TruyenDay.comTruyền Dạy
Phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp bàn tay nặn bột: năm bước từ quan niệm ban đầu đến kết luận khoa học

Năm bước bàn tay nặn bột, cách ghi nhận quan niệm ban đầu, vở thực nghiệm, tiết mẫu Khoa học 5 và Khoa học tự nhiên 6, cùng lỗi biến tiết học thành làm theo mẫu.

Primary pupils pour water into clear plastic cups of soil and sand at a low table in a science room, hands in focus, faces out of frame, bright diffuse light

Bàn tay nặn bột là phương pháp dạy khoa học dựa trên tìm tòi: học sinh nêu điều mình đang nghĩ về một hiện tượng, đặt câu hỏi, tự đề xuất cách kiểm tra bằng thí nghiệm hoặc quan sát, làm thử, rồi so kết quả với suy nghĩ ban đầu để rút ra kiến thức. Năm bước của phương pháp gồm: tình huống xuất phát, quan niệm ban đầu, đề xuất câu hỏi và phương án tìm tòi, thực hiện tìm tòi, kết luận và hợp thức hoá kiến thức.

Phương pháp được dùng nhiều ở môn Khoa học tiểu học và Khoa học tự nhiên THCS. Phần dưới đi kỹ từng bước, cách đọc quan niệm ban đầu của học sinh mà không chê sai, mẫu vở thực nghiệm, hai tiết mẫu ở lớp 5 và lớp 6, an toàn khi học sinh tự làm thí nghiệm và các lỗi khiến tiết học trôi về kiểu giáo viên làm mẫu, học sinh làm theo.

Năm bước và việc của từng người

Bảng dưới gom mỗi bước thành việc giáo viên làm và việc học sinh làm. Thời lượng gợi ý cho tiết bốn mươi phút ở tiểu học, bốn mươi lăm phút ở THCS.

BướcGiáo viênHọc sinhThời lượng
1. Tình huống xuất phátNêu một câu hỏi gần gũi, gây tò mòLắng nghe, nhớ lại điều đã thấy3 phút
2. Quan niệm ban đầuĐề nghị mỗi em viết hoặc vẽ ý của mình, không sửaViết, vẽ vào vở thực nghiệm5 phút
3. Câu hỏi và phương ánGom các quan niệm, giúp lớp chọn câu hỏi kiểm tra đượcĐề xuất thí nghiệm, quan sát để kiểm tra7 phút
4. Thực hiện tìm tòiPhát đồ dùng, đi các nhóm, nhắc an toànLàm thí nghiệm, ghi kết quả15 phút
5. Kết luậnĐối chiếu kết quả các nhóm, chuẩn hoá kiến thứcSo kết quả với quan niệm ban đầu, sửa vào vở10 phút

Bước ba là bước làm nên khác biệt. Trong giờ thực hành thông thường, giáo viên đưa sẵn cách làm thí nghiệm. Ở bàn tay nặn bột, học sinh tự đề xuất cách kiểm tra; giáo viên chỉ giúp lọc phương án nào làm được trong lớp. Có khi phương án học sinh đưa ra đơn giản hơn và hay hơn phương án trong sách.

Quan niệm ban đầu: đọc, đừng chữa

Quan niệm ban đầu là điều học sinh đang nghĩ trước khi học, kể cả khi sai. Ví dụ hỏi "cây hút nước bằng gì", có em vẽ nước đi vào lá, có em vẽ rễ như ống hút, có em nói cây không cần nước khi trời mưa. Những ý này không phải để chấm. Chúng là bản đồ cho giáo viên biết lớp đang nghĩ gì, và là điểm xuất phát để học sinh tự thấy mình thay đổi.

Cách ghi nhận: mỗi em viết hoặc vẽ vào vở thực nghiệm trong năm phút, không trao đổi. Sau đó giáo viên đi quanh, chọn bốn năm quan niệm khác nhau tiêu biểu, chép lên bảng hoặc dán vở lên bảng. Không ghi tên tác giả. Nhóm các quan niệm giống nhau lại, chỉ ra chỗ khác nhau.

Câu nên nói: "Lớp mình đang có ba cách nghĩ khác nhau. Làm sao biết cách nào đúng?" Câu nên tránh: "Bạn này vẽ sai rồi, ai vẽ đúng?" Câu thứ hai làm cả lớp thôi vẽ ý thật của mình từ lần sau, mà chỉ vẽ điều đoán là giáo viên muốn.

Giữ nguyên vở có quan niệm ban đầu tới cuối tiết. Ở bước năm, học sinh mở lại trang đó, gạch hoặc ghi thêm bằng bút màu khác. Nhìn thấy chính mình đã nghĩ khác lúc đầu là một trong những khoảnh khắc học được nhiều nhất của cả tiết.

Từ quan niệm đến câu hỏi kiểm tra được

Học sinh hay đặt câu hỏi rộng như "cây sống thế nào". Giáo viên giúp thu hẹp thành câu hỏi có thể trả lời bằng một thí nghiệm trong lớp. Một số cách gợi:

  • Hỏi "nếu ý của bạn đúng, mình sẽ thấy điều gì?" để học sinh nghĩ tới kết quả quan sát được.
  • Hỏi "mình cần thay đổi một thứ gì, giữ nguyên những thứ gì?" để dẫn tới thí nghiệm đối chứng.
  • Ghi các câu hỏi học sinh nêu, đánh dấu câu nào làm được ngay, câu nào để làm ở nhà, câu nào cần dụng cụ không có.
  • Chọn một câu chung cho cả lớp, hoặc mỗi nhóm một câu nhỏ cùng hướng.
  • Cho nhóm viết phương án vào vở: dụng cụ, cách làm, dự đoán kết quả.
  • Duyệt nhanh phương án từng nhóm trước khi phát đồ dùng, để chặn phương án mất an toàn.

Phương án của học sinh không cần hoàn hảo. Một nhóm quên đối chứng, kết quả không so được, đó là chất liệu tốt cho phần kết luận: "Vì sao nhóm này không trả lời được câu hỏi? Lần sau cần thêm gì?" Học sinh học được cách làm khoa học, không chỉ kiến thức khoa học.

Tiết mẫu ở lớp 5: nước thấm qua đất và cát

Bài giả định trong môn Khoa học lớp 5. Tình huống xuất phát: sau trận mưa, sân đất trường còn đọng nước, còn bãi cát cạnh đó đã khô. Cô giáo hỏi: "Nước ở bãi cát đi đâu?"

Quan niệm ban đầu học sinh vẽ: nước bay hơi nhanh ở cát; nước chui xuống dưới cát; cát hút nước như bọt biển; nắng chiếu bãi cát nhiều hơn. Cô chép bốn ý lên bảng.

Câu hỏi lớp chọn: "Nước thấm qua cát nhanh hơn qua đất phải không?" Phương án một nhóm đề xuất: hai cốc nhựa trong đục lỗ đáy, một cốc đựng cát, một cốc đựng đất, cùng lượng, đổ cùng lượng nước, đếm thời gian nước nhỏ xuống cốc dưới. Nhóm khác đề xuất thêm đặt cả hai ở cùng chỗ để loại yếu tố nắng.

Kết quả: nước qua cát nhỏ xuống gần như ngay, qua đất chậm và ít hơn. Kết luận: cát có các hạt to, khe hở lớn nên nước thấm nhanh; đất có hạt nhỏ, giữ nước lâu hơn. Học sinh mở vở, đánh dấu ý của mình gần hay xa kết luận. Phần vận dụng: vì sao luống rau thường trộn thêm cát hoặc trấu.

Tiết mẫu ở lớp 6: vật nổi và vật chìm

Bài giả định trong Khoa học tự nhiên lớp 6, thầy Minh dạy kiêm. Tình huống: một quả cam để nguyên vỏ thả vào chậu nước thì nổi, bóc vỏ rồi thả thì chìm. Thầy hỏi: "Quả cam nhẹ đi khi bóc vỏ, sao lại chìm?"

Quan niệm ban đầu: vỏ cam có dầu nên nổi; vỏ cam có không khí bên trong; nước ngấm vào múi cam làm nặng; quả cam bóc vỏ nhỏ hơn nên chìm. Học sinh lớp 6 có nhiều ý hơn lớp 5 và hay tranh luận gay gắt hơn, nên thầy Minh để các nhóm tự bảo vệ ý mình trong hai phút trước khi chọn câu hỏi.

Phương án các nhóm đề xuất: thả riêng miếng vỏ cam vào nước; ép vỏ cam xem có bọt khí; thả quả cam bóc một nửa vỏ. Kết quả: vỏ cam nổi rất tốt, ép thấy bọt nhỏ. Thầy dẫn lớp tới ý: vật nổi hay chìm không phụ thuộc riêng vào nặng hay nhẹ, mà vào chỗ vật nặng nhiều hay ít so với cùng thể tích nước; vỏ cam chứa rất nhiều túi khí nhỏ nên cả quả cam có vỏ nhẹ hơn lượng nước cùng thể tích, như được buộc thêm một chiếc phao. Vận dụng: vì sao áo phao làm bằng vật liệu xốp.

Mẫu trang vở thực nghiệm cho một tiết

Vở thực nghiệm là cuốn vở riêng hoặc vài trang cuối vở ghi, dùng suốt năm. Mỗi tiết bàn tay nặn bột chiếm một trang đôi, chia sẵn sáu ô để học sinh lớp nhỏ không lúng túng:

  • Ô một, câu hỏi của cô thầy: chép lại câu hỏi xuất phát bằng lời của em.
  • Ô hai, em nghĩ là: viết hoặc vẽ ý ban đầu, kèm chữ "vì" và một lý do. Ô này không ai được sửa.
  • Ô ba, nhóm em muốn kiểm tra: một câu hỏi nhỏ và dự đoán kết quả.
  • Ô bốn, cách làm: vẽ dụng cụ, đánh số các bước, ghi rõ cái gì giữ nguyên, cái gì thay đổi.
  • Ô năm, em thấy: kết quả thật, ghi cả khi khác dự đoán.
  • Ô sáu, bây giờ em hiểu: viết lại kết luận, rồi quay về ô hai đánh dấu ý ban đầu đúng, gần đúng hay cần sửa, bằng bút màu khác.

Cuối học kỳ, lật lại vở thực nghiệm là thấy rõ học sinh tiến bộ ở đâu: câu hỏi cụ thể dần, phương án có đối chứng, kết luận gọn hơn. Đây là bằng chứng tốt để nhận xét năng lực tìm hiểu tự nhiên của từng em, thay vì dựa vào một bài kiểm tra.

An toàn khi học sinh tự làm thí nghiệm

Duyệt phương án trước khi phát đồ dùng. Học sinh hay đề xuất đun, đốt, pha hoá chất vì nghĩ thế mới là thí nghiệm. Chỉ cho làm những gì đã có trong danh sách an toàn của tổ.

Ưu tiên đồ dùng an toàn sẵn có. Cốc nhựa, nước, cát, đất, giấy, nam châm, quả, lá. Không dùng thuỷ tinh cho lớp nhỏ, không dùng lửa khi không có giáo viên đứng cạnh.

Mỗi nhóm có một người giữ đồ. Em này nhận đồ, trả đồ, báo khi đồ hỏng hoặc đổ vỡ. Cả nhóm không tự đi lấy thêm.

Khăn lau và khay đựng nước đặt sẵn. Nước đổ ra bàn là chuyện chắc chắn xảy ra trong tiết có nước. Chuẩn bị trước thì không mất năm phút lau dọn.

Rửa tay sau khi làm với đất, cát, thực vật. Ghi vào bước cuối của phiếu, dành hai phút cuối giờ.

Lỗi khiến tiết bàn tay nặn bột thành làm theo mẫu

Những lỗi này hay xuất hiện trong tiết dự giờ, nhất là khi giáo viên lo cháy giáo án.

LỗiBiểu hiệnSửa
Bỏ quan niệm ban đầuVào thẳng thí nghiệmLuôn có năm phút viết, vẽ cá nhân
Phát sẵn cách làmPhiếu ghi đủ dụng cụ và từng bướcChỉ ghi câu hỏi, để nhóm tự đề xuất phương án
Chữa quan niệm sai ngayGiáo viên nói "sai rồi" ở bước haiGhi nhận mọi ý, để thí nghiệm trả lời
Kết luận không đối chiếuGiáo viên đọc kết luận sáchHọc sinh so kết quả với quan niệm ban đầu trước
Thí nghiệm quá cầu kỳMất cả tiết chuẩn bịChọn thí nghiệm năm phút làm xong

Một tiết bàn tay nặn bột tốt thường trông hơi lộn xộn ở giữa giờ: các nhóm làm khác nhau, có nhóm sai phải làm lại. Người dự giờ có kinh nghiệm hiểu điều đó. Điều họ nhìn là học sinh có thực sự thay đổi cách nghĩ hay không, nhìn vào vở thực nghiệm là thấy.

Câu hỏi thường gặp

Bàn tay nặn bột chỉ dùng cho tiểu học phải không?

Không. Phương pháp hay được nhắc ở tiểu học, nhưng dùng tốt cho Khoa học tự nhiên ở THCS và một số bài Vật lý, Sinh học ở THPT. Với lớp lớn, câu hỏi và phương án tìm tòi phức tạp hơn, có thể cần đo đạc và xử lý số liệu.

Vở thực nghiệm khác vở ghi bài thế nào?

Vở thực nghiệm ghi suy nghĩ của học sinh theo thời gian: quan niệm ban đầu, câu hỏi, dự đoán, cách làm, kết quả và kết luận. Có cả chỗ sai và chỗ gạch sửa. Giáo viên không chấm vở này theo đúng sai, chỉ đọc để hiểu học sinh nghĩ gì.

Học sinh đề xuất thí nghiệm không làm được trong lớp thì sao?

Ghi nhận và giải thích vì sao chưa làm được: thiếu dụng cụ, không an toàn, mất nhiều ngày. Có thể giao về nhà nếu an toàn, hoặc giáo viên mô tả kết quả từ một thí nghiệm tương tự. Không gạt đi mà không giải thích.

Một bài nào cũng dùng bàn tay nặn bột được không?

Không. Phương pháp hợp với bài có hiện tượng quan sát hoặc thí nghiệm được trong lớp bằng đồ đơn giản. Bài về cấu tạo bên trong cơ thể, vũ trụ, những thứ không quan sát trực tiếp được thì khó dùng, nên chọn phương pháp khác.

Kết quả thí nghiệm của nhóm khác với kết luận khoa học thì làm thế nào?

Đây là cơ hội tốt. Cả lớp cùng tìm nguyên nhân: đo sai, quên đối chứng, dụng cụ khác nhau. Có thể cho nhóm làm lại. Giáo viên giữ kết luận khoa học, nhưng giải thích vì sao kết quả của nhóm lệch, để học sinh hiểu thí nghiệm cũng có sai số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138