồi xa nhau nhất có thể. Hai em trình bày trước lớp là do nhóm đề cử, không phải giáo viên chỉ định, để tránh lần nào cũng là các em mạnh dạn nhất.
Phiếu người nghe
Mỗi người nghe giữ một phiếu nhỏ cho mỗi bạn nói, ghi trong lúc nghe và đưa cho bạn ngay sau lượt nói. Phiếu có năm dòng:
- Bạn kể về chuyện gì? Tóm trong một câu. Nếu người nghe không tóm được, người nói biết bài mình chưa rõ trọng tâm.
- Chi tiết em nhớ nhất: ghi lại đúng chi tiết ấy.
- Bạn có nhìn người nghe không? Khoanh: thường xuyên, thỉnh thoảng, hiếm khi.
- Giọng bạn: khoanh: nghe rõ, hơi nhỏ, quá nhanh.
- Một câu hỏi em muốn hỏi bạn: câu hỏi thật về câu chuyện, không phải câu khen.
Dòng đầu tiên là thước đo hữu ích nhất cho kỹ năng nghe lẫn kỹ năng nói. Khi phần lớn người nghe tóm sai ý của một bạn, cả hai bên đều có điều để học. Giáo viên không chấm điểm phiếu người nghe, nhưng xem nhanh để biết em nào nghe chưa tập trung và nhắc riêng.
Lần đầu dùng phiếu, học sinh hay viết câu hỏi kiểu "bạn có vui không". Giáo viên làm mẫu sự khác nhau giữa câu hỏi đóng và câu hỏi mở ngay trên bài kể mẫu của mình: "cô có vui không" chỉ nhận được một chữ, còn "lúc nhìn thấy con đường ngập nước, cô đã nghĩ gì đầu tiên" mở ra cả một đoạn kể mới. Sau hai ba tiết, câu hỏi của người nghe khá lên rõ rệt.
Rubric bài nói ba mức
Rubric chỉ giữ ba tiêu chí cho lớp 6 để học sinh nhớ được khi nói. Lên lớp trên có thể thêm tiêu chí về lập luận hoặc dùng phương tiện hỗ trợ.
| Tiêu chí | Mức cần cố gắng | Mức đạt | Mức tốt |
|---|---|---|---|
| Nội dung | Kể lan man, người nghe khó biết chuyện chính | Có mở đầu, diễn biến, kết thúc; có ít nhất một chi tiết cụ thể | Chi tiết sống động, nêu rõ điều nhận ra sau trải nghiệm |
| Cách nói | Đọc thuộc hoặc nhìn thẻ gần như suốt bài | Nhìn người nghe phần lớn thời gian, giọng đủ nghe | Thay đổi giọng theo cảm xúc của câu chuyện, ngắt nghỉ hợp lý |
| Tương tác | Không trả lời được câu hỏi của người nghe | Trả lời được câu hỏi | Trả lời và hỏi lại người nghe, hoặc mời họ chia sẻ trải nghiệm tương tự |
Mức thấp nhất được gọi là "cần cố gắng", không dùng chữ "yếu" hay "kém". Rubric cũng phát trước cho học sinh ngay từ lúc giao bài, để các em biết tiêu chí khi chuẩn bị, chứ không chỉ thấy khi bị đánh giá.
Xử lý những tình huống hay gặp trong lúc nói song song
Tình huống thứ nhất: một nhóm nói xong sau mười phút trong khi nhóm khác mới được hai bạn. Thường là vì các em nói quá ngắn, chỉ kể tóm tắt. Giáo viên đến nhóm đó, hỏi thêm mỗi bạn một câu như "lúc ấy em nghe thấy gì", "ai ở bên cạnh em", rồi giao nhiệm vụ mở rộng: mỗi bạn kể lại một lần nữa, thêm hai chi tiết mà phiếu người nghe nói là còn thiếu.
Tình huống thứ hai: một em kể trải nghiệm buồn, như người thân bị ốm hay chuyện gia đình, và xúc động giữa chừng. Nhóm bạn thường lúng túng. Trước tiết học, giáo viên nói rõ với cả lớp rằng mỗi em tự chọn chuyện mình muốn chia sẻ, không ai bị hỏi gặng về chuyện riêng, và người nghe chỉ hỏi về những gì bạn đã kể ra. Khi gặp tình huống này, giáo viên đến ngồi cùng nhóm, cho em ấy quyền dừng lại hoặc kể nốt sau.
Tình huống thứ ba: một nhóm nói chuyện riêng thay vì nghe bạn. Thay vì nhắc chung cả lớp, giáo viên đến đứng gần nhóm đó, cầm phiếu người nghe của một em lên xem. Chỉ cần như vậy, các em biết phiếu sẽ được đọc và quay lại nghe. Nếu vẫn tiếp diễn, đổi vị trí một em sang nhóm khác cho lượt sau, nói nhỏ, không phê bình trước lớp.
Lỗi hay bị góp ý và cách áp vào lớp của bạn
Chỉ vài em nói, cả lớp ngồi nghe. Người dự giờ đếm số học sinh được nói. Dưới mười em trong một tiết nói và nghe là tiết học chưa đạt yêu cầu tổ chức.
Nhận xét chung "bạn nói hay, tự tin". Nhận xét cần chỉ ra hành vi cụ thể: "bạn dừng lại một nhịp trước câu kết, làm cả nhóm chú ý". Học sinh cũng học được cách nhận xét từ cách giáo viên làm mẫu.
Không có thời gian cho người nghe hỏi. Thiếu phần hỏi đáp thì nghe chỉ là thụ động. Mỗi lượt nói cần ít nhất một câu hỏi từ người nghe.
Áp cho lớp 8, lớp 9. Đổi đề thành trình bày ý kiến về một vấn đề hoặc giới thiệu một cuốn sách đã đọc. Rubric thêm tiêu chí "lí lẽ và bằng chứng", phiếu người nghe thêm dòng "một ý em chưa đồng ý và vì sao".
Áp cho lớp sĩ số nhỏ hoặc học sinh rất ngại nói. Bắt đầu bằng nói theo cặp một phút, rồi nhóm bốn, rồi mới nhóm sáu và trước lớp. Mỗi bậc làm vài lần trước khi lên bậc sau.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh quá ngại không chịu nói trong nhóm thì làm sao?
Cho em đó nói với một bạn thân trước, hoặc cho phép nói ngắn hơn ở lần đầu. Giáo viên tránh gọi em lên nói trước lớp khi em chưa sẵn sàng, và ghi nhận ngay cả một lượt nói ngắn để em có động lực lần sau.
Có nên chấm điểm số cho bài nói không?
Bài nói trong tiết học nên đánh giá bằng nhận xét theo rubric. Nếu dùng làm bài kiểm tra định kỳ, cần công bố tiêu chí và cách quy đổi điểm từ trước, và học sinh được biết mình nói vào buổi nào để chuẩn bị.
Một tiết có đủ thời gian cho cả lớp nói không?
Với nói song song trong nhóm năm sáu em, mỗi em ba phút cộng thời gian hỏi đáp, cả lớp nói xong trong khoảng hai mươi đến hai lăm phút. Nếu nói lần lượt trước lớp thì không bao giờ đủ.
Học sinh có được dùng trình chiếu khi nói không?
Với lớp 6 không cần, thẻ ý là đủ. Ở lớp lớn hơn, khi bài nói là thuyết trình một vấn đề, có thể dùng một vài hình ảnh hoặc sơ đồ, nhưng không được chiếu nguyên đoạn chữ rồi đọc theo.
Đánh giá kỹ năng nghe bằng cách nào?
Dựa vào phiếu người nghe: tóm đúng ý chính, ghi đúng chi tiết, đặt được câu hỏi liên quan. Giáo viên cũng có thể kể một câu chuyện ngắn rồi cho cả lớp viết ý chính để kiểm tra kỹ năng nghe riêng.
Giáo viên có nên nói mẫu không, hay để học sinh tự làm?
Nên nói mẫu ngắn ở đầu tiết, vì học sinh chưa từng thấy một bài nói không cầm giấy thì khó hình dung. Bài mẫu nên có một hai chỗ chưa hoàn hảo để học sinh thấy nói tự nhiên không đòi hỏi trơn tru tuyệt đối.