Luyện tập là học sinh dùng kiến thức vừa học để làm những bài cùng dạng với bài mẫu, cho tới khi làm chắc tay; vận dụng là đem kiến thức ấy ra giải quyết một tình huống mới, gần với đời sống, mà đề bài không chỉ sẵn phải dùng công thức hay kỹ năng nào. Nói gọn: luyện tập trả lời câu "làm được chưa", vận dụng trả lời câu "dùng được vào việc gì".
Hai hoạt động này hay bị nhập làm một trong kế hoạch, hoặc vận dụng bị đẩy hết về nhà kèm câu "học sinh về nhà làm" rồi không ai nhắc lại. Phần dưới so sánh hai hoạt động bằng bảng, chỉ cách xếp thang câu luyện tập, ba điều kiện của một tình huống vận dụng, ví dụ cho Ngữ văn, Toán và Công nghệ, rồi bàn kỹ chuyện giao vận dụng về nhà sao cho thu được bài.
Luyện tập và vận dụng khác nhau ở đâu
Đặt hai hoạt động cạnh nhau theo sáu tiêu chí, bạn sẽ thấy vì sao không nên gộp.
| Tiêu chí | Luyện tập | Vận dụng |
|---|---|---|
| Mục đích | Củng cố, làm chắc thao tác vừa học | Chuyển kiến thức sang tình huống mới |
| Đề bài | Gần dạng bài mẫu, có thể thay số liệu, ngữ liệu | Tình huống mở, không nói rõ dùng kiến thức nào |
| Đáp án | Thường có một đáp án đúng | Có thể nhiều phương án, đánh giá theo tiêu chí |
| Hình thức | Cá nhân là chủ yếu, có thể chữa theo cặp | Cá nhân, nhóm, dự án nhỏ |
| Thời điểm | Ngay trên lớp sau khi hình thành kiến thức | Cuối tiết, hoặc giao về nhà có thời hạn |
| Sản phẩm | Bài làm trên phiếu, vở | Bài giải tình huống, sản phẩm nhỏ, đoạn viết, kế hoạch |
Một phép thử nhanh: nếu học sinh nhìn đề là biết ngay "à, bài này dùng công thức vừa học", đó là luyện tập. Nếu học sinh phải dừng lại nghĩ "mình cần dùng cái gì đây", đó mới là vận dụng.
Xếp thang câu luyện tập từ dễ đến khó
Hoạt động luyện tập tốt không phải là mười câu cùng một mức. Xếp theo bậc giúp mọi học sinh đều bắt đầu được và em nhanh vẫn có việc làm. Ví dụ thang bốn câu thầy Minh dùng cho tiết giả định về hệ bất phương trình, Toán lớp 10:
- Câu nhận biết: trong ba cặp số, cặp nào là nghiệm của bất phương trình cho sẵn? Học sinh chỉ cần thay số.
- Câu làm theo mẫu: biểu diễn miền nghiệm của một bất phương trình bậc nhất hai ẩn, giống hệt ví dụ trên bảng nhưng đổi hệ số.
- Câu ghép: biểu diễn miền nghiệm của hệ hai bất phương trình. Học sinh phải phối hợp hai thao tác.
- Câu ngược: cho sẵn hình miền nghiệm, viết lại hệ bất phương trình. Câu này bắt học sinh hiểu thật chứ không làm theo quán tính.
- Câu dự phòng cho em làm xong sớm: một hệ ba bất phương trình, hoặc tìm giá trị lớn nhất của một biểu thức trên miền vừa vẽ.
Ghi sẵn trong kế hoạch: yêu cầu tối thiểu cả lớp làm câu một đến ba; câu bốn và câu dự phòng dành cho em xong sớm. Khi chữa, gọi học sinh chữa câu khó vừa sức mình, không để một em giỏi lên chữa hết. Và nhớ quay lại câu hỏi treo ở góc bảng từ đầu giờ, vì luyện tập là lúc học sinh đủ công cụ để trả lời nó.
Ba điều kiện của một tình huống vận dụng
Tình huống có thật hoặc rất gần thật với học sinh. Chia tiền điện theo số ngày ở trọ, chọn gói cước, đo chiều cao cái cây trong sân trường, viết lời nhắn cho bạn mới chuyển lớp. Tình huống "một người nông dân có mảnh vườn hình chữ nhật" chỉ là bài luyện tập đội lốt đời sống.
Đề không chỉ sẵn công cụ. Không ghi "hãy dùng định lí Pythagore để...". Học sinh phải tự nhận ra kiến thức nào giúp được. Đây là chỗ khác biệt cốt lõi với luyện tập.
Có tiêu chí đánh giá công bố trước. Vì vận dụng thường có nhiều đáp án, học sinh cần biết bài thế nào là đạt: có số liệu đo thật, có lập luận, có kết luận trả lời đúng câu hỏi. Ba tiêu chí là đủ, ghi luôn vào đề.
Dấu hiệu tình huống chưa đạt. Học sinh tra được đáp án sẵn trên mạng; tình huống cần dụng cụ mà phần lớn gia đình không có; hoặc tình huống đòi hỏi kiến thức của bài sau. Gặp một trong ba thì đổi tình huống.
Ví dụ vận dụng cho ba môn
Ba hoạt động vận dụng giả định, mỗi cái kèm sản phẩm và tiêu chí để bạn thấy cách viết đủ.
- Ngữ văn lớp 7, cô Hạnh, sau bài đọc hiểu truyện ngắn có nhân vật được miêu tả qua hành động. Nhiệm vụ: viết đoạn sáu đến tám câu tả một người trong nhà chỉ qua việc người đó làm vào một buổi sáng, không dùng tính từ chỉ tính cách. Tiêu chí: có ít nhất ba hành động cụ thể; người đọc đoán được tính cách; không có từ như hiền, chăm, tốt bụng.
- Toán lớp 10, thầy Minh, sau bài hệ bất phương trình. Nhiệm vụ: lớp có một khoản quỹ giả định để mua hai loại bánh cho buổi liên hoan, mỗi loại có giá và số người ăn khác nhau. Lập hệ và chọn cách mua cho nhiều bạn được ăn nhất. Tiêu chí: hệ đúng với điều kiện; hình miền nghiệm rõ; kết luận trả lời đúng câu hỏi.
- Công nghệ lớp 8, cô Lan, sau bài về an toàn điện trong gia đình. Nhiệm vụ: đi quanh nhà cùng người lớn, tìm ba điểm có thể gây mất an toàn điện, chụp ảnh hoặc vẽ lại, đề xuất cách khắc phục. Tiêu chí: ba điểm có thật; giải thích được vì sao nguy hiểm; cách khắc phục làm được mà không tự sửa điện.
Để ý ví dụ Công nghệ ghi rõ "cùng người lớn" và "không tự sửa điện". Nhiệm vụ vận dụng đưa học sinh ra khỏi lớp học thì phần an toàn phải nằm ngay trong đề, không chỉ trong đầu giáo viên.
Giao vận dụng về nhà mà không thành bỏ đó
Giao về nhà là chuyện bình thường vì 45 phút thường không đủ cho vận dụng trọn vẹn. Cái hỏng là giao xong không ai thu, không ai chữa. Một quy trình ngắn:
- Trên lớp dành ít nhất ba đến năm phút cho phần vận dụng: đọc đề, giải thích tiêu chí, cho học sinh hỏi lại. Đừng đọc đề lúc trống trường đã đánh.
- Ghi rõ hạn nộp, hình thức nộp (vở, giấy rời, ảnh chụp) trong kế hoạch và trên bảng.
- Ở hoạt động mở đầu của tiết sau, dành ba phút cho hai ba em chia sẻ bài vận dụng. Vừa thu bài vừa có ngay một màn mở đầu gần gũi.
- Chấm theo ba tiêu chí đã công bố, ghi nhận xét ngắn một hai câu, không cần cho điểm mọi lần.
- Ghi lại những cách làm hay để dùng làm ví dụ cho lớp năm sau.
Nếu lớp của bạn nhiều em ở nội trú hoặc điều kiện ở nhà hạn chế, chọn nhiệm vụ làm được bằng giấy bút, không bắt chụp ảnh hay tra cứu trên mạng. Vận dụng không công bằng về điều kiện thì kết quả cũng không phản ánh đúng năng lực.
Thời lượng và lỗi hay bị góp ý
Trong tiết 45 phút, luyện tập thường chiếm 10 đến 15 phút, vận dụng trên lớp 3 đến 7 phút. Những góp ý hay gặp ở hai hoạt động cuối tiết:
| Góp ý | Cách sửa |
|---|---|
| Không còn thời gian luyện tập | Cắt bớt ở phần hình thành kiến thức; luyện tập là phần không được cắt |
| Luyện tập toàn câu cùng một mức | Xếp thang bốn bậc, có câu dự phòng |
| Vận dụng chỉ là một bài luyện tập khó hơn | Đổi sang tình huống đời sống, bỏ gợi ý công cụ |
| Ghi "học sinh về nhà làm" rồi thôi | Ghi hạn nộp, tiêu chí và thời điểm chữa ở tiết sau |
| Vận dụng vượt quá yêu cầu cần đạt | Đối chiếu lại chương trình, hạ độ khó |
| Chữa bài bằng cách giáo viên giải hết | Gọi học sinh chữa, giáo viên chỉ chốt chỗ sai điển hình |
Góp ý đầu bảng là phổ biến nhất. Phần hình thành kiến thức hay phình ra vì giáo viên giảng thêm, rồi luyện tập bị dồn vào ba phút cuối và vận dụng biến mất. Cách giữ: ghi giờ đồng hồ thật (không phải số phút) cạnh mỗi hoạt động trong bản kế hoạch mang lên lớp, ví dụ "7 giờ 25 phải bắt đầu luyện tập". Tới giờ đó mà chưa xong phần trước thì chốt nhanh và chuyển.
Khi cháy giờ: cắt gì, giữ gì
Tiết nào cũng có lúc lệch kế hoạch. Soạn sẵn phương án cắt ngay trong kế hoạch giúp bạn không phải quyết định vội trước lớp. Thứ tự ưu tiên đã dùng ổn:
- Giữ bằng mọi giá: ít nhất hai câu luyện tập đầu thang (nhận biết và làm theo mẫu). Không có hai câu này, bạn không biết lớp đã làm được chưa.
- Cắt trước tiên: câu dự phòng và câu ngược; chuyển chúng thành bài về nhà cho em nào muốn làm thêm.
- Rút gọn: phần chữa bài. Thay vì gọi ba em lên bảng, chiếu hoặc đọc đáp án, cả lớp tự đối chiếu và đánh dấu câu sai.
- Chuyển sang tiết sau: phần vận dụng trên lớp. Chỉ đọc đề và tiêu chí trong một phút cuối, ghi hạn nộp lên bảng.
- Không làm: giảng thêm kiến thức mới để bù, hoặc kéo dài sang giờ ra chơi. Học sinh mất tập trung, tiết sau của đồng nghiệp bị ảnh hưởng.
- Ghi lại sau tiết: hoạt động nào chiếm quá giờ, quá bao nhiêu phút. Ba bốn lần ghi như vậy là bạn biết mình hay đánh giá thấp thời gian của loại hoạt động nào.
Nếu biết trước lớp mình làm chậm, đừng đợi đến lúc cháy mới cắt. Soạn sẵn bản kế hoạch có luyện tập ba câu thay vì bốn và chuẩn bị câu thứ tư như phần thêm. Thừa thời gian thì phát thêm, đỡ hơn nhiều so với đang làm dở phải dừng.
Câu hỏi thường gặp
Có được gộp luyện tập và vận dụng thành một hoạt động không?
Được trong một số trường hợp, như tiết tiểu học ngắn hoặc bài có kiến thức đơn giản. Khi gộp, vẫn nên có cả câu cùng dạng bài mẫu và ít nhất một câu tình huống mới, để không mất phần chuyển kiến thức sang hoàn cảnh khác.
Câu vận dụng cao trong đề kiểm tra có giống hoạt động vận dụng không?
Không hẳn. Câu vận dụng cao trong đề thường là bài toán khó với nhiều bước. Hoạt động vận dụng trong kế hoạch bài dạy nhấn vào tình huống thật, không nhất thiết khó hơn về tính toán nhưng đòi học sinh tự nhận ra cần dùng kiến thức gì.
Nếu nhiều học sinh không làm bài vận dụng ở nhà thì sao?
Trước hết xem lại đề: có quá khó, cần dụng cụ hay thời gian mà các em không có không. Sau đó dành vài phút đầu tiết sau cho lớp làm phần cốt lõi ngay trên lớp, và lần sau giao nhiệm vụ nhỏ hơn, có hạn nộp gần hơn.
Hoạt động luyện tập có cần phiếu riêng không?
Không bắt buộc. Có thể dùng bài tập trong sách hoặc chiếu đề. Phiếu riêng có lợi khi bạn muốn xếp thang câu theo ý mình, có chỗ ghi lời giải ngay dưới đề và thu lại để xem lớp vướng ở bậc nào.
Làm sao biết hoạt động vận dụng có thật sự gần đời sống học sinh?
Hỏi thử vài em trước khi dạy, hoặc nhớ lại chuyện các em hay kể. Tình huống tốt là tình huống học sinh đọc xong liền kể "nhà em cũng có chuyện này". Tình huống chỉ có trong sách cũ thì nên đổi.