TruyenDay.comTruyền Dạy
Dạy các môn xã hội

Dạy viết bài văn nghị luận theo quy trình: bốn bước trên lớp, phiếu dàn ý, trả bài

Giáo viên Ngữ văn dạy viết nghị luận theo bốn bước chuẩn bị, tìm ý và lập dàn ý, viết, kiểm tra chỉnh sửa: tiết mẫu lớp 9, phiếu dàn ý, bảng kiểm và cách trả bài.

Ninth grade students sit in pairs swapping handwritten essay drafts on wooden desks while a male teacher walks between rows, overhead view, warm afternoon light, muted green tones

Dạy viết nghị luận hiệu quả nhất là cho học sinh viết ngay trên lớp theo bốn bước: chuẩn bị, tìm ý và lập dàn ý, viết bài, kiểm tra và chỉnh sửa. Giáo viên không đọc văn mẫu cho chép mà dừng lại ở từng bước, cho học sinh làm, xem sản phẩm, sửa ngay rồi mới đi tiếp. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 coi viết là một quá trình, nên sản phẩm cuối tiết có thể chỉ là một dàn ý tốt và một đoạn viết hoàn chỉnh, không nhất thiết là cả bài.

Phần dưới là cách thầy Lâm dạy Văn lớp 9 ở Trường THCS A tổ chức chuỗi hai tiết viết bài nghị luận về vấn đề "học sinh có nên dùng điện thoại trong giờ ra chơi", kèm phiếu dàn ý, bảng kiểm cho học sinh tự sửa, cách cho đọc chéo và cách trả bài để lần viết sau khá lên thật.

Vì sao bài viết của học sinh hay giống nhau

Giáo viên nào chấm một xấp bài nghị luận cũng gặp cảnh ba mươi bài mở đầu giống nhau, cùng một dẫn chứng về người nổi tiếng, cùng câu kết "mỗi chúng ta cần...". Nguyên nhân không phải học sinh lười mà vì các em chỉ được dạy sản phẩm cuối, không được dạy đường đi. Khi không biết tự tìm ý, cách an toàn nhất là nhớ một bài mẫu rồi xoay cho hợp đề.

Dạy theo quy trình làm điều ngược lại: tách việc viết thành từng bước nhỏ, mỗi bước có công cụ riêng, giáo viên kiểm tra được sản phẩm của bước đó trước khi đi tiếp. Học sinh viết còn chậm vẫn hoàn thành được dàn ý tốt; học sinh khá thì có không gian để viết lý lẽ của riêng mình.

Một điều chỉnh tư duy cần có: tiết viết không phải tiết im lặng. Học sinh được nói với bạn, hỏi giáo viên, đọc bài nhau. Người dự giờ thấy lớp ồn ở bước tìm ý là bình thường; lớp im phăng phắc suốt bốn mươi lăm phút mà cuối giờ thu được những bài giống nhau mới đáng lo.

Bốn bước tổ chức trong chuỗi hai tiết

Thầy Lâm dạy chuỗi này trong hai tiết liền nhau. Thời gian ghi trong ngoặc là thời gian trên lớp.

  1. Chuẩn bị (tiết 1, 8 phút). Học sinh xác định đề yêu cầu gì: vấn đề bàn luận, kiểu bài, người đọc, độ dài. Giáo viên cho cả lớp gạch chân từ khoá trong đề và hỏi: "Đề hỏi có nên hay không, hay hỏi nên dùng thế nào?" Phân biệt được hai cách hỏi này là tránh lạc đề một nửa.
  2. Tìm ý (tiết 1, 15 phút). Nhóm bốn em dùng kỹ thuật khăn trải bàn: mỗi em viết lý lẽ ủng hộ và phản đối vào góc của mình trong năm phút, sau đó cả nhóm chọn ba lý lẽ mạnh nhất ghi vào ô giữa. Mỗi lý lẽ phải đi kèm một bằng chứng từ đời sống trường lớp, không lấy chuyện người nổi tiếng.
  3. Lập dàn ý (tiết 1, 15 phút). Từng học sinh tự điền phiếu dàn ý cá nhân, chọn quan điểm riêng dựa trên ô giữa của nhóm. Giáo viên đi vòng, ký nhanh vào phiếu nào đủ luận điểm, lí lẽ, bằng chứng.
  4. Viết (tiết 2, 20 phút). Học sinh viết mở bài và một đoạn thân bài hoàn chỉnh dựa trên dàn ý. Không bắt viết hết cả bài trong tiết.
  5. Kiểm tra và chỉnh sửa (tiết 2, 15 phút). Đổi bài cho bạn ngồi cạnh, đọc chéo theo bảng kiểm, ghi góp ý bằng bút chì. Học sinh nhận lại bài, sửa bằng bút khác màu. Phần còn lại viết tiếp ở nhà.

Thứ tự này có chủ đích: học sinh chỉ được viết khi dàn ý đã được ký. Nhờ vậy giáo viên chặn được bài lạc đề ngay từ phút thứ ba mươi của tiết 1, không phải đợi đến lúc chấm mới biết.

Phiếu lập dàn ý cá nhân

Phiếu in trên một mặt giấy, khung rộng để học sinh viết tay. Mỗi ô có câu gợi dẫn, không có chữ mẫu điền sẵn để học sinh chép:

  • Ý kiến của em về vấn đề (một câu): "Theo em, học sinh nên / không nên / nên có điều kiện ... vì ..."
  • Luận điểm 1: lí lẽ (vì sao), bằng chứng (một việc em đã thấy ở trường, ghi cụ thể ai, lúc nào, nhưng không nêu tên thật của bạn).
  • Luận điểm 2: lí lẽ, bằng chứng, như trên.
  • Ý kiến trái chiều em sẽ phản bác: người khác sẽ nói gì, và em trả lời họ ra sao.
  • Đề xuất cụ thể: nếu được nói với ban giám hiệu, em đề nghị gì (ví dụ: chỉ dùng điện thoại ở khu vực sân sau trong mười phút cuối giờ ra chơi).
  • Câu kết của em: một câu nhắc lại ý kiến bằng lời khác câu mở.
  • Ô giáo viên ký: đủ / cần bổ sung luận điểm / cần bằng chứng thật hơn.

Ô "ý kiến trái chiều" là chỗ phân biệt bài nghị luận lớp 9 với bài lớp 6. Học sinh nào tự viết được phản đề một cách công bằng là đã biết lập luận, không chỉ biết liệt kê. Ô "đề xuất cụ thể" giúp bài thoát khỏi kết luận sáo rỗng kiểu "chúng ta cần sử dụng điện thoại hợp lý".

Bảng kiểm cho học sinh đọc chéo bài của bạn

Bảng kiểm phát cho mỗi học sinh cùng lúc với bài của bạn. Giáo viên giới hạn ở năm tiêu chí, viết bằng ngôn ngữ học sinh hiểu được, và yêu cầu ghi góp ý bằng câu cụ thể chứ không ghi "hay" hay "chưa hay".

Tiêu chíCâu hỏi khi đọc bài bạnGóp ý mẫu nên viết
Rõ ý kiếnĐọc xong mở bài, mình có biết bạn đồng ý hay phản đối không?Mở bài chưa nói bạn chọn phía nào; thêm một câu nêu ý kiến.
Lí lẽMỗi đoạn thân bài có trả lời được câu "vì sao" không?Đoạn 1 kể chuyện nhưng chưa nói vì sao chuyện đó chứng minh ý kiến.
Bằng chứngBằng chứng có thật, gần gũi, cụ thể không?Thay "nhiều bạn" bằng một việc cụ thể bạn đã thấy ở sân trường.
Liên kếtCác câu có nối với nhau bằng từ chuyển ý không?Câu 3 và câu 4 nhảy ý, thêm "không chỉ vậy" hoặc "ngược lại".
Chính tả, câuCó câu nào quá dài hoặc thiếu chủ ngữ không?Câu thứ hai dài bốn dòng, nên tách đôi.

Lần đầu dùng bảng kiểm, học sinh hay viết góp ý rất ngắn hoặc chỉ khen. Giáo viên nên làm mẫu một lần trên bảng với một bài viết giả định, đọc to từng câu góp ý mẫu, rồi mới để học sinh tự làm.

Trả bài sao cho lần viết sau khá lên

Tiết trả bài thường bị dùng để đọc điểm và đọc bài hay nhất. Cách này không giúp được học sinh nào ngoài em có bài được đọc. Thầy Lâm chia tiết trả bài thành ba phần. Phần đầu, giáo viên nêu ba lỗi phổ biến nhất của cả lớp, mỗi lỗi kèm một câu trích từ bài viết (đã bỏ tên, chép lại bằng chữ của giáo viên) và một cách sửa. Phần hai, học sinh nhận lại bài, đọc lời phê, chọn đúng một đoạn để viết lại ngay trên lớp. Phần ba, học sinh ghi vào sổ cá nhân một mục tiêu cho bài viết lần sau.

Lời phê trên bài cũng nên đổi. Thay cho "bài viết khá, cần cố gắng", ghi một điều làm tốt và một điều cần sửa, đều chỉ vào dòng cụ thể: "Bằng chứng ở đoạn 2 rất thật, thầy tin bạn. Đoạn 3 chưa có lí lẽ, thử thêm câu bắt đầu bằng chữ vì."

Không đọc to điểm của từng học sinh và không so sánh bài các em trước lớp. Bài hay chỉ được đọc khi chính học sinh đồng ý, và nên đọc vì một điểm mạnh cụ thể, ví dụ "cách bạn phản bác ý kiến trái chiều", để cả lớp học được kỹ năng, không chỉ ngưỡng mộ.

Lỗi hay bị góp ý trong tiết dạy viết

Chiếu văn mẫu ngay từ đầu. Học sinh đọc một bài mẫu hoàn chỉnh trước khi tự tìm ý sẽ chép ý của bài mẫu. Nếu cần mẫu, chỉ đưa một đoạn ngắn để minh hoạ một kỹ năng, sau khi học sinh đã có dàn ý riêng.

Muốn học sinh viết xong cả bài trong một tiết. Kết quả là bài viết vội, giáo viên không còn thời gian cho bước sửa. Tổ chuyên môn thường đánh giá cao tiết học có sản phẩm nhỏ mà thật, hơn là tiết học thu được bài dài mà không ai đọc lại.

Bước chỉnh sửa chỉ là hình thức. Đổi bài cho nhau mà không có bảng kiểm thì học sinh chỉ khen nhau. Cần có tiêu chí và yêu cầu sửa bằng mực khác màu để người dự giờ nhìn thấy dấu vết sửa.

Dẫn chứng xa vời. Học sinh lớp 9 viết về điện thoại mà dẫn chuyện của một nhà khoa học nước ngoài là dấu hiệu học thuộc. Khuyến khích dẫn chứng từ trường lớp, gia đình, khu phố.

Đề bài quá rộng. Đề "bàn về công nghệ trong đời sống" khiến học sinh viết lan man. Đề hẹp, gần, có tranh cãi thật mới dạy được kỹ năng lập luận.

Áp vào lớp của bạn: đổi đề, đổi kiểu bài, đổi khối lớp

Khung bốn bước giữ nguyên khi đổi kiểu bài; thứ thay đổi là công cụ ở bước tìm ý. Với bài nghị luận văn học, bước tìm ý là đọc lại văn bản và gạch chân chi tiết, phiếu dàn ý thay ô "bằng chứng đời sống" bằng ô "chi tiết trong tác phẩm, trích nguyên văn". Với bài văn kể chuyện ở lớp 6, bước tìm ý là vẽ đường đi của câu chuyện thành năm ô sự việc. Với bài thuyết minh hay văn bản thông tin, bước tìm ý là liệt kê câu hỏi người đọc sẽ hỏi rồi sắp xếp chúng.

Với khối lớp nhỏ hơn, rút bảng kiểm còn ba tiêu chí và cho học sinh đánh dấu bằng ký hiệu thay vì viết câu góp ý. Với lớp 10 trở lên, thêm tiêu chí về phản đề và độ tin cậy của bằng chứng, yêu cầu học sinh tự ghi nguồn khi dẫn số liệu.

Một cách tự kiểm nhanh khi soạn: nhìn vào kế hoạch bài dạy, mỗi bước viết đã có một sản phẩm cụ thể mà giáo viên nhìn thấy được chưa, như bảng từ khoá gạch chân, ô giữa khăn trải bàn, phiếu dàn ý đã ký, đoạn viết có vết sửa. Bước nào chưa có sản phẩm thì bước đó dễ biến thành lời dặn suông.

Câu hỏi thường gặp

Một tiết có đủ thời gian cho cả bốn bước viết không?

Thường là không đủ nếu muốn có cả bài. Nên chia chuỗi hai tiết hoặc chỉ yêu cầu dàn ý và một đoạn văn trong tiết đầu, phần còn lại làm ở nhà và chữa ở tiết sau. Sản phẩm nhỏ nhưng qua đủ bước vẫn tốt hơn bài dài viết vội.

Học sinh chưa tự tìm ý được thì giúp thế nào?

Cho các em ngồi nhóm có bạn khá, dùng kỹ thuật khăn trải bàn để ai cũng phải viết ít nhất một ý vào góc của mình. Giáo viên có thể đưa thêm ba câu hỏi gợi mở ngắn, như "ai được lợi, ai bị thiệt, chuyện gì xảy ra nếu cấm hẳn".

Có nên cho học sinh học thuộc dàn ý mẫu để đi thi không?

Không nên học thuộc dàn ý cho từng đề, vì đề thi thường đổi vấn đề. Nên luyện khung dàn ý chung gồm ý kiến, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng, phản đề và đề xuất, rồi áp vào nhiều đề khác nhau.

Đọc chéo bài có làm học sinh tự ái không?

Ít khi xảy ra nếu bảng kiểm yêu cầu góp ý cụ thể và có một câu ghi điểm mạnh trước. Giáo viên nên quy định góp ý bằng bút chì, người viết có quyền chọn sửa hay không và giải thích vì sao giữ nguyên.

Chấm bài nghị luận bằng rubric hay theo đáp án?

Rubric phù hợp hơn với bài nghị luận vì quan điểm có thể khác nhau. Rubric chấm mức độ rõ ý kiến, chất lượng lí lẽ, bằng chứng, liên kết và diễn đạt; còn đáp án chỉ nên dùng làm gợi ý các ý có thể có.

Bao lâu thì nên cho học sinh viết một bài hoàn chỉnh?

Mỗi kiểu bài trong chương trình nên có ít nhất một lần viết hoàn chỉnh qua đủ bốn bước, cộng với nhiều lần viết đoạn ngắn xen trong các tiết đọc hiểu. Viết ít mà sửa kỹ thường tiến bộ nhanh hơn viết nhiều mà không sửa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138